21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI İletişim Kızılırmak Mahallesi Mevlana Bulv. No:144 Çankaya Ankara/TÜRKİYE T +90 312 590 20 00 | webinfo@iletisim.gov.tr Prestij Grafik Rek. ve Mat. San. ve Tic. Ltd. Şti. T 0 212 489 40 63, İstanbul Matbaa Sertifika No: 45590 Baskı 1. Baskı, İstanbul, 2023 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Yayıncı Sertifika No: 45482 ISBN: 978-625-7377-76-8 © 2023 CUMHURBAŞKANLIĞI İLETİŞİM BAŞKANLIĞI YAYINLARI 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 1. BİR ORGANİZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 11 1.1. TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATINA GİDEN YOL: ORGANİZASYON TARİHÇESİ 13 1.1.1. Zirveler 14 1.1.2. Genel Çerçevesiyle Temel Belgeler 29 1.1.3. Logo ve Bayrak 50 1.2. ORGANİZASYON ŞEMASI ve İŞLEYİŞİ 50 1.2.1. Türk Devletleri Teşkilatının Organları 50 1.2.2. Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkeler 59 1.2.3. Türk Devletleri Teşkilatı Gözlemci Ülkeler 75 1.2.4. İlişkili Kurumlar 85 1.2.5. Uluslararası Ortaklar 89 2. ORTAK GEÇMİŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BİRLİĞİ ALANLARI 101 2.1. SİYASİ VE EKONOMİK İŞ BİRLİĞİ 103 2.2. GÜMRÜK VE ULAŞTIRMA ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 119 2.3. ENERJİ ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 140 2.4. TURİZM ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 148 2.5. EĞİTİM ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 163 2.6. GENÇLİK VE SPOR ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 195 2.7. ENFORMASYON VE MEDYA ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 226 2.8. BİLİŞİM VE İLETİŞİM TEKNOLOJİLERİ ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 239 2.9. UZAY ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 248 2.10. SAĞLIK ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 258 2.11. TARIM ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 265 2.12. DİASPORA ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 271 2.13. İNSANİ KONULAR VE KALKINMA ALANINDA İŞ BİRLİĞİ 298 2.14. MÜSLÜMAN DİNÎ KURUMLAR ARASINDA İŞ BİRLİĞİ 320 İ Ç İ N D E K İ L E R TAKDİM 09 Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 3. ZOR GÜNLERDE HEP BİRLİKTE 337 3.1. ÜMİTSİZLİĞİN ARDINDA NE ÜMİTLER VARDIR: KOVİD-19 SALGININDA TÜRKİYE’NİN İNSANİ YARDIMLARI 339 3.2. İKİ DEVLET TEK MİLLET: İKİNCİ KARABAĞ SAVAŞI’NDA TÜRKİYE’NİN ROLÜ 342 3.3. ASRIN FELAKETİ 6 ŞUBAT DEPREMLERİ VE UZANAN KARDEŞ ELİ 353 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI TAKDİM | 9 A ynı kökten, aynı tarihten ve kültürden geldiğimiz, acıda da se- vinçte de beraber olduğumuz Türk halkları ve devletleriyle iliş- kilerimiz ve iş birliği alanlarımız her geçen gün daha da gelişme- ye, güçlenmeye devam ediyor. Türk devletleri arasındaki bağların güçlenmesi ve ortaklıkların çoğalma- sında, Türk halkları arasındaki dayanışmanın artmasında büyük payı olan yapıların başında şüphesiz ki Türk Devletleri Teşkilatı gelmektedir. Siyasi, beşerî ve ekonomik ilişkiler üzerinde yükselen bu yapı giderek güçlenmekte; Türk halkları arasındaki tarihî bağların ve duygudaşlığın artmasına dönük iş birlikleri her geçen gün çoğalmaktadır. Bu doğrultuda Türk Devletleri Teşkilatı olarak, uluslararası ve bölgesel sorunlarda ortak tavır alıp müşterek sorunlarımıza çözümler üretiyor; teröre, Türk ve İslam düşmanlığına karşı birlikte mücadele ediyoruz. Si- yasi ve stratejik iş birliklerimizin her geçen gün arttığı Teşkilat üye ülke- leri olarak ekonomiden politikaya, kültürden turizme, eğitimden spora kadar birçok alanda bu iş birliklerimizi artırmaya dönük faaliyetler ger- çekleştiriyoruz. Tüm bu ortaklıkların çok daha ötesinde büyük bir gönül köprüsü kurduğumuz Türk dünyasıyla kederde ve sevinçte de birlik olu- yoruz. Teşkilat üyesi ülkelerin, 6 Şubat 2023 tarihinde yaşadığımız, “Asrın Fe- laketi” olarak adlandırdığımız Kahramanmaraş depremlerinin ardından yardım çağrımıza hızla cevap vermesi, sevinçte ve kederde nasıl birlik olduğumuzu bir kere daha gösterdi. Bu büyük deprem felaketinde ara- ma-kurtarmadan sağlığa ve konaklamaya kadar her konuda pek çok vasıtayla yanımızda olan soydaşlarımız, deprem bölgesindeki vatandaş- T A K D İ M 10 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI larımızın ihtiyaçlarını karşılamak için kıymetli bir çaba sarf etti. Türki- ye’nin bu zor günlerinde gösterilen dayanışma, merhum Kazak yazar ve düşünür Mustafa Çokay’ın “Her Türk’ün iki vatanı vardır: Birincisi ken- di doğduğu topraklar, ikincisi Türkiye’dir” sözünün doğruluğunu bir kez daha böylelikle ispat etmiş oldu. Bu nedenlerle, kuruluşundan bu yana geçen 14 yılda, devletler arası iş birliğine dayalı bir disiplinle var gücüyle çalışan Teşkilat’ımızın, her yıl bir adım daha ileri gideceğine inancım tamdır. Türk devletleri olarak tarihî, kültürel bağlarımızı derinleştirmek; siyasi, ekonomik ve toplum- sal ilişkilerimizi daha da büyütmek ve ortaklıklarımızı çoğaltmak, en önemli amaçlarımızdandır. Çünkü biz güçlü olursak Türk dünyası güvende olacak; biz birlik olursak teröre, Türk ve İslam düşmanlığına karşı mücadelemiz sağlam olacak ve bütün mazlum coğrafyaların sesi dünyada daha gür duyulacaktır. Üye ülkelerin oluruyla Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin Türk Devletleri Teşkilatına gözlemci üye olarak dâhil edilmesi de gelecekte bütün Türk- lerin ve insanlığın sesi olacağımızın önemli bir göstergesidir. Büyük bir ortak geçmişe ve tarihe sahip olduğumuz Türk devletleri ile Türkiye Yüzyılı’nda hep birlikte, daha güçlü olacağımıza, geleceğe sağ- lam ve emin adımlarla yürüyeceğimize canıgönülden inanıyorum. Türk devletleri olarak birliğimizin, beraberliğimizin ve kardeşliğimizin daim olmasını temenni ediyorum. TÜRKİYE CUMHURİYETİ CUMHURBAŞKANI RECEP TAYYİP ERDOĞAN 01 Bir Organizasyon Olarak Türk Devletleri Teşkilatı 12 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 13 1. Bir Organizasyon Olarak Türk Devletleri Teşkilatı 1.1. Türk Devletleri Teşkilatına Giden Yol: Organizasyon Tarihçesi Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ve Azerbaycan’ın 1991 yılında bağımsız- lıklarını ilan etmelerinden hemen sonra başlayan Türk devletleri arasın- daki karşılıklı iletişim süreci, Türk Devletleri Teşkilatının temelini oluş- turmuştur. Türkiye’nin Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türk- menistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olmasıyla başlayan Devlet- ler arası ilişkiler, 1992 ile 2010 yılları arasında gerçekleştirilen “Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirveleri” ile sürdürülmüştür. Siyasetten ekonomiye birçok farklı konu başlığı üzerinde iş birliklerinin artırılması amacıyla gerçekleştirilen bu zirveler, Türk Devletleri Teşkila- tının kurumsallaşmasında önemli bir yer tutmuştur. İlki 1992 yılında Ankara’da gerçekleştirilen bu zirveler bütünü; özellikle 2009 yılında Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan arasında imzalanan “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi” kurulmasına dair Nahçıvan Anlaşması ve 2010 yılında İstanbul’da gerçekleştirilen son toplantıyla birlikte, Türk Devletleri Teşkilatının (eski adıyla Türk Konseyi) kurumsal kimliği ve organizasyon şemasının ana esaslarını belirlemiştir. 14 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Devletleri Teşkilatının kurulmasıyla birlikte örgütlülük düzeyi ar- tan siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkiler; 2011 yılında başlayan ve günü- müzde farklı hiyerarşik düzeydeki devlet yetkililerinin katılımıyla sür- dürülen zirvelerle pekiştirilmeye devam etmektedir. 2019 yılında Özbekistan’ın tam, 2018 yılında Macaristan ve 2022 yılında Türkmenistan ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin gözlemci üye ola- rak katılımıyla etki alanı genişleyen Türk Devletleri Teşkilatı; ekonomi, ticaret, iletişim, ulaştırma, bilim vb. birçok alanda gerçekleştirdiği zirve- ler ile Türk devletlerinin ortak geleceğine dönük atılan siyasi, ekonomik ve kültürel adımların zeminini oluşturmaya devam etmektedir. 1.1.1. Zirveler Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirveleri Orta Asya Türk Cumhuriyetleri’nin bağımsızlıklarını kazanmalarından sonra, 1992 yılında başlayan ve Türk Devletleri Teşkilatı (eski adıyla Türk Konseyi) Sekretaryasının kurulduğu 2010 yılına kadar devam eden; Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkiye ve Türkme- nistan devlet başkanları düzeyinde gerçekleştirilen 10 zirve toplantısını içeren süreçtir. 1992 Zirvesi Ankara/Türkiye Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirve Toplantısı ismiyle yapılan ilk zirve, Türkiye Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın başkanlığında Ankara’da gerçekleştirilmiştir. Azerbaycan Devlet Başkanı, Kazakistan Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev, Kırgız Cumhuriyeti Devlet Baş- kanı Askar Akayev, Özbekistan Devlet Başkanı İslam Kerimov ve Türk- menistan Devlet Başkanı Saparmurad Niyazov’un katıldığı Zirve sonun- da Ankara Bildirisi imzalanmıştır. Zirvede açılış konuşması yapan döne- min Türkiye Cumhurbaşkanı Turgut Özal, Türk dili konuşan halkların önündeki birleşmeye dayalı büyük olanağın iyi değerlendirilmesi duru- munda, 21’inci yüzyılın Türk dili konuşan ülkelerin şahlanacağı ve güç- leneceği yüzyıl olacağına dikkat çekmiştir. Bu doğrultuda Turgut Özal “ortak pazar” örneğine dayanan güçlü bir birliğin kurulması ve Türk dili konuşan ülkeler arasındaki ekonomik ilişkilerin gelişimi önündeki en- gellerin kaldırılması ile gümrük rejimlerinin basitleştirilmesi gerektiği fikrini dile getirmiştir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 15 1994 Zirvesi İstanbul/Türkiye Türkiye Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in başkanlığında İstan- bul’da gerçekleştirilmiştir Azerbaycan Devlet Başkanı Haydar Aliyev, Kazakistan Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev, Kırgız Cumhuriyeti Devlet Başkanı Askar Akayev, Özbekistan Devlet Başkanı İslam Kerimov ve Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmurad Niyazov’un katıldığı Zirve sonunda İstanbul Bildirisi imzalanmıştır. 16 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI İkinci Zirve’de özellikle bağımsızlık, egemenlik, toprak bütünlüğüne saygı, iç işlerine karışmama ve eşitlik ilkelerine vurgu yapılmıştır. İstan- bul’da yapılan zirvenin bildirisine göre uluslararası kuruluşlarda ortak hareket edilmesi, burslu öğrenci değişimi programlarının geliştirilerek devam ettirilmesi, ortak ticaret havuzunun geliştirilmesi konularına ağırlık verilmiştir. 1995 Zirvesi Bişkek/Kırgızistan Kırgızistan Devlet Başkanı Askar Akayev’in başkanlığında, Azerbaycan Devlet Başkanı Haydar Aliyev, Kazakistan Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev, Özbekistan Devlet Başkanı İslam Kerimov, Türkiye Cum- hurbaşkanı Süleyman Demirel ve Türkmenistan Devlet Başkanı Sapar- murad Niyazov’un katılımlarıyla Bişkek’te gerçekleştirilmiştir. Üçüncü Zirve sonunda Bişkek Bildirisi imzalanmıştır. Zirvede ağırlıklı olarak enformasyon, kültürel, bilimsel-ekonomik alan- larda ilişkilerin geliştirilmesi, kültürel ve tarihî mirasın muhafazası, or- tak eğitim kuruluşlarının tesisi, Türk halklarının tanıtılmasına dönük çabaların artırılması ve bölgesel istikrar ile güvenliğin sağlanması bakı- mından uluslararası iş birliğinin önemi konuları ele alınmıştır. 1996 Zirvesi Taşkent/Özbekistan Dördüncü Zirve, Özbekistan Devlet Başkanı İslam Kerimov’un başkan- lığında Taşkent’te gerçekleştirilmiştir. Azerbaycan Devlet Başkanı Hay- dar Aliyev, Kazakistan Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev, Kırgızis- tan Devlet Başkanı Askar Akayev, Türkiye Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ve Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmurad Niyazov’un ka- tıldığı Zirve sonunda Taşkent Bildirisi imzalanmıştır. Zirvede ayrıca bir Daimî Sekretarya kurulmasına karar verilmiş ve sekretaryanın görevleri belirlenmiştir. Bununla birlikte zirvede turizme uygun gerekli altyapı ve turistik gü- zergâhlar ağının geliştirilmesi için çeşitli programların oluşturulması, Türkçe konuşan halkların büyük kültürel-tarihî mirasının tanıtılması ve halka yayılması konuları da görüşülmüştür. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 17 1998 Zirvesi Astana/Kazakistan Kazakistan Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev’in başkanlığında As- tana’da gerçekleştirilmiştir. Azerbaycan Devlet Başkanı Haydar Aliyev, Kırgızistan Devlet Başkanı Askar Akayev, Özbekistan Devlet Başkanı İslam Kerimov, Türkiye Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ve Türkme- nistan Devlet Başkanı Saparmurad Niyazov’un katıldığı beşinci Zirve sonunda Astana Bildirisi imzalanmıştır. İpek Yolu’nun canlandırılması, ticari ve ekonomik ilişkilerin geliştirilme- si, enerji alanında iş birliklerinin artırılması ve sanayi, tarım, ulaştırma ve haberleşme alanlarında ortak ulaştırma ve haberleşme alt yapısının genişletilmesi Astana Bildirisi’nde yer alan konular arasındadır. Zirvede ayrıca Daimî Sekretarya Tüzüğü kabul edilmiştir. 2000 Zirvesi Bakü/Azerbaycan Azerbaycan Devlet Başkanı Haydar Aliyev’in başkanlığında Bakü’de ger- çekleştirilmiştir. Kazakistan Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev, Kır- gızistan Devlet Başkanı Askar Akayev, Özbekistan Devlet Başkanı İslam Kerimov, Türkiye Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ve Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmurad Niyazov’un katıldığı Zirve sonunda Bakü Bildirisi imzalanmıştır. Bildiride, Daimî Sekretaryanın Türkiye’de kurul- ması kararına da yer verilmiştir. Altıncı Zirve olan Bakü Zirvesi’nde bilim, kültür, eğitim ve bilgi değişimi alanlarındaki iş birliğinin geliştirilmesi, başta doğal gaz ve petrol olmak üzere, ülkelerin zengin doğal kaynaklarının işletilmesi ve çıkarılması; terörizm, köktendincilik ve ayrımcılığa karşı mücadele alanlarında ulus- lararası iş birliği için etkin bir mekanizmanın oluşturulması konularına ağırlıklı olarak yer verilmiştir. 2001 Zirvesi İstanbul/Türkiye Türkiye Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’in başkanlığında İstan- bul’da gerçekleştirilmiştir. Azerbaycan Devlet Başkanı Haydar Aliyev, Kazakistan Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev, Kırgız Cumhuriyeti Devlet Başkanı Askar Akayev, Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmu- 18 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI rad Niyazov ve Özbekistan Âli Meclis Başkanı Erkin Halilov’un katıldığı yedinci Zirve sonunda İstanbul Bildirisi imzalanmıştır. “Türkçe Konuşan Ülkeler” ifadesi yerine “Türk Dili Konuşan Ülkeler” ifadesi kullanılmıştır. Kazakistan Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev zirveler süreci çerçevesinde Aksakallar Konseyinin yanı sıra Türk Dili Konuşan Ülkeler Parlamenterler Asamblesi kurulmasını önermiştir. Kır- gız Cumhuriyeti Devlet Başkanı Askar Akayev ise Zirve Daimî Sekretar- yasının oluşturulması önerisinde bulunmuştur. 2006 Zirvesi Antalya/Türkiye Beş buçuk yıl aradan sonra Türkiye’nin girişimleri neticesinde sekizin- ci Zirve, Türkiye Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’in başkanlığında Antalya’da toplanmıştır. Zirve’ye Kazakistan, Azerbaycan ve Kırgızistan devlet başkanları katılmış; Türkmenistan ise Ankara Büyükelçisi ile temsil edilmiştir. Toplantı sonucunda imzalanan ve 27 maddeden oluşan Antalya Bildi- risi’nde, güvenlik alanında iş birliği olanaklarının genişletilmesi, vize işlemlerinin basitleştirilmesi ve hızlandırılması konusunda çalışmalar yapılması, Kıbrıs sorununa kapsamlı çözüm arayışlarının desteklenme- si, Yukarı Karabağ sorununun Azerbaycan’ın bağımsızlığı ve toprak bü- tünlüğü-sınırlarının dokunulmazlığı çerçevesinde barışçıl yöntemlerle çözüme kavuşturulmasının desteklenmesi ve Türk dili konuşan ülke- lerin yakın çevrelerinde süregelen sorunların çözülmesi konularına yer verilmiştir. 2009 Zirvesi Nahçıvan Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in başkanlığında 2-3 Ekim 2009 tarihlerinde Nahçıvan’da yapılmıştır. Zirve’ye Türkiye 11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Zarbayev, Kırgızis- tan Cumhurbaşkanı Kurmanbek Bakiyev katılmıştır. Zirve’de Türkmenis- tan ise Cumhurbaşkanı Yardımcısı düzeyinde temsil edilmiştir. Dokuzuncu Zirve’nin kurumsallaşma adına en önemli yönü, “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’nin” kurulmasına dair “Nahçıvan An- laşması”nın imzalanmasıdır. Kurucu dört üye olan Azerbaycan, Kazakis- BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 19 tan, Kırgızistan ve Türkiye’nin onayladığı anlaşma, 17 Kasım 2010 tari- hinde yürürlüğe girmiştir. Nahçıvan Bildirisi kapsamında ele alınan temel konular arasında; küre- sel enerji güvenliği ve bölge ülkelerinin sürdürülebilir ekonomik kalkın- maları ile Türk Dili Konuşan Halklar arasındaki dinî ve beşerî temasla- rın güçlendirilmesinin desteklenmesi yer almaktadır. 2010 Zirvesi İstanbul/Türkiye Türkiye 11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün başkanlığında 15-16 Eylül 2010 tarihlerinde İstanbul’da düzenlenmiştir. Zirve’ye Azerbaycan Cum- hurbaşkanı İlham Aliyev, Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazar- bayev, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Roza Otunbayeva ve Türkmenistan Cumhurbaşkanı Kurbankulu Berdimuhammedov katılmıştır. Onuncu Zirve’yle, Nahçıvan Anlaşması ile kurulması kararlaştırılan ve bünyesinde Devlet Başkanları Konseyi, Dışişleri Bakanları Konseyi, Kı- demli Memurlar Komitesi, Aksakallar Heyeti ve Sekretaryayı barındı- ran Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi hayata geçirilmiştir. Bu çerçevede, Türk İşbirliği Konseyinin İstanbul’da yerleşik Sekretaryasına Büyükelçi Halil Akıncı’nın Genel Sekreter olarak atanması onaylanmış- tır. Zirve’de ayrıca Türk İşbirliği Konseyinin Devlet Başkanları Zirve- si’nin ilkinin, 2011 yılında Kazakistan’da, müteakip İkinci Zirve’nin ise 2012 yılında Kırgızistan’da gerçekleştirilmesi kararlaştırılmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı (Eski Adıyla Türk Konseyi) Zirveleri Türk Devletleri Teşkilatı’nın (TDT) kurulmasından sonra 2011 Almatı, 2012 Bişkek, 2013 Gebele, 2014 Bodrum, 2015 Astana, 2018 Çolpon-Ata, 2019 Bakü, 2021 İstanbul ve 2022’de Semerkant’ta olmak üzere 9 Zirve düzenlenmiştir. Devlet Başkanları Nisan 2020’de Olağanüstü ve Mart 2021’de Gayriresmî Türkistan Zirvesi’nde çevrim içi olarak bir araya gel- miştir. Son olarak Mart 2023’te Ankara’da düzenlenen 2. Olağanüstü Zir- ve’de devlet başkanları toplanmıştır. Birinci Zirve 20-21 Ekim 2011, Almatı/Kazakistan Türk Konseyinin ilk Zirve Toplantısı “Ekonomik ve Ticari İşbirliği” te- masıyla 20-21 Ekim 2011 tarihlerinde Almatı’da gerçekleştirilmiştir. Zir- 20 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI ve’de Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan devlet başkanları, Türkiye ise başbakan yardımcısı düzeyinde temsil edilmiş ve Zirve sonucunda Almatı Bildirisi kabul edilmiştir. Almatı Zirvesi’nin Türk dünyası için önemi; Türk Konseyi ismiyle düzenlenen ilk organizasyon olmasıdır. Konsey’in isim değişikliği sonrası gerçekleştirilen Almatı Zirvesi bu ini- siyatifin devamlılığı açısından bir pekiştirme işlevi görülmüştür. Ekonomik ve ticari iş birliği temasıyla Almatı’da düzenlenen Türk Kon- seyinin ilk zirvesinde, belirlenen tema çerçevesinde ekonomik konular ön plana çıkmıştır. Toplantı vesilesiyle, Konsey’in kurumsallaşmasına ilişkin anlaşma ve tüzükler sonuçlandırılmıştır. Ayrıca, Zirve münase- betiyle, üye ülkelerin iş çevrelerini bir araya getirecek Türk İş Konseyi tesis edilmiştir. Bu konseyin kuruluş amaçları arasında; ekonomik işbir- liklerinin teşvik edilmesi, sözleşmeye imza koyan Türk Konseyi ülkeleri arasında çok taraflı iş birliğinin geliştirilmesi ve tarafların çıkarlarının korunması, ticaret, sanayi, yatırım, teknoloji transferi gibi sektörlerde birlikte faaliyetlerin yürütülmesi yer almaktadır. Zirve’de Türk Konseyi ve Konsey’le ilgili kuruluşları Türk dili konuşan halklara daha fazla ta- nıtmak için “Medya Platformu’nun” kurulmasını ve Aksakallar Konseyi 2. Toplantısında dile getirilen tavsiye kararlarının uygulanmasını temin edecek mekanizmaların değerlendirilmesi ve tasarlanması amacıyla Sekretaryanın eş güdümünde ortak komitelerin oluşturulması istendiği de yer almaktadır. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 21 İkinci Zirve 22-23 Ağustos 2012, Bişkek/Kırgızistan İkinci Zirve “Eğitim, Bilim ve Kültürel İşbirliği” temasıyla 22-23 Ağustos 2012 tarihlerinde Bişkek’te düzenlenmiştir. Türk Konseyi çatısı altında yeni kuruluşların kurulması kararı doğrultusunda Astana’da Türk Aka- demisi ile Bakü’de bir Türk Kültür ve Mirası Vakfının kurulmasına iliş- kin anlaşmalar imzalanmıştır. Zirve sırasında imzalanan Mali Esaslar Anlaşması ile Türk Konseyi Sekretaryasının kurumsal hüviyeti de güç- lendirilmiştir. Türk Konseyinin resmî bayrağı kabul edilmiştir. Konseye ait bir bayrağın kabul edilmesi, esasında Bişkek Zirvesinin en önemli ka- zanımlardan biri olarak değerlendirilmektedir. Türk Cumhuriyetleri’nin millî bayraklarından esinlenilerek oluşturulan bayrak simgesi, Türkler arasındaki birlik ve beraberliğe de güçlü bir vurgu yapmıştır. Üçüncü Zirve 15-16 Ağustos 2013, Gebele/Azerbaycan Üçüncü Zirve 15-16 Ağustos 2013 tarihlerinde Azerbaycan’ın Gebele şeh- rinde “Ulaştırma” temasıyla gerçekleştirilmiştir. Zirvede, “Türk Dili Ko- nuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Dışişleri Bakanlıkları Arasında İşbirliği Protokolü” imzalanmıştır. Protokolde; kültürel, spor, bilim ve eğitim, ekonomik, diaspora işlerinde, dış politika ve güvenlik konuları alanında iş birliğini arttırma kararları yer almıştır. Dördüncü Zirve 5 Haziran 2014, Bodrum/Türkiye Dördüncü Zirve 5 Haziran 2014 tarihinde Bodrum`da “Turizm alanında iş birliği” temasıyla Bodrum’da düzenlemiştir. Türkiye 11. Cumhurbaş- kanı Abdullah Gül`ün başkanlığındaki toplantıya Azerbaycan Cumhur- başkanı İlham Aliyev, Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarba- yev ve Kırgızistan Cumhurbaşkanı Almazbek Atambayev katılmışlardır. Türkmenistan Cumhurbaşkanı Kurbankulu Berdimuhammedov da Zir- ve toplantısında yer almıştır. Türk Konseyi Bodrum Zirvesi’nde ise ağırlıklı olarak ekonomi, özellikle tu- rizm alanında iş birliğinin geliştirilmesi ve güvenlik konuları ele alınmıştır. 22 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Beşinci Zirve 11 Eylül 2015, Astana/ Kazakistan Beşinci Zirve, “medya ve enformasyon iş birliği” temasıyla, Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev’ın başkanlığında 11 Eylül 2015 tarihinde Astana’da gerçekleştirilmiştir. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Almazbek Atambayev ve Tür- kiye Cumhuriyeti Büyük Millet Meclisi Başkanı İsmet Yılmaz’ın iştirak ettiği Zirve`ye, Türkmenistan’ın Başbakan Yardımcısı Sapardurdu Toy- liyev ev sahibi ülkenin konuğu olarak katılmıştır. Zirve’de alınan en önemli kararlardan biri, Türk Konseyi ülkeleri arasın- da ortak medya ve enformasyon alanını oluşturmak amacıyla “Uluslara- rası Türk Televizyon Kanalı” adıyla yeni televizyon kanalının kurulması ve kültürel-enformasyon gelişim stratejisini hayata geçirecek yeni bir merkezin oluşturulmasına yönelik adımların atılmasıdır. Güvenlik ve ekonomi konularını ilgilendiren alanlarda ise iki temaya ağırlık verilmiştir. Bunlardan biri, Türk dili konuşan ülkelerin sınır- larına yakın bölgelerde istikrarın korunmasını sağlamaktır. Diğeriyse bağımsızlıklarını soğuk savaş sonrası dönemde elde eden Türk Keneşi ülkeleri için bağımsızlıklarını korumak adına enerji ve ulaştırma alanın- daki ilişkileri çeşitlendirme hedefidir. Zirve’de ayrıca Türk Akademisi ile Türk Kültür ve Miras Vakfının ta- mamlayıcı anlaşmaları ile Türk Sporları ve Göçebe Kültür Merkezinin kurucu ve tamamlayıcı anlaşmaları imzalanmıştır. Altıncı Zirve 3 Eylül 2018, Çolpon Ata/ Kırgızistan Altıncı Zirve, “Gençlik ve Ulusal Sporlar” temasıyla, Kırgız Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sooronbay Ceenbekov’un başkanlığında 3 Eylül 2018 tarihinde Çolpon Ata’da gerçekleştirilmiştir. Azerbaycan Cumhurbaş- kanı İlham Aliyev, Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev ve Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın katıldığı Zirve`ye, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev ile Macaristan Başbaka- nı Viktor Orbán da ev sahibi ülkenin konuğu olarak iştirak etmişlerdir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 23 Zirve’de ayrıca Türk Akademisi ile Türk Kültür ve Miras Vakfının ta- mamlayıcı anlaşmaları ile Türk Sporları ve Göçebe Kültür Merkezinin kurucu ve tamamlayıcı anlaşmaları imzalanmıştır. Cumhurbaşkanı Erdoğan zirvede yaptığı konuşmada “Bugün bizleri bir araya getiren sadece dilimiz, tarihimiz ve kültürümüz değil, güvenli ve müreffeh bir geleceği hep birlikte inşa etme arzu ve irademizdir. Refahı- mızı ilerletmek, kalkınma hamlelerimizi başarıya ulaştırmak ve yüzleş- tiğimiz sorunlarla etkin bir şekilde mücadele etmek için güç birliği yap- mamız şarttır.” sözleriyle Türkiye’nin Türk dünyası iş birliğine bakışını ortaya koymuştur. Zirve sonunda Cumhurbaşkanları, Türk Konseyi 6. Zirvesi’nin Çolpon-A- ta Deklarasyonunu imzalamışlar ve Türk Dili konuşan ülkelerin enteg- rasyonuna ilişkin Kavram Kâğıdı ile Cengiz Aytmatov`un 90. doğum yıl dönümü vesilesiyle ve gençlik ve ulusal sporlar alanında iş birliğinin ge- liştirilmesine ilişkin hazırlanan ortak bildirileri kabul etmişlerdir. 24 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Yedinci Zirve 15 Ekim 2019, Bakü/ Azerbaycan Yedinci Zirve, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in başkanlığında, Kazakistan Cumhurbaşkanı Elbaşı Nursultan Nazarba- yev, Kırgız Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sooronbay Ceenbekov, Türki- ye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Macaristan Başbakanı Viktor Orban, Türkmenistan Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcısı Pürli Ağamuradov ve Türk Konseyi Genel Sekreteri Baghdad Amreyev’in iştirakiyle, “Küçük ve Orta Büyük- lükteki İşletmelerin (KOBİ’lerin) Desteklenmesi” temasıyla 15 Ekim 2019 tarihinde Bakü’de düzenlenmiştir. Zirve, Türk Konseyini kuran Nahçı- van Anlaşması’nın 10. yıl dönümü ile aynı tarihe denk gelmesi ve Özbe- kistan’ın örgüte tam üye olmasından dolayı önemli bir yere sahiptir. Kazakistan’ın Kurucu Cumhurbaşkanı, Elbaşı Nursultan Nazarbayev’e Türk Dünyası Ali Nişanı takdim edilmiştir. Nazarbayev’e bunun yanı sıra, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın teklifi üzerine Türk Konseyi Onursal Başkanı ünvanı da verilmiştir. Türk Konseyi üye devletleri arasında Or- tak Yatırım Fonu’nun kurulması konusunda fizibilite çalışmalarının ya- pılarak sürecin hızlandırılması kararının alındığı Zirve Bildirisi’nde ay- rıca TK üyesi devletleri Barış Pınarı Operasyonumuza destek verdiğini belirten bir açıklama da yer almıştır. Nazarbayev zirvede yaptığı konuşmada “Yeni bir tarih sayfası açılıyor. Türk Konseyi, küresel anlamda önemli siyasi ve ekonomik popülerlik kazandı. Aynı zamanda Türk dünyasında entegrasyonumuzu da artır- mış bulunuyoruz. Türk ülkeleri arasındaki etkileşim yeni bir seviyeye çıkmaktadır.” sözleriyle Türk Konseyinin başarısının altını çizmiştir. 10 Nisan 2020 tarihinde Kovid-19 ile mücadelede dayanışmayı ve ülkeler arasında eş güdümü artırmak için Türk Konseyi üye/gözlemci ülkeleri ve Türkmenistan’ın devlet/hükûmet başkanlarının katılımıyla Türk Kon- seyi Olağanüstü Video Konferans Zirvesi düzenlenmiştir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 25 Türk Konseyi kapsamında çevrim içi toplantılar da yapılmıştır. 10 Ni- san 2020’de gerçekleştirilen çevrim içi zirvede Kovid-19’la mücadelede iş birliği teması ön planda olmuştur. Bu aynı zamanda Türk Konseyi tari- hindeki ilk olağanüstü toplantı olarak kayda geçmiştir. Küresel bir prob- lemin çözümü için Türk Konseyinin devreye alınması, örgüt açısından entegrasyonun seviyesini artırması açısından önemlidir. Nisan 2020’de gerçekleştirilen olağanüstü zirveden sonra ise yine çev- rim içi olarak 31 Mart 2021 tarihinde gayriresmî bir zirve daha gerçekleş- tirilmiştir. Bu zirvede Türkistan şehri Türk dünyasının manevi başkenti olarak kabul edilmiştir. 26 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Sekizinci Zirve 12 Kasım 2021, İstanbul / Türkiye Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları Konseyi, 12 Kasım 2021’de İs- tanbul’da “Dijital Çağda Yeşil Teknolojiler ve Akıllı Şehirler” temasıyla toplanmıştır. Toplantıya Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdo- ğan başkanlık etmiş olup, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Ka- zakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, Kırgızistan Cumhur- başkanı Sadır Caparov, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Kurbankulu Berdimuhamedov, Macaris- tan Başbakanı Viktor Orban ve Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Baghdad Amreyev katılmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı Onursal Başkanı ve Kazakistan Cumhuriyeti Birinci Cumhurbaşkanı-Elbaşı Nursultan Nazarbayev toplantıda vi- deo mesaj ile hitap etmiştir. Zirve’de liderler, teşkilatın isminin “Türk Devletleri Teşkilatı” olarak değiştirilmesi başta olmak üzere kurumun geleceğini ilgilendiren bir dizi önemli konuda kararlar almıştır. Zirve, Türk devletlerinin bağımsızlıklarının 30. yıl dönümüne denk gelmesi ve Türkmenistan’ın Teşkilat’a gözlemci üye olarak katılmasından dolayı ayrı bir önem taşımaktadır. Zirve’nin başlıca gündem maddeleri arasın- da, üçüncü ülke ve kuruluşlarla yeni iş birliği yöntemlerinin belirlenme- si, Türk Yatırım Fonu’nun kurulması ve Teşkilat’ın orta ve uzun vadeli amaç ve görevlerini ortaya koyan Türk Dünyası 2040 Vizyon Belgesi’nin onaylanması gelmektedir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 27 28 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Dokuzuncu Zirve 11 Kasım 2022, Semerkant/ Özbekistan Özbekistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev’in ev sahip- liğinde 11 Kasım 2022 tarihinde, Türk Dünyası Medeniyet Başkenti ilan edilen Semerkant’ta düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Dokuzuncu Zirvesi’ne, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Kazakistan Cum- hurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkmenis- tan Millî Keneşinin Halk Maslahatı Başkanı Kurbankulu Berdimuham- medov, Macaristan Başbakanı Viktor Orbán ve TDT Genel Sekreteri Ba- ghdad Amreyev katılmıştır. “Türk Medeniyeti İçin Yeni Dönem: Ortak Kalkınma ve Refaha Doğru” temasıyla düzenlenen tarihî Zirve sırasında liderler, üye ve gözlemci devletlerin Türk bütünleşmesine ve Türk Dün- yası 2040 Vizyonu’na güçlü bağlılığının altını çizmişlerdir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 29 1.1.2. Genel Çerçevesiyle Temel Belgeler Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Kurulmasına Dair Nahçıvan Anlaşması 3 Ekim 2009 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti, Kazakistan Cumhu- riyeti, Kırgız Cumhuriyeti, Türkiye Cumhuriyeti tarafından imzalanan Nahçıvan Anlaşması’yla Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi kurulmuştur. Bahse konu anlaşmada Konsey’in organizasyon yapısı dü- zenlenmiş, bu doğrultuda konsey bünyesinde Devlet Başkanları Konse- yi, Dışişleri Bakanları Konseyi, Kıdemli Memurlar Komitesi, Aksakallar Konseyi, Sekretarya kurulmuştur. Ayrıca Konsey’in temel amaç ve görev- leri, yapısı, birimlerin görevleri, diğer iş birlikleri, bütçesi, dili, geçerlilik süresi ve yürürlük konuları ile Sekretarya merkezinin İstanbul’da olaca- ğı yine bu anlaşmayla düzenlenmiştir. Anlaşmada idari düzenlemelerin yönetmelikle belirlendiği ifade edilmiş, anlaşmanın geçerliliğinin süresi süresiz olarak belirlenmiştir. Buna ek olarak Konsey’in çalışma dili an- laşmaya taraf olan devlet dilleri ile İngilizce olarak belirlenmiştir. Bu anlaşmanın depozitörü olarak Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı tayin edilmiştir. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Sekretaryasına Dair Ev Sahibi Ülke Anlaşması Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti ve Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi arasında 27 Aralık 2011 tarihinde Ankara’da imzalanmıştır. An- laşmanın amacının Türk Konseyi Sekretaryasının binası ile personeli- nin Türkiye Cumhuriyeti’ndeki faaliyetleri sırasında sahip olacakları statülerin, ayrıcalık ve bağışıklıkların belirlenmesi olduğu ifade edilmiş- tir. Söz konusu anlaşmaya göre Sekretarya’nın Türk Konseyi usullerine uygun olarak bina ve müştemilatta koyacakları kuralları ev sahibi ülke tarafından tanınmıştır. Bununla birlikte Sekreterya’nın hukuki varlığı ve ehliyeti bu anlaşmayla düzenlenmiş, tüzel kişiliği kabul edilmiştir. Buna göre Türk Konseyi Sekretaryasının arşivlerinin ve belgelerinin dokunul- mazlığa sahip olacağı belirtilmiştir. Yargı sınırlılıklarının da düzenlendi- ği anlaşmada binaların ve müştemilatların dokunulmazlığı, Türk Kon- seyinin bayrağı ve ambleminin sergilenme usulüne ilişkin düzenlemeler de yer almıştır. 30 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Ev Sahibi Ülke Anlaşmasının Onaylanmasına İlişkin Resmî Gaze- te’de Yayımlanan Bakanlar Kurulu Kararı 27 Aralık 2011 tarihinde Ankara’da imzalanan “Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti ile Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Arasında Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Sekretaryasına Dair Evsahibi Ülke Anlaşması’nın onaylanması; Dışişleri Bakanlığının 25/5/2012 tarihli ya- zısı üzerine, Bakanlar Kurulunca 11/6/2012 tarihinde kararlaştırılmıştır. Bahse konu karar 28 Haziran 2012 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlan- mıştır. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Birinci Zirvesi Bildirisi 21 Ekim 2011 tarihinde Almatı’da düzenlenen Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyinin ilk zirvesinin bildirisi aynı tarihte Azerice, Kazakça, Kırgızca, Türkçe olarak imzalanmıştır. Bahse konu bildiri genel konu- lar, ekonomik konular, uluslararası projeler, güvenlik konuları, sosyal ve kültürel konular, uluslararası örgütlerle iş birliği ve diğer konular olmak üzere altı başlık altında değerlendirilmiştir. Bağımsızlıklarının 20. yıl dönümünü kutlayan Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan’ın siyasi, ekonomik, sosyal, hukuki ve diğer alanlardaki reformlar sayesinde göstermiş oldukları ilerlemenin takdir edildiği bil- diride genel konular başlığı altında bahse konu zirvenin Türk devletleri arasında ikili ve çok taraflı ilişkilerin geliştirilmesinde yeni bir döneme işaret ettiği ifade edilmiş, Türk devletleri arasında koordinasyonda yer alan Sekretarya’ya önem atfedilmiş, Türk Dili Konuşan Ülkeler Medya Platformu kurulması kararlaştırılması desteklenmiş, Aksakallar Konse- yinin ikinci toplantısında kabul edilen kararların uygulanması amacıyla Sekretarya eşgüdümünde ortak komiteler oluşturulması talep edilmiş- tir. Bunun yanında ekonomik kararlar kapsamında ticaret ve ekonomi alanlarındaki ilişkilerin eşitlik ve karşılıklı yarar ilkeleri temelinde ge- liştirilmesine vurgu yapılmış; bu alandaki iş birliğinin temel amacının üye ülkeler arasında malların, hizmetlerin, sermayenin, hizmetlerin tek- nolojinin serbest dolaşımı olduğu ifade edilmiştir. Ayrıca aynı bölüm- de Türk-İş Konseyinin kurulması, Gayrimenkul Edinme Mevzuatı’nın uyumlulaştırılması, Sigorta Şirketleri Birliği kurulması ve iş adamlarına vize ve çalışma izinleri verilmesinin kolaylaştırılmasına yönelik çabala- ra değinilmiştir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 31 Bahse konu bildiride uluslararası projeler kapsamında Bakü-Tiflis-Cey- han ham petrol boru hattı, Bakü-Tiflis-Erzurum doğal gaz boru hattı, Hazar limanları, Türk devletlerinin petrol terminalleri, Azerbaycan top- raklarından kaynaklanan diğer ulaşım sistemlerinin bağlantısı vurgu- lanmıştır. Ek olarak ulaşımın kolaylaşması açısından Bakü-Tiflis-Kars demiryolunun önemine de değinilmiştir. Türk Konseyi üye ülkelerini ilgilendiren güvenlik konularında ortak tutum geliştirmek amacıyla gö- rüşmeler gerçekleştirilmesine karar verilen ilgili belgenin güvenlik baş- lığı altında ulusal ve bölgesel güvenlik, istikrar, barış, demokrasi ve iyi yönetişim ilkelerine bağlılıkları üye devletler tarafından teyit edilmiştir. Bunun yanı sıra Birleşmiş Milletler’in uluslararası güvenlik ve sürdürü- lebilir kalkınma hedefiyle üstlendiği rolün güçlendirilmesi gerekliliğine vurgu yapılmış, silahların kontrolü ve kitle imha silahlarının yayılma- sının önlenmesi, Ermenistan-Azerbaycan Yukarı Karabağ ihtilafı, Afga- nistan’ın egemenliği ve toprak bütünlüğü, Irak’ın egemenliği ve toprak bütünlüğü, Kırgız Cumhuriyeti’nin güneyinin yeniden imarı gibi konu- lar değerlendirilmiştir. İlgili belgenin sosyal ve kültürel konular başlığı altında TÜRKPA’nın oy- nadığı önemli rol, TÜRKSOY’un önemi, Türk Üniversiteleri Arası Birliği kurma girişimi, TÜRKSOY’un Eskişehir’i 2013 yılı Türk Kültür Başken- ti ilan etme önerisinin desteklenmesi, Türkiye Bilimsel Araştırma Fonu kurulması, iklim değişikliği, su kaynaklarının makul kullanımı gibi ko- nular yer almıştır. Öte yandan uluslararası örgütlerde iş birliği bölümün- de kültürler arası diyalog ve anlayışın ilerlemesi bakımından Türkiye’nin Avrupa Birliği üyeliği desteklenmiş, ortak değerler etrafında dayanışma ortamının tesisi için İslam İşbirliği Teşkilatı ile ilişkilerin gerekliliğine değinilmiş, Türk Konseyinin Asya’da İş Birliği ve Güven Artırıcı Ön- lemler Konferansı’nın önemi vurgulanmış, Avrupa Konseyi ile diyalog içinde olunmasına önem atfedilmiş, Birleşmiş Milletler Genel Kurulun- da Türk Konseyinin gözlemci statüsünde olması çabaları desteklenmiş, Türk Konseyi ile Ekonomik İşbirliği Teşkilatı arasında kurumsal iş bir- liği memnuniyetle karşılanmış ve Türk Konseyi Sekretaryasının konsey üyesi devletlerin katıldıkları uluslararası toplantılarda gözlemci statü- sünde katılmasına karar verilmiştir. 32 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Konseyi İkinci Zirvesi Bildirisi “Eğitim Bilim ve Kültürel İş Birliği” temasıyla Bişkek’te düzenlenen İkin- ci Türk Konseyi Zirvesi’nin bildirisi 23 Ağustos 2012 tarihinde Azerice, Kazakça, Kırgızca, Türkçe olarak imzalanmıştır. Bahse konu bildiri kül- türel iş birliği, eğitim ve bilim iş birliği, ekonomik iş birliği, dış politika ve güvenlik konularında iş birliği ve diğer meseleler olmak üzere beş başlık altında değerlendirilmiştir. Bahse konu bildiride Kültürel İş Birliği başlığı altında ortak bir Türk kültürü gündemi belirlenmesi desteklenmiş, Türk Kültür ve Miras Vak- fının kurulması, Türk Akademisinin kurulmasının, Türk Dili Konuşan Ülkeler Yazarlar Birliği ve Türk Dili Konuşan Ülkeler Sinema Çalışan- ları Birliği kurma çabalarının memnuniyetle karşılandığı ifade edilmiş- tir. Ayrıca eğitim ve bilim iş birliği kapsamında Türk Üniversiteler Arası Birliği kurma girişimi desteklenmiş, üye devletlerin eğitim bakanlarını Türk tarihine ilişkin ortak ders kitabı üzerinde çalışmayı sürdürmele- ri yönünde teşvik edildiği bildirilmiştir. Bununla beraber üye devletler arasında ekonomik iş birliğinin güçlendirilmesi amacıyla Türk Konseyi Ortak Yatırım Teşvik Portalı’nın hayata geçirilmesi memnuniyetle karşı- BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 33 lanmış, Kırgızistan’ın Türk Konseyi Kalkınma Fonu kurma girişimi des- teklenmiştir. İlgili bildiride ayrıca dış politika ve güvenlik açısından iş birliği için ulus- lararası konulara ilişkin düzenli istişarelerin devam etmesi gerekliliği vurgulanmış, Afganistan’ın toprak bütünlüğü ve egemenliği, Suriye’de devam eden krizler, Ermenistan-Azerbaycan Yukarı Karabağ ihtilafı ko- nuları değerlendirilmiştir. Türk Konseyinin Birleşmiş Milletler (BM), İs- lam İşbirliği Teşkilatı (İİT), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı (CICA), Avrupa Güven- lik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kül- tür Örgütü (UNESCO), Avrupa Konseyi ile yakın ilişkilerin geliştirilmesi ve sürdürülmesi teşvik edilmiştir. Ayrıca Türk devletleri arasında siyasi diyaloğun güçlendirilmesinde parlamentolar arası ilişkilerin önemine dikkat çekilmiştir. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Üçüncü Zirvesi Bildi- risi 16 Ağustos 2013 tarihinde Gebele’de düzenlenen Türk Dili Konuşan Ül- keler İşbirliği Konseyi Devlet Başkanları Konseyi Üçüncü Zirvesi’nin bil- dirisi aynı tarihte Azerice, Kazakça, Kırgızca, Türkçe olarak imzalanmış- tır. Bahse konu bildiri Kültürel İş Birliği, Spor İş Birliği, Bilim ve Eğitim İş Birliği, Ekonomik İş Birliği, Diaspora İşlerinde İş Birliği, Dış Politika ve Güvenlik Konularında İş Birliği ve Diğer Meseleler olmak üzere yedi başlık altında değerlendirilmiştir. 34 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kültürel iş birliği alanında Türk Kültür ve Mirası Vakfı Şartı’nın onay süreçlerinin ivedilikle tamamlanması ile Cengiz Aytmatov ve Issık Göl Forumu konulu bir uluslararası kongrenin yapılması çalışmalarının des- teklendiği ifade edilen bildiride, spor alanında iş birliği konusunda Bi- rinci Türk Üniversitesi Oyunları hazırlıklarına başlandığı belirtilmiştir. Söz konusu bildiride ayrıca Bilim ve Eğitim İş Birliği başlığı altında Türk Akademisinin Kuruluşuna Dair Anlaşma’nın onay sürecinin tamamlan- masının önemine değinilmiş, buna ek olarak ilki 16 Kasım 2012 tarihin- de İstanbul’da düzenlenen Terminoloji Komitesinde alınan kararlar ile Türk tarihi ve edebiyatı ortak ders kitaplarını içeren çalışmaların des- teklenmesi gibi konular yer almıştır. Üye devletler arasında ticaret ve yatırım hacminin artırılması, ekonomik iş birliğinin geliştirilmesinin öneminin vurgulandığı Ekonomik İş Birliği başlığı altında üye devletlerce ekonomi ve yatırım konusunda Mutaba- kat Muhtırası’nın imzalanmasından duyulan memnuniyet belirtilmiş- tir. Bahse konu bildiride ulaştırma verimliliğinin artırılması amacıyla üye devletlerin ulaştırma bakanları tarafından imzalanan protokoller, bölgede ulaştırma kapasitesinin artırılmasına yönelik çalışmalar, Orta Asya’yı Avrupa’ya bağlayacak olan Orta/Doğu-Batı koridoru ve bu bağ- lamda trans Avrupa ve trans Asya ulaştırma ağlarının en kısa ve güvenli bağlantısı olan İpek Rüzgârı projesinin önemine de değinilmiştir. Ayrıca gümrük konularıyla bağlantılı olarak ihracat ve ithalat süreçlerinin ba- sitleştirilmesi ve bilgi teknolojilerine dayalı bir süreç yönetiminin des- teklendiği ifade edilmiştir. Diaspora işlerinde Türk dili konuşan diasporalar arasında iş birliği pro- jeleri doğrultusunda hayata geçirilen Türk Konseyi Türk Dili Konuşan Diaspora Ortak Eylem Stratejisi’nin kabul edilmesinin memnuniyetle karşılandığı bildiride dış politika ve güvenlik alanlarında iş birliği için uluslararası düzeyde düzenli istişarelerin sürdürülmesinin, Türk dev- letleri arasında siyasi diyaloğu güçlendirmede parlamentolar arası bo- yutun önemine vurgu yapılarak Türk Konseyi ile uluslararası örgütler arasında daha fazla etkileşim teşvik edilmiştir. Ayrıca Kıbrıs meselesi, Suriye’de devam eden kriz, Afganistan’ın egemenliği, Ermenistan-Azer- baycan Yukarı Karabağ ihtilafı konularına ilişkin istikrar, barış, çözüm vurgusu yapılmıştır. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 35 Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Dördüncü Zirvesi Bildirisi “Turizm Alanında İş Birliği” temasıyla Bodrum’da düzenlenen Dördün- cü Türk Konseyi Zirvesi’nin bildirisi 5 Haziran 2014 tarihinde Azerice, Kazakça, Kırgızca, Türkçe olarak imzalanmıştır. Bahse konu bildiri Eko- nomi Alanında İş Birliği, Dış Politika ve Güvenlik Alanında İş Birliği, Toplumsal ve İnsani İlişkiler Alanında İş Birliği ile diğer konular olmak üzere dört başlık altında değerlendirilmiştir. Mezkûr bildiride Ekonomi Alanında İş Birliği başlığı altında turizm sektöründe iş birliğine değinilmiştir. Bildiride üye ülkelerin yanı sıra üçüncü taraflarla da turizm sektöründe iş birliğinin güçlendirilmesi, üye ülkelerin tarihî ve kültürel mirasları ile doğal ve coğrafi avantajlarının ekonomik yararları, üye ülkelerle özel sektör arasında turizm alanında çok taraflı iş birliği sağlamak amacıyla Ortak Turizm İşbirliği’nin temel- leri atılmıştır. Türk Konseyi tarafından Modern İpek Yolu adında bir tur programının hayata geçirilmesi için çalışmaların desteklendiği, Türkiye tarafından diğer ülkeler için turizm eğitim programları düzenlenmesinin memnuniyetle karşılandığı bahse konu bildiride Konsey üyesi ülkelerin turizm sektör temsilcileri ile basın mensuplarının katılımıyla düzenle- nen bilgilendirme turları yapılmasının onaylanmış; Türk Konseyi üye devletlerinin bu anlamda yapmış oldukları çalışmalardan memnuniyet duyulduğu belirtilmiştir. Ekonomik iş birliğini güçlendirme bakımından ulaşım aracı olarak demiryolu bağlantılarının geliştirilmesine ve ulaştır- ma alanında Koordinasyon Konseyinin kurulmasına değinilmiştir. 36 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Dış politika ve güvenlik alanlarında iş birliğini geliştirmek amacıyla dı- şişleri bakanları düzeyinde düzenli istişareler gerçekleştirilmesine vur- gu yapılarak üye devletlerin Birleşmiş Milletler ve diğer uluslararası ör- gütlerdeki adaylıklarının desteklenmesi, Türk Konseyi olarak Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda gözlemci statüsü alınabilmesi, Türk Konseyi Sekretaryasının İslam İşbirliği Teşkilatına gözlemci statüsü için yapmış olduğu başvuru, Türk Konseyinin Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı ile ilişkilerinin yanı sıra Ermenistan- Azerbaycan Yukarı Karabağ ihti- lafı, Kıbrıs’taki müzakere süreci, Ukrayna’daki gerilim gibi uluslararası meselelere dair değerlendirme yapılmış ve çözüm önerileri dile getiril- miştir. Toplumsal ve insani ilişkiler konusunda TÜRKSOY tarafından Konsey üyesi ülkelerin tarihî ve kültürel özelliklerinin yeniden canlandırılması- na yönelik olarak Türk Dili Konuşan Ülkeler Yazarlar Birliğinin Eskişe- hir’de kurulması, Türk Akademisi tarafından Türk Yazı Günü Forumu düzenlenmesi, ortak eğitim televizyonu, bölgesel diaspora merkezleri- nin kurulması çalışmalarından memnuniyet duyularak üye ülkelerin bu itibarla yapmış oldukları çalışmalar teşvik edilmiştir. İlgili bildiriye Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Genel Sekre- teri ve Genel Sekreter Yardımcıları ile Türk Akademisi Başkanının Atan- masına Dair Karar da eklenmiş olup Türk Konseyi devlet başkanları ta- rafından imzalanmıştır. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 37 Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Beşinci Zirvesi Bildi- risi 11 Eylül 2015 tarihinde Astana’da düzenlenen Türk Dili Konuşan Ülke- ler İşbirliği Konseyinin Beşinci Zirvesi’nin bildirisi aynı tarihte Azerice, Kazakça, Kırgızca, Türkçe ve Özbekçe imzalanmıştır. Bahse konu bildiri, Medya ve Enformasyon Alanında İş Birliği, Ekonomi Alanında İş Birliği, Dış Politika ve Güvenlik Alanında İş Birliği, Sosyal ve Kültürel İş Birliği, Eğitim ve Bilim Alanında İş Birliği, Kurumsal İş Birliği olmak üzere altı başlık altında değerlendirilmiştir. Mezkûr belgede Türk Konseyi üyesi ülkeler arasında medya ve enfor- masyon alanında iş birliğinin geliştirilmesi, üye ülkeleri kapsayan ortak bir protokolün hazırlanması, üye ülkelerde resmî haber ajansları arasın- da iş birliğine dair mutabakat zaptı, ulusal televizyon kanalları arasında iş birliği protokolü gibi konuların yanı sıra üye devletler arasında eko- nomik iş birliğinin artırılması için gerçekleştirilen çalışmalara değinil- miştir. Ortak Türk Yatırım Fonu kurulması süreci ile hizmet, alternatif enerji ile ilgili iletişim teknolojileri alanlarında iş birliği geliştirilmesinin önemine vurgu yapılmıştır. Ayrıca geleneksel İpek Yolu üzerinde bulu- nan ülkelerin doğal ve coğrafi avantajlarının ortak ekonomik yarara dö- nüştürülmesi ve bu doğrultuda Avrasya Kıtalar Arası Ulaştırma Korido- ru’nun stratejik bir güzergâh olarak üye ülkeler tarafından güçlendiril- mesi, üye ülkeler arasında ulaştırma alanında iş birliği, bölgesel ulaştır- ma altyapılarının ve demir yolu bağlantılarının güçlendirilmesi vurgusu yapılmıştır. Bununla beraber gümrük konularında iş birliği kapsamında İpek Yolu İnisiyatifi ve Kervansaray Projesi çerçevesinde ticaret ve ulus- lararası transit ulaşımın kolaylaştırılması teşvik edilmiştir. Türk Konseyi’nin bölgesel ve uluslararası örgütlerle ilişkilerinin iletilme- sinin önemine vurgu yapılan bildiride Birleşmiş Milletler Avrupa Eko- nomik Komisyonu-Avrasya ulaştırma koridorları (UNECE-EATL) ve Bir- leşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) uluslararası ortaklar olarak ifade edilmiştir. Buna ek olarak Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Teşkilatı, Ekonomik İş Birliği Teşkilatı, Avrupa Birliği gibi kuruluşların ilgili bi- rimleriyle diyalog sürecinin başlatılmasının önem arz ettiği belirtilmiş- tir. Ayrıca Türk Konseyi üye devletleri tarafından Ermenistan-Azerbay- can Yukarı Karabağ ihtilafı, Kıbrıs’taki müzakere süreci, Ukrayna’daki gerilim gibi uluslararası sorunlara dair ortak görüş oluşturulmuştur. 38 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Söz konusu belgede dünyanın farklı bölgelerinde Türk dili konuşan dev- letler ve toplumlar arasında kültürel, dilsel, sosyal bağların geliştirilme- sine yönelik çalışmalara yönelik faaliyetlerin memnuniyetle karşılandı- ğı bildirilmiş, Kiev’de ilk bölgesel diaspora açılması, gençlik ve spor ala- nında iş birliğinin artırılması konularındaki çalışmalara yer verilmiştir. Eğitim ve bilim alanında iş birliği kapsamında gençler arasında ortak kimlik farkındalığının artırılması için Türk tarihi dersi ve kitaplarının önemli; Türk İş Birliği Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) desteğiy- le Türk Akademisi tarafından yürütülen Türk tarihine ilişkin arkeolojik çalışmaların değerli olduğu ifade edilmiştir. Bununla birlikte Türk Aka- demisinin ortak üye olarak Uluslararası Akademiler Birliğine katılması desteklenmiştir. Bildiride aynı zamanda iş birliğini güçlendirmek amacıyla Türk Konse- yi, TÜRKSOY, TÜRKPA, Türk Akademisi tarafından yapılan çalışmalar ile Türk Akademisi Bilim Konseyinin kurulmasının önemine değinile- rek siyasi diyalog, ekonomik ve kültürel iş birliği ve parlamentolar arası boyutun önemi yinelenmiştir. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyinin Altıncı Zirvesi Bil- dirisi “Gençlik ve Ulusal Spor İşbirliği” temasıyla Çolpan-Ata’da gerçekleştiri- len Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları Konseyinin bir araya gel- diği zirvenin bildirisi 3 Eylül 2018 tarihinde Azerice, Kazakça, Kırgızca, Türkçe olarak imzalanmıştır. Bahse konu bildiri, Gençlik ve Spor İş Bir- BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 39 liği, Ekonomide İş Birliği, Dış Politika/Güvenlik Konuları ve Uluslararası Kuruluşlarla İlişkiler Alanlarında İş Birliği, Toplumsal Alan, Medya Ala- nı ve Kültürel Alan İlişkilerinde İş Birliği, Eğitim ve Bilim Alanlarında İş Birliği, Türk Dünyasında Kurumsal İş Birliği, Diğer Hususlar olmak üzere yedi başlık altında değerlendirilmiştir. Bahse konu bildiride gençlik ve spor alanındaki iş birliği kapsamında Türk Konseyinin bu alanda önde gelen uluslararası kuruluşlarla ortak- lıkların üye devletlerinin toplumlarını bir araya getirmek için geliştirdiği çabaların ve küresel spor değerlerini koruma amacına yönelik çalışma- ların desteklendiği ifade edilmiştir. Ayrıca İslam dünyasının yaşadığı zorluklarla başa çıkmakta İslami dayanışmanın önemi vurgulanarak ahlaki değerlerin tanıtılması için gerçekleştirilen çalışmalar takdir edil- miştir. Ekonomide iş birliği hususunda ticaret ve yatırımların artırılması amacıyla üye ülkelerde uygun koşulların oluşturulması ve özel sektörle iş birliği vurgusu öne çıkmakla birlikte üye ülkelerin ekonomi alanıyla il- gilenen kurumlarının Türk Konseyi İnternet Portalı’nın işleyişe geçmesi çabalarının ve kur dalgalanma riskini önlemek amacıyla Türk devletleri arasındaki ticarette ulusal para birimlerinin kullanımının desteklendiği ifade edilmiştir. Aynı zamanda küresel ekonomik problemlere yönelik etkili çözüm yolları geliştirme çabaları ile bilgi işlem teknolojileri, fiber altyapı, siber güvenlik, uydu hizmetleri, transit taşımacılık, gümrük ko- nularında iş birliklerinin desteklendiği belirtilmiştir. Dış politika/gü- venlik ve uluslararası kuruluşlarla ilişkiler bağlamında üye devletlerin yapmış oldukları çalışmalardan duyulan memnuniyet belirtilmiş, dünya çapında üçüncü ülkelere sağlamış oldukları yardımlar dolayısıyla ger- çekleştirilen faaliyetler övülmüştür. Bu doğrultuda üye ülkelerin ve Türk Konseyinin Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı, Dünya Gümrük Örgütü gibi uluslararası kuruluşlarla ilişkileri takdir ve teşvik edilmiştir. Üye devletlerin Kıbrıs meselesine, Ermenistan- Azerbaycan Yukarı Ka- rabağ ihtilafına ilişkin değerlendirmelerde bulunduğu bildiride toplum- sal alan, medya alanı, kültürel alan ilişkilerinde iş birliği doğrultusunda Türk dili konuşan ülkeler ve dünyanın farklı bölgelerinde yaşayan top- luluklar içerisinde gelişmekte olan kültürel, dilsel ve toplumsal bağların önemi teyit edilmiştir. Ayrıca bu minvalde Türk dilli diaspora organizas- yonlarının, üye ülkelerde meydana gelen gelişmelere dair siyasi, kültü- rel, ekonomik, toplumsal farkındalığı artırmak amacıyla medya ve en- formasyon iş birliğinin önemi vurgulanmıştır. Öte yandan söz konusu 40 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI bildiride eğitim ve bilim alanında iş birliğinin genç nesil arasında ortak kimlik farkındalığının artırılmasında önemli olduğu vurgulanmış; Türk Akademisinin, Türk Maarif Vakfının ve üye devletlerin çabaları teşvik ve takdir edilmiştir. Türk Konseyi faaliyetlerinin verimliliğini artırmak amacıyla, entegrasyon seviyeleri dikkate alınarak yeni bir mimari esa- sında Türk iş birliğinin kurumları ve organları tarafından yürütülen Türk entegrasyonunun daha da geliştirilmesi gereği vurgulanmış, üye devletler ile Türk Akademisi, TÜRKPA, TÜRKSOY, Türk Kültür ve Mi- ras Vakfının faaliyetleri memnuniyetle karşılanmıştır. Bildiride ayrıca Macaristan’ın Türk Konseyinde gözlemci statüsü elde etmesi ve Türk dünyasının ilk demokratik ve laik devleti olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 100. yıl dönümü tebrik edilmiştir. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Yedinci Zirvesi Bildi- risi “Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerin Desteklenmesi” temasıyla Ba- kü’de gerçekleştirilen Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları Konse- yinin bir araya geldiği zirvenin bildirisi 15 Ekim 2019 tarihinde Azerice, Kazakça, Kırgızca, Türkçe olarak imzalanmıştır. Bahse konu bildiri Eko- nomide İş Birliği, Dış Politika/Güvenlik Konularında İş Birliği ve Ulus- lararası Kuruluşlarla İlişkiler, Sosyal ve Kültürel İşler Alanında İş Birli- ği, Eğitim ve Bilim Alanlarında İş Birliği, Türk Dünyasında Kurumsal İş Birliği, Organizasyona İlişkin Hususlar olmak üzere altı başlık altında değerlendirilmiştir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 41 Türk Konseyinin kuruluşunun 10. yıl dönümünün kutlandığı bildiride konsey üyesi devlet başkanları tarafından yapılan “Özbekistan Cumhu- riyeti’nin Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyine Katılımı Hak- kında Devlet Başkanları Ortak Açıklaması”yla Özbekistan Cumhuriye- ti’nin Türk Konseyinin tam üyesi olduğu ilan edilmiştir. Ekonomide iş birliği hususunda özel sektörler arasındaki iş birliği ve et- kileşimi güçlendirmek amacıyla karşılıklı ticaret ve yatırımı kolaylaştırı- cı önlemler alarak üye ülkeler arasında elverişli koşulların oluşturulması amacıyla sürdürülebilir çok taraflı iş birliği hedeflendiği ifade edilmiştir. Bu itibarla Yeni Türk İş Web Portalı’nın önemli olduğu vurgulanmıştır. Bununla birlikte standardizasyon, belgelendirme, uygunluk değerlen- dirmesi konularında teknik iş birliğinin teşvik edildiği, üye devletler ve Türk Konseyi arasında bilgi ve tecrübe aktarımının, eğitim programları- nın desteklendiği belirtilmiştir. Ekonomik iş birliği kapsamında aynı za- manda enerji verimliliği konusunda iş birliği, ulaştırma alanında iş birli- ği, kara ve deniz limanları arasında kapsamlı iş birliği, gümrük iş birliği, bilişim ve teknoloji alanında iş birliği, iletişimde iş birliği, siber güvenlik alanında iş birliği ile hava yolu ulaşımında iş birliğine değinilmiştir. Dış politika alanında iş birliği kapsamında dışişleri bakanları düzeyinde düzenli istişareler yoluyla ortak çıkarları ilgilendiren dış politika ve gü- venlik konularına ilişkin iş birliği ihtiyacı vurgulanmış; Birleşmiş Millet- ler, İslam İşbirliği Teşkilatı, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı, Avrupa Güven- lik ve İşbirliği Teşkilatı, Dünya Gümrük Örgütü başta olmak üzere Türk Konseyinin uluslararası kuruluşlarla artan iş birliğinden duyulan mem- nuniyet ifade edilmiştir. Ayrıca Türkiye’nin Barış Pınarı Operasyonu, Suriye’de kalıcı barışın tesisi, Ermenistan- Azerbaycan Yukarı Karabağ ihtilafı, Kıbrıs meselesi, bu kapsamda ele alına diğer konular olmuştur. Sosyal ve kültürel alanda iş birliği kapsamında Türk dili konuşan ülke- ler ve dünya genelinde yaşayan topluluklar arasında kültürel, dilsel ve sosyal bağların geliştirilmesinin önemi yinelenmiş, bu doğrultuda üye ülkelerin diaspora politikasında en iyi politikaları benimsemesinin öne- mi vurgulanmıştır. Bu noktada TÜRKSOY’un, Türk Akademisinin, Türk Kültür ve Miras Vakfının gerçekleştirmiş olduğu çalışmalar ile üye ül- kelerin ilgili makamlarınca düzenlenen organizasyonlar teşvik ve takdir edilmiştir. Eğitim ve bilim alanlarında iş birliği hususunda genç nesil arasında or- tak kimlik bilincinin artırılmasında eğitim alanında iş birliğinin öne- 42 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI mi vurgulanmış, bu doğrultuda Türk Konseyi Sekretaryası, TÜRKPA, TÜRKSOY, Türk Kültür ve Miras Vakfı ile Türk Akademisi bünyesinde bir değişim programı tesis edilmesi çağrısında bulunulmuştur. Ayrıca bu itibarla üye devletler tarafından gerçekleştirilen çalışmalardan duyulan memnuniyete de yer verilmiştir. Türk dünyasında kurumsal iş birliğinin geliştirilmesi amacıyla üye devletlerin ve TÜRKPA, TÜRKSOY, Türk Kül- tür ve Miras Vakfı ile Türk Akademisinin çabaları takdir edilmiştir. Aynı zamanda Türk Konseyi Sekretaryasına ombudsmanlıkları veya üye ül- kelerin ilgili kurumları arasında iletişim, iş birliği, eş güdüm, bilgi ve tec- rübe paylaşımını geliştirmek amacıyla Türk Konseyi Üye Ülkeleri Om- budsmanlar Birliğinin kuruluşunu koordine etmesi talimatı verilmiştir. Son olarak organizasyona ilişkin üye devletlere ve gözlemci statüsünde olup etkin katılım sağlayan devletlere teşekkür edilmiş, Türk Dili Konu- şan Ülkeler İşbirliği Konseyi Temsilcilik Ofisinin 19 Eylül 2019 tarihinde Budapeşte’de açılışı takdir edilmiştir. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi ‘Olağanüstü Zirvesi’ Bakü Bildirisi “Kovid-19 Küresel Salgını ile Mücadelede Dayanışma ve İşbirliği” tema- sıyla gerçekleştirilen Devlet Başkanları Olağanüstü Toplantısı bildirisi 10 Nisan 2020 tarihinde Azerbaycan, Azerice, Kazakça, Kırgızca, Türkçe olarak kabul edilmiştir. Video konferans toplantısıyla gerçekleştirilen toplantıya Dünya Sağlık Örgütü Genel Direktörü Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus da katılmış- tır. Bildiride Türk Konseyi devlet başkanları tarafından “Kovid-19” pan- demisinin oluşturduğu ciddi küresel tehdide ilişkin kaygılar ifade edile- rek pandemiye karşı mücadelede ayrım gözetmeksizin ikili ve çok taraflı iş birliğinin gerekliliğini vurgulanmıştır. Söz konusu belgede Türk Kon- seyi üye devletlerinin uluslararası toplumla iş birliği için hazır bulun- dukları ve tüm ülkelere, pandeminin yayılmasının önlenmesini, ortadan kaldırılmasını teminen acil önlemler alınmasında küresel dayanışma ve genişletilmiş iş birliği çağrısında bulundukları ifade edilmiştir. Türk Konseyi üye ülkelerinin sağlık bakanlıkları arasında yakın etki- leşim dâhil olmak üzere, ulusal kriz merkezleri arasında iş birliği ve eş güdüm mekanizması tesis etmek konusunda ortak bir görüşün benim- sendiği bildiride üye ülkelerin ekonomileri üzerinde pandeminin olum- suz etkilerini gidermek amacıyla uyumlu ve eş güdümlü gayretlere olan BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 43 ihtiyacı not edilmiştir. Son olarak, Türk Konseyi Genel Sekreteri’nin, bu bildiride kayıtlı ortak eylem ve çabaların eş güdümünü sağlamakla gö- revlendirildiği beyan edilmiştir. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi ‘Türkistan Gayri- resmî Zirvesi’ Bildirisi “Türkistan: Türk Dünyasının Manevi Başkentlerinden Biri” temasıyla çevrim içi gerçekleştirilen Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanla- rı Konseyinin bir araya geldiği zirvenin bildirisi 31 Mart 2021 tarihinde Azeri, Kazakça, Kırgızca, Türkçe ve Özbekçe olarak kabul edilmiştir. Bildiri, Nevruz Bayramı’nın önemine vurgu yaparak üye devletlerin Azerbaycan Cumhuriyeti, Kazakistan Cumhuriyeti, Kırgız Cumhuriyeti, Özbekistan Cumhuriyeti ve Türkmenistan’ın bağımsızlıklarını yeniden kazanmalarının yaklaşan 30. yıl dönümü dolayısıyla tebrikleri ve 1991 yılında Türk dili konuşan devletlerin bağımsızlığını hemen tanıdığı için Türkiye Cumhuriyeti’ne şükranları ile başlamıştır. Bahse konu bildiride Türkistan şehrinin geniş Türk dünyasından halkla- rı bir araya getirmedeki manevi önemi vurgulanarak Ermenistan-Azer- baycan çatışmasının sona ermesinden duyulan memnuniyet, Teşkilat’ın rolünün bölgesel ve uluslararası arenada daha fazla artırılması niyetleri, çok taraflı ekonomik iş birliğinin önemi ifade edilmiştir. Özellikle ulaş- tırma, gümrük, enerji ve altyapı alanlarında stratejik öneme sahip bölge- 44 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI sel projeler gerçekleştirilmesine ve bunları etkin şekilde uygulanmasına olanak sağlamak için ekonomik şartların önemi vurgulanmıştır. Belgede ayrıca Türk Konseyinin isminin değiştirilmesi girişimi desteklenerek dı- şişleri bakanlarına ve Sekretaryaya, bu karara temel teşkil edecek belge- leri hazırlama talimatı verilmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı Sekizinci Zirvesi Bildirisi “Dijital Çağda Yeşil Teknolojiler ve Akıllı Şehirler” temasıyla İstanbul’da gerçekleştirilen Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları Konseyinin bir araya geldiği zirvenin bildirisi 12 Kasım 2021’de Azerice, Kazakça, Kırgızca, Türkçe olarak imzalanmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı başkan- ları tarafından imzalanan bildiri Siyasi Konular, Dış Politika ve Güvenlik Konularında İş Birliği, Ekonomik ve Sektörel İş Birliği, Halklar Arası İş Birliği, Türk Dünyasında Kurumsal İş Birliği, Üçüncü Taraflarla İş Birliği İie Teşkilat Konuları olmak üzere beş başlık altında değerlendirilmiştir. Türk dili konuşan ülkelerin bağımsızlıklarından bu yana kaydettikle- ri dikkate değer siyasi ve sosyo-ekonomik ilerlemeye dikkat çekilerek Azerbaycan Cumhuriyeti’nin, Kazakistan Cumhuriyeti’nin, Kırgız Cum- huriyeti’nin, Özbekistan Cumhuriyeti’nin ve Türkmenistan’ın bağım- sızlığının 30. yıl dönümünün kutlandığı mezkûr bildiride “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi”nin adının “Türk Devletleri Teşkilatı” olarak değiştirilmesi kararlaştırılmıştır. Türkmenistan’ın gözlemci ülke olarak Türk Devletleri Teşkilatına katılmasından duydukları memnu- niyetin ifade edildiği bildiride Azerbaycan Cumhuriyeti “44 Günlük Va- tan Muharebesi”ndeki zaferinden ötürü tebrik edilmiş, gözlemci devlet statüsüyle Türk Devletleri Teşkilatı ile artan iş birliğinin yanı sıra, tüm üye ülkelerde diplomatik temsilcilikler kuran Macaristan takdir edilmiş- tir. Türk Devletleri Teşkilatı çerçevesindeki ikili dayanışma ve iş birliği vurgusuyla pandemiye, Kıbrıs sorununa, Kırgız-Tacik sınırına, Afganis- tan’daki duruma ilişkin meselelere dair değerlendirmelerde bulunul- muştur. Buna ek olarak adalet alanında iş birliğinin devamı takdir ve teşvik edilmiştir. Ekonomik ve sektörel iş birliği hususunda karşılıklı ticaret ve yatırımı kolaylaştırmak için gerekli önlemleri alarak üye devletler arasında elve- rişli koşullar yaratma amacına bağlı kalındığı ifade edilmiştir. Bu itibarla pandemi kısıtlamalarında üye ve gözlemci devletler arasındaki ticaret hacminin artırılmasına yönelik çalışmalar teşvik edilmiş, üye devletle- rin ilgili bakanlıklarının, yeşil teknolojiler ve akıllı şehirler konusunda iş BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 45 birliğini çok taraflı bir biçimde başlatmaları yönünde talimatlandırıldığı bildirilmiştir. Ayrıca yenilenebilir enerji alanında iş birliği, sivil havacı- lıkta iş birliği, limanlar arasında kapsamlı iş birliği, iklim gündemi ala- nında iş birliği, uzay teknolojisi projeleri alanında iş birliği de Ekonomik ve Sektörel Alanda İş Birliği başlığının altında üye devletler tarafından değerlendirilmiştir. Özellikle sürdürülebilir kalkınma bağlamında iklim değişikliği tehdidine karşı küresel tepkiyi güçlendirmek için Paris İklim Anlaşması’nın uygulanması taahhüt edilmiştir. Söz konusu bildiride Türk dili konuşan ülkelerdeki olaylar hakkında ye- rel ve uluslararası düzeyde siyasi, kültürel, ekonomik ve sosyal farkın- dalığı artırmak için medya ve bilgi iş birliğinin güçlendirilmesinin des- teklendiği, Kazakistan’ın, merkezi Türkistan şehrinde uluslararası TV kanalı kurma girişiminin öneminin not edildiği, üye devletlerin gençleri arasındaki dostluğun güçlendirilmesine yönelik faaliyetlerin düzenlen- mesinin önemli olduğu beyan edilmiştir. Ayrıca Türk dili konuşan ülke- lerdeki üniversite öğrencilerine yönelik artan burs olanakları dolayısıyla Macar hükûmetine teşekkür edilmiş; Türk dünyasının kültürler arası ve dinler arası diyalogdaki birleştirici gücü vurgulanmıştır. Kurumsal iş birliği kapsamında TÜRKPA, TÜRKSOY, Türk Akademisi- nin yapmış olduğu çalışmalara değinilmiş ve bu çalışmaların memnu- niyetler karşılandığı ifade edilmiştir. Üçüncü taraflarla iş birliği kapsa- mında Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Bağlantısızlar Hareketi’nin dönem başkanlığı, Kazakistan Cumhuriyeti’nin Asya’da İş Birliği ve Güven Ar- tırıcı Önlemler Konferansı (CICA) başkanlığı, Özbekistan Cumhuriye- ti’nin 2021-2023 dönemi için Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi- ne seçilmesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin 2020-2021 Güneydoğu Avrupa İş Birliği (GDAÜ) başkanlığı süreci başta olmak üzere Birleşmiş Milletler (BM), Avrupa Birliği (AB), Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ), Ekonomik Kalkınma ve İş- birliği Örgütü (OECD), Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN), Vişeg- rad Grubu (V4) gibi uluslararası kuruluşlarla kurumsal ilişkilerin gelişti- rilmesi konuları değerlendirilmiştir. Son olarak teşkilata dair konular kısmında Sekretaryanın kapasitesinin güçlendirilmesi gerekliliğine değinilerek son zirveden itibaren geçen süre içerisinde Sekretaryanın faaliyetlerinde elde ettiği başarılar takdir edilmiştir. 46 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Dünyası 2040 Vizyonu Belgesi 12 Kasım 2021 tarihinde İstanbul’da toplanan Türk Devletleri Teşkila- tı Sekizinci Zirvesi’nde kabul edilen 2040 Türk Dünyası Vizyon Belge- si’nin amacı Türk Devletleri Teşkilatı üyelerinin zamanımızın zorlukla- rını bireysel ve toplu olarak karşılama kapasitesini desteklemek için bir çerçeve geliştirmek olarak belirlenmiştir. Bu minvalde iş birliği meka- nizmaları ve ortak projeler, deneyimlerin bir araya getirilmesi ve gerek- tiğinde maddi ve entelektüel kaynakların sunulması yoluyla iş birliği ve dayanışma için sağlam ve şeffaf bir platform sağlanması; Teşkilatın böl- gesel ve uluslararası barış, istikrar ve refahın elde edilmesi için yapıcı bir şekilde iş birliğinde bulunmaya istekli tüm ortakları dahil etmeye hazır, olumlu ve giderek daha yetenekli bir grup olarak işlev görmeye çalışması hususları vurgulanmıştır. Türk iş birliğinin üye devletler için hem stra- tejik hem de politik olarak katma değer sağladığına dikkat çeken mez- kur bildiride üye devletlerin, halklarının ihtiyaç ve isteklerine hizmet et- mek için idari kapasitelerini daha da geliştirmeleri adına bireysel ve or- tak eylemi yönlendirmeleri kararlaştırılmıştır. Siyasi ve güvelik iş birliği, ekonomik ve sektöre iş birliği, halklararası iş birliği, üçüncü taraflarla iş birliği olmak üzere dört ana ilkeye dayanan 2040 Türk Dünyası Vizyon Belgesi’nin, daha geniş hedefleri göz önüne alındığında, diğer ülkeler ve uluslararası kuruluşlarla olumlu bir etkileşim adına Teşkilat için kilit bir eylem planı olacağı ifade edilmiştir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 47 Türk Devletleri “Teşkilatı Dokuzuncu Zirvesi” Semerkant Bildirisi “Türk Medeniyeti için Yeni Dönem: Ortak Kalkınma ve Refaha Doğru” temasıyla Semerkant’ta gerçekleştirilen Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları Konseyinin bir araya geldiği zirvenin bildirisi 11 Kasım 2022 tarihinde Azerice, Kazakça, Kırgızca, Türkçe olarak imzalanmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı Başkanları tarafından imzalanan bildiri Siyaset, Dış Politika ve Güvenlik Konularında İş Birliği, Ekonomik ve Sektörel İş Bir- liği, İnsandan İnsana İş Birliği, Türk Dünyasında Kurumsal İş Birliği, Üçüncü Taraflarla İş Birliği ile Teşkilat Konuları olmak üzere altı başlık altında değerlendirilmiştir. Bahse konu belgede Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyinin Ku- rulmasına İlişkin Nahçıvan Anlaşması’nda Değişiklik Yapılmasına Dair Protokol imzalandığı, Türk Devletleri Teşkilatının yeni usul kurallarının kabul edildiği, “Türk Dünyası Vizyonu-2040”ın uygulanması için “2022- 2026 TDT Stratejisi”nin uygun bulunduğu, Semerkant’ın “Türk Dünyası Medeniyet Başkenti” ilan edildiği ifade edilmiştir. Bildiride ayrıca Azer- baycan ve Ermenistan arasındaki ilişkilere, Kırgız Cumhuriyeti’nin Kır- gız-Tacik sınırında yaşanan duruma, Afganistan’daki vahim ekonomik ve insani duruma dikkat çekilmiş; İslam düşmanlığı, nefret söylemi ve dezenformasyonla mücadelede iş birliğini artırmak, düzensiz göçle mü- cadele için iş İşbirliği vurgusu yapılmıştır. Karşılıklı ticareti ve yatırımı kolaylaştırmak için gerekli adımların atıl- ması, üye ülkeler arasında ticari tamamlayıcılığın arttırılması, ticaret maliyetlerini azaltılması ve malların Türk Devletleri Teşkilatı üye ülke- lerinin sınırlarından geçişini hızlandırmak için gerçekleştirilen çalışma- lar takdir edilmiştir. Üye ülkelerin ilgili bakanlık ve kurumlarına, Türk Ticaret ve Sanayi Odasına uluslararası yasal statüsü kazandırılması için gerekli prosedürlerin tamamlanması talimatı verilmiştir. Hazar Geçiş- li Doğu-Batı Orta Koridoru boyunca transit potansiyelinin artırılması, bölgesel ve uluslararası ulaşım sistemlerine entegre olmak amacıyla ula- şım, sınır ve gümrük prosedürlerinin dijitalleştirilmesinin önemi vurgu- lanmıştır. Ayrıca gümrük prosedürlerinin basitleştirilmesi, modernizas- yonu, standardizasyonu ve uyumlaştırılması; bilgi işle teknolojilerinin altyapısının geliştirilmesi için ortak projelerin uygulanmasını, uzay tek- nolojisi projeleri başlatılması konuları da gündeme alınmıştır. Bununla birlikte üye devletler ve gözlemci ülkeler arasında sağlık alanındaki iş birliği, kış ve golf turizminin geliştirilmesi için iş birliği, insan kaynakları 48 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI faslının açılması, Türkçe Konuşan Diasporalar Ortak Faaliyet Stratejisi, kamu diplomasisi iletişimi ve medya alanında iş birliği önemli konular arasında yer almış ve bu konularda üye ülkelerin ilgili makamlarınca atı- lan adımlar desteklenmiştir. Siyasi katılımı ve iyi yönetişimi desteklemek amacıyla üye ülkelerdeki seçimlerin ve referandumların gözlemlenmesinin takdirle karşılandığı ilgili belgede TÜRKPA, TÜRKSOY, Türk Akademisi ve Türk Kültür ve Miras Vakfının (TCHF) iş birliğini güçlendirmek için gerçekleştirmiş ol- dukları çalışmalara yer verilmiştir. Diğer uluslararası örgütlerle iş birli- ğine de ayrıca önem atfedilen bildiride Birleşmiş Milletler (BM), İslam İşbirliği Teşkilatı ve bunların bağlı kuruluşları dâhil olmak üzere ilgili uluslararası ve finansal kurumlarla iş birliğini güçlendirme cabalarını en üst düzeye çıkarılması; Avrupa Birliği (AB), Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ), Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD), Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN), Vişegrad Grubu (V4) ve Afrika Birliği gibi bölgesel kuruluşlar- la karşılıklı çıkarlar konusunda onlarla ortak projeler yürütmek üzere kurumsal ilişkilerin geliştirilmesi teşvik edilmiştir. Türk Devletleri “Teşkilatı Olağanüstü Zirvesi” Ankara Bildirisi “Afet-Acil Durum Yönetimi ve İnsani Yardım” temasıyla Ankara’da dü- zenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Olağanüstü Zirvesi’nin bildirisi 16 Mart 2023 tarihinde Azerice, Kazakça, Kırgızca, Türkçe olarak imzalan- mıştır. Bahse konu bildiride üye devletler tarafından 6 Şubat 2023’te Türkiye’de meydana gelen ve ağır bir tahribata yol açan iki yıkıcı deprem sebebiyle kardeş Türk halkına en derin taziyeleri iletilmiş; “Türk Dünyası 2040 Vizyonu” doğrultusunda Türk Devletleri Teşkilatı bölgesinde ve dünya BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 49 genelinde doğal afetlerin önlenmesi, bunlara müdahale edilmesi ve üs- tesinden gelinmesi için ikili ve çok taraflı iş birliği ve koordinasyonun gerekliliği vurgulanmıştır. Bu doğrultuda üye devletlerin depremlerin ardından toparlanma ve yeniden inşa çabalarında Türkiye Cumhuriyeti ile dayanışma içinde oldukları, meydana gelebilecek olası afet ve acil du- rumlarda ihtiyaçların eş güdümlü ve zamanında karşılanması amacıyla ilgili makamlara “Türk Devletleri Teşkilatı Sivil Koruma Mekanizması- nın Kurulmasına İlişkin Anlaşma’nın imzalanması talimatı verdikleri, Türk dünyasında daha dirençli, sürdürülebilir ve yeşil kalkınmanın öne- mini vurguladıkları ve akıllı şehirlerin kamu mallarının yeniden canlan- dırılmasındaki özel rolünü kabul ettikleri ifade edilmiştir. Bunun yanı sıra ticaret, ulaştırma, yatırım, turizm, bölgesel bağlantı ve stratejik in- san kaynakları yönetimi alanlarında Türk dünyasının iş birliği ve koor- dinasyonunun derinleştirilmesi ve güçlendirilmesinde Türk Devletleri Teşkilatının giderek artan merkezi rolü vurgulanmıştır. Ayrıca bazı ül- kelerde Müslümanların kutsal değerlerine karşı son zamanlarda işlenen nefret suçlarına dikkat çekilerek İslam düşmanlığı içeren provokasyon ve saldırılara zemin hazırlayabilecek nefret suçlarının en güçlü ifadeler- le kınanarak farklı inanç ve kültürler arasında karşılıklı saygının hayati önemi vurgulanmıştır. Söz konusu bildiride Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulusunun yüzüncü ve Türk hariciyesinin temellerinin atılmasının beş yüzüncü yıl dönümü ko- nularına da dikkat çekilmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri, bu bildiride öngörülen karşılıklı eylem ve ortak çabaların eş güdümünü sağlamakla görevlendirilmiştir. 50 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 1.1.3. Logo ve Bayrak Türk Devletleri Teşkilatının (eski adıyla Türk Konseyinin) logosu ve bayrağı 22 Ağustos 2012 tarihinde Bişkek’te düzenlenen 2. Zirve sırasın- da Dışişleri Bakanları Konseyinin 2. Toplantısı evvelinde düzenlenen bir basın toplantısı sırasında halka sunulmuştur. Logo ve bayrak üye devletlerin ulusal bayraklarının unsurlarını içermektedir. Buna göre; Türk Devletleri Teşkilatının logosu ve bayrağı, Azerbaycan Cumhuriyeti bayrağının yıldızı, Kazakistan Cumhuriyeti bayrağının mavi rengi, Kır- gız Cumhuriyeti bayrağının güneşi ve Türkiye Cumhuriyeti bayrağının hilalinden oluşmaktadır. Türk Devletleri Teşkilatının bayrağı, üye dev- letlerin bayrakları ile birlikte 12 Ekim 2012 tarihinde İstanbul’da kâin Sekretarya binasında düzenlenen törenle göndere çekilmiştir. 1.2. ORGANİZASYON ŞEMASI ve İŞLEYİŞİ 1.2.1. Türk Devletleri Teşkilatının Organları Türk Devletleri Teşkilatının organları, Devlet Başkanları Konseyi, Dışiş- leri Bakanları Konseyi, Aksakallar Konseyi, Kıdemli Memurlar Komitesi ve Sekretarya’dan oluşmaktadır. Teşkilatın ana karar organı, dönem başkanlığını üstlenen ülke (alfabetik sıraya göre) tarafından başkanlığı yürütülen Devlet Başkanları Konseyi- BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 51 dir. Faaliyetler İstanbul’da yerleşik Sekretarya tarafından koordine edil- mekte ve desteklenmektedir. Türk Devletleri Teşkilatı aynı zamanda Ankara’da bulunan Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY), Bakü’de bulunan Türk Dili Konuşan Ülkeler Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA), Astana’da bulunan Uluslara- rası Türk Akademisi, yine Bakü’de bulunan Türk Kültür ve Miras Vakfı ve İstanbul’da bulunan Türk Ticaret ve Sanayi Odası gibi mevcut iş birli- ği mekanizmaları için bir şemsiye kuruluş niteliğindedir. Devlet Başkanları Konseyi Türk Devletleri Teşkilatının ana karar alma ve yönetim organı, üye ülke- lerin görevdeki cumhurbaşkanlarından oluşan Devlet Başkanları Konse- yidir. Başkanlık yıllık olarak değişir. Devlet Başkanları Konseyi (DBK), tarafların devlet başkanlarının, gün- cel uluslararası sorunların çözümüne ilişkin olarak taraflar arasındaki etkileşimin değerlendirilmesi, Türk Devletleri Teşkilatı kapsamında ön- celikli iş birliği alanlarının belirlenmesi ve Türk Devletleri Teşkilatının faaliyetlerinin değerlendirilmesi konularında düzenli olarak bir araya geldikleri toplantılar şeklinde faaliyetlerini yürütmektedir. Bir sonraki DBK toplantısının nerede yapılacağı kural olarak tarafların İngilizce adlarının alfabetik sırasına göre belirlenmektedir. Olağanüstü DBK toplantısının yeri ise taraflar arasında sağlanacak mutabakata göre tespit edilmektedir. 52 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Dönem Başkanları Listesi Nahçıvan Anlaşması’nın 8. maddesine göre olağan zirveye ev sahipliği yapan devlet bir sonraki toplantıya kadar başkanlığı üstlenecektir. Ad Ülkesi Görev başlangıcı Görev sonu Nursultan Nazarbayev   Kazakistan 21 Ekim 2011 23 Ağustos 2012 Almazbek Atambayev Kırgız Cumhuriyeti 23 Ağustos 2012 16 Ağustos 2013 İlham Aliyev   Azerbaycan 16 Ağustos 2013 5 Haziran 2014 Abdullah Gül   Türkiye 5 Haziran 2014 28 Ağustos 2014 Recep Tayyip Erdoğan 28 Ağustos 2014 11 Eylül 2015 Nursultan Nazarbayev   Kazakistan 11 Eylül 2015 3 Eylül 2018 Sooronbay Ceenbekov Kırgız Cumhuriyeti 3 Eylül 2018 15 Ekim 2019 İlham Aliyev   Azerbaycan 15 Ekim 2019 12 Kasım 2021 Recep Tayyip Erdoğan   Türkiye 12 Kasım 2021 11 Kasım 2022 Şevket Mirziyoyev   Özbekistan 11 Kasım 2022 Görevde (Kitabın hazırlandığı tarih itibariyle) BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 53 Dışişleri Bakanları Konseyi Türk Devletleri arasındaki siyasi iş birliğinin temel mekanizması, devlet başkanlarının yıllık olarak düzenlenen zirveleridir. Dışişleri Bakanları Konseyi (DİBK) yetkileri çerçevesinde, • Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyinin (TDKÜİK) gündem- deki faaliyetleriyle ilgili konuları değerlendirir, • DBK toplantılarında ele alınacak güncel uluslararası meseleleri tes- pit eder, • Sekretaryanın personel yapısını ve mali raporunu onaylar. DİBK, gerektiğinde Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi adına be- yanatta bulunabilir. DİBK toplantıları, kural olarak DBK toplantılarının yapıldığı yerde DBK toplantıları öncesinde yapılır. Üye devletlerin dışişleri bakanları, zirve kapsamında düzenli olarak Dı- şişleri Bakanları Konseyi toplantılarında bir araya gelmektedir. Dışiş- leri bakanları, bazı uluslararası etkinlikler sırasında sıklıkla bir araya gelerek karşılıklı öncelikli konuları ele almak üzere ilave toplantılar da düzenleyebilmektedirler. 2011 yılından bu yana BM Genel Kurullarının oturum aralarında her yıl geleneksel olarak gayriresmî dışişleri bakanla- rı toplantıları da düzenlenmektedir. Dışişleri bakanları ayrı olağanüstü toplantılarda da bir araya gelmektedir. Aksakallar Konseyi Türk halklarının en köklü töresi “ata”ya ve “akil” kişiye müracaat ve isti- şare müessesesinin Teşkilat kapsamında tesis edilmiş karşılığı olan Ak- sakallar Konseyi, TDKÜİK’nin himayesinde faaliyet gösteren daimî bir danışma teşekkülüdür. Mali hususlar dâhil olmak üzere, Aksakallar Konseyinin faaliyetlerinin teferruatları, DİBK tarafından kabul edilen, Aksakallar Konseyinin Yö- netmeliği başlıklı ayrı bir belgeyle tanımlanmaktadır. Aksakallar Konseyinin faaliyetleri Nahçıvan Anlaşması ve yukarıda bahse konu Yönetmelik çerçevesinde belirlenmektedir. 54 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Özellikle bürokrasi, devlet ve akademi dünyasında büyük deneyime sa- hip üst düzey üyeleriyle Aksakallar Konseyi, Türk Devletleri Teşkilatı çerçevesinde Türk devletleri arasındaki iş birliğinin geliştirilmesi için DBK ve DİBK’ya görüş, tavsiye, program, proje ve teklifler sunmaktadır. Ayrıca TDT’nin devam eden projelerinin uygulanmasını kolaylaştırmakta veya deneyimleriyle bazı sorunlu noktaların aşılmasına yardımcı olabil- mektedirler. Konseyin temel amacı, üye devletlerin halklarının tarih, kültür, dil ve geleneklerinin yüksek manevi ve ahlaki değerlerinin korunmasını ve geliştirilmesini desteklemektir. Bu amaçla Konsey üyeleri, uluslararası konferanslara, seminerlere, çalıştaylara ve üye devletlerarasında iş birli- ğini teşvik etmeyi amaçlayan diğer girişimlere katılmaktadırlar. Konsey ayrıca dönem başkanı tarafından verilen diğer faaliyetleri yürütmekle de görevlidir. TDT Aksakallar Konseyi 2023 tarihi itibarıyla 13 kez top- lanmıştır. Hâlihazırda her üye ve gözlemci devlet, kendi vatandaşları arasından Türk dünyasında saygınlığı olan bir büyüğünü dört yıllık bir dönem için Aksakallar Konseyine atamaktadır. Yeni yapısıyla Aksakallar Konseyi, İcra Kurulu Başkanı olarak görev yapan bir başkana sahiptir. Sekretar- yaya ev sahipliği yapan en yaşlı ülke olarak Türkiye, Aksakallar Konseyi- nin ilk başkanını atamış olup bunu, resmî isimlerinin İngilizce alfabetik sırasına göre dönüşümlü olarak diğer üye devletler takip edecektir. Baş- kan, TDT ve Türk İşbirliği Teşkilatları (TÜRKPA, TÜRKSOY, Türk Aka- demisi ve Türk Kültür ve Miras Vakfı) ile Türk Devletleri İşbirliği Teş- kilatları Koordinasyon Komitesi toplantılarında Aksakallar Konseyini temsil eder ve üye devletlerin muvafakatiyle uluslararası örgütlerin ilgili toplantılarına katılmaktadır. Aksakallar Konseyi ilke olarak yılda iki kez toplanmakta ve kararları- nı oy birliği ile almaktadır. İhtiyaç duyulması durumunda ise Başkan’ın çağrısı veya Konsey üyelerinden birinin talebi üzerine olağanüstü olarak da toplanabilmektedir. Aksakallar Konseyinin sekretarya işleri ise TDT Sekretaryası tarafından yürütülmektedir. İstanbul’da düzenlenen 8. Zirve sırasında Aksakallar Konseyini daha etkin hâle getirmek ve her biri engin tecrübeye sahip aksakallardan müteşekkil Konsey’den daha fazla istifade edebilmek amacıyla devlet başkanları tarafından Aksakallar Konseyinin yönetmeliği yenilenmiş ve başkanlığına Türkiye aksakalı Binali Yıldırım atanmıştır. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 55 Kıdemli Memurlar Komitesi Kıdemli Memurlar Komitesinde (KMK) Tarafların asgari bir temsilcisi yer alır. KMK yetkileri çerçevesinde, • Sekretaryanın faaliyetlerinin koordine eder, • Sekretarya tarafından hazırlanan taslak belgelerin DİBK’nın tasvibi- ne sunumundan ve DBK’nin onaylamasından önce değerlendirir ve onay verir. KMK toplantıları, kural olarak DİBK toplantıları öncesinde düzenlenir. Türk Devletleri Teşkilatı üye devletlerinin dışişleri bakanlıklarından üst düzey yetkililer ile ilgili bakanlık ve makamların temsilcilerinden olu- şan heyetlerin katıldığı Kıdemli Memurlar Komitesi 33. Toplantısı Genel Sekreter Yardımcısı Dr. Ömer Kocaman başkanlığında, 12-13 Mayıs 2022 tarihlerinde İstanbul’da gerçekleştirilmiştir. Toplantı çerçevesinde, TDT’nin siyasi ve hukuki konularının tartışıldı- ğı eş zamanlı oturumlar düzenlenmiştir. Heyetler, Teşkilat’ın stratejik ve yasal belgelerini gözden geçirerek, gündemdeki diğer konuların yanı bir sonraki zirvenin organizasyonu ve çevre ile ilgili sorunları ele almak için yeni mekanizmaların kurulması hakkında görüş alışverişinde bu- lunmuşlardır. Azerbaycan’da 13-14 Ekim 2023 tarihlerinde gerçekleştirilen Uluslarara- sı Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY) Üyesi Ülkeler Kültür Bakanları Da- imî Konseyi 40. Dönem Toplantısı öncesinde Bakü’de TÜRKSOY Daimî Konseyi Kıdemli Memurlar 2. Toplantısı yapılmıştır. Şuşa-2023 Türk Dünyası Kültür Başkenti kapsamında yapılan Daimî Konsey öncesinde TÜRKSOY üyesi ülke kültür bakanlıkları temsilcileri Bakü’de bir araya gelerek TÜRKSOY Daimî Konseyi Kıdemli Memurlar 1. Toplantısı’nda görüşülen ve sonuçlandırılmamış gündem konularını ele almışlardır. 56 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Sekretarya Taraflar, TDKÜİK’in amaç ve görevlerinin icrasına yardımcı olmak üze- re, daimî bir yürütme organı olan Sekretarya’yı kurmuşlardır. Sekretarya’nın görevleri arasında; • DBK, DİBK ve KMK’nın toplantıları ile TDKÜİK nezdinde gerçekleş- tirilecek diğer toplantıların düzenlenebilmesi amacıyla ihtiyaç duyu- lacak idari, örgütsel, protokoller ve teknik önlemlerin alınması, • Taslak belgelerin hazırlanması, • Belgelerin tasnif ve arşivlenmesi, • Taraflar ve diğer uluslararası teşkilatlar ile forumlar tarafından ileti- len belge ve bilgilerin takas bürosu olarak faaliyet göstermesi, • TDKÜİK ile ilgili genel mahiyetli bilginin yayımlanması, • DBK, DİBK, KMK tarafından verilecek diğer görevlerin yerine getiril- mesi, • Görevlendirilecek personelin tespit edilerek KMK’nin onayına sunul- ması, • Gerçekleştirilen mali faaliyetlerle ilgili olarak KMK’ya rapor sunul- ması bulunmaktadır. Sekretarya DİBK’in önerisi üzerine DBK tarafından onaylanan genel sekreter tarafından yönetilecektir. Genel sekreterin uyruğunda bulun- duğu ülke hariç olmak üzere, tarafların her birinden bir Genel Sekreter Yardımcısı atanacaktır. Genel sekreter, tarafların İngilizce resmî ülke adlarının sıralamasına göre rotasyon temelinde üç yıl süreyle atanacak ve görev süresinin uza- tılması hakkı bulunmayacaktır. Genel sekreter yardımcıları, tarafların vatandaşları arasından DBK ta- rafından üç yıl süreyle atanacak ve görev sürelerinin uzatılması hakları bulunmayacaktır. Sekretarya görevlileri, tarafların kendi ulusal mevzu- atları uyarınca, kendi vatandaşları arasından atanacaktır. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 57 Genel sekreter, Genel sekreter yardımcıları ve Sekretarya’nın diğer gö- revlileri, görevlerini ifa ederlerken herhangi bir taraftan veya üçüncü taraflardan talimat istemeyecekler ve almayacaklardır. DBK’ya karşı sorumlu olan uluslararası görevliler olarak konumlarını etkileyebilecek her türlü davranıştan kaçınacaklardır. Taraflar, genel sekreter, genel sekreter yardımcıları ve Sekretarya görev- lilerinin ifa ettikleri görevlerin uluslararası mahiyetine saygı göstermeyi ve söz konusu görevlileri etki altında bırakmamayı kabul ederler. Sekre- tarya’nın merkezi İstanbul’da (Türkiye Cumhuriyeti) olacaktır. Taraflar, Sekretarya’nın Türkiye’deki konumu ve tabi olacağı şartlar hu- suslarında Sekretarya’ya DİBK’nin önceden onayını almak koşulu ile Türkiye Cumhuriyeti ile uluslararası bir anlaşma imzalama yetkisi tanı- yacaklardır. TDKÜİK Sekretaryası, TDKÜİK’in görev ve sorumluluklarını yerine ge- tirmek üzere Tarafların ülkelerinde gerekli olan hükmi şahsiyete sahip olacaktır. Sekretarya, özellikle aşağıda belirtilen amaç ve görevleri yerine getirmek üzere, uluslararası hükmi yetkiye sahip olacaktır: • Tarafların tümünün onayıyla anlaşmalar imzalamak, • Mülk satın almak ve satmak, • Davacı ve davalı olarak mahkemelere çıkmak, • Banka hesapları açmak ve nakit varlıklar üzerinden sözleşmeler ak- detmek. Türk Konseyinin tüm çalışmaları İstanbul’da yerleşik ve üye devletlerin vatandaşlarından oluşan uluslararası bir kadronun çalıştığı Sekretarya tarafından yönetilir. Konsey’in genel sekreteri üç yıllığına ve sıra ile atanır. Türk Devletleri Teşkilatının tüm faaliyetleri, Nahçıvan Anlaşması’na uy- gun olarak İstanbul’da bulunan Genel Sekreterlik tarafından koordine edilmekte ve izlenmektedir. Cumhurbaşkanları daha önceden belirlen- miş bir Türk şehrinde yılda bir kez toplanır. Üst düzey yetkililer, aksa- kallar, diğer bakanlar ve hükûmet yetkilileri düzenli olarak bir araya gel- mektedir 58 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Devletleri Teşkilatının Genel Sekreterliği İstanbul’un Beşiktaş ilçe- sinde hizmete başlamıştır. 12 Kasım 2021 tarihinde, Fatih ilçesinde yer alan Arif Paşa Konağı Türk Devletleri Teşkilatına tahsis edilmiş, düzen- lenen bayrak çekme töreniyle hizmete açılmıştır. 3 Eylül 2018 tarihinde Çolpon-Ata’da düzenlenen Türk Konseyi (yeni adıyla Türk Devletleri Teşkilatı) 6. Zirvesi sırasında Devlet Başkanları Konseyi tarafından önümüzdeki 3 yıllık dönem için Türk Devletleri Teş- kilatı Sekretaryasının Genel Sekreteri olarak Baghdad Amreyev atan- mıştır. Görev süresi Kasım 2021’de Devlet Başkanları Konseyi tarafından 1 yıl süreyle uzatılmıştır. 14 Kasım 2022 tarihinde Baghdad Amreyev ye- rine Kubanıçbek Ömüraliyev Genel Sekreter görevine atanmıştır. Genel Sekreterler Listesi Ad Ülkesi Görev başlangıcı Görev sonu Halil Akıncı   Türkiye 15 Eylül 2010 16 Eylül 2014 Ramil Hasan   Azerbaycan 16 Eylül 2014 3 Eylül 2018 Baghdad Amreyev   Kazakistan 3 Eylül 2018 14 Kasım 2022 Kubanıçbek Ömüraliyev   Kırgız Cumhuriyeti 14 Kasım 2022 Görevde (Kitabın hazırlandığı tarih itibariyle) BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 59 1.2.2. Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkeler Azerbaycan Genel Bilgiler Yönetim Şekli: Cumhuriyet Cumhurbaşkanı: İlham Aliyev Başbakan: Ali Asadov Dışişleri Bakanı: Ceyhun Bayramov Başkenti: Bakü Devlet Dili: Azerbaycan Dili Önemli Kentleri: Bakü, Sumgayt, Gence, Mingacevir, Khirdalan, Şirvan Yüzölçümü: 86.600 km² Nüfusu: 10.198.640 Sınır Olduğu Ülkeler: Nahçıvan Aracılığıyla Türkiye, Ermenistan, İran, Gürcistan, Rusya (Hazar Denizi’ne de kıyısı vardır) İklimi: Bozkır ikliminin yaygın olduğu ülkede yazlar kurak geçmektedir; ancak Hazar Denizi’nden iç kesimlere doğru yükseklik arttıkça sıcaklık- lar düşmektedir. Coğrafi Konumu: Batı Asya ile Doğu Avrupa’nın kesişim noktasında, Kafkasya coğrafyasında yer alan Azerbaycan’ın doğusunda Ermenistan, batısında Hazar Denizi, güneyinde İran, kuzeyinde Rusya ve Gürcistan bulunmaktadır. Para Birimi: Manat 60 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Azerbaycan Millî - Dinî Gün ve Bayramları Yeni Yıl: 1-2 Ocak Kadınlar Günü: 8 Mart Nevruz Bayramı: 21 Mart Zafer Günü: 9 Mayıs Cumhuriyet Bayramı: 28 Mayıs Milli Kurtuluş Günü: 15 Haziran Ordu Günü: 26 Haziran Bağımsızlık Günü: 18 Ekim Devlet Bayrağı Günü: 9 Kasım Anayasa Günü: 12 Kasım Millî Uyanış Günü: 17 Kasım Dayanışma Günü: 31 Aralık Nevruz Bayramı: 5 Gün Kurban Bayramı: 2 Gün Ramazan Bayramı: 2 Gün Matem Günleri Millî Matem Günü: 20 Ocak Hocalı Soykırımı Günü: 26 Şubat Azerbaycanlıların Soykırımı Günü: 31 Mart BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 61 20. yüzyılın sonunda yeniden bağımsızlığına kavuşan Azerbaycan halkı kadim ve zengin devlet tarihine maliktir. Azerbaycan coğrafyasında ya- pılan arkeolojik çalışmalar, bölgedeki insan izlerinin M.Ö. 8.000-6.000’li yıllara kadar dayandığını göstermektedir. Azerbaycan Demokratik Cum- huriyeti 1918 yılında kurulmuş, ancak iki yıl sonra Kızıl Ordu’nun sınırı geçerek Azerbaycan’a girmesiyle 1920’de Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olarak Sovyetler Birliği topraklarına katılmıştır. Ülkenin tekrar bağımsızlığını kazanması 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılması ile gerçekleşmiştir. Azerbaycan, küresel enerji stratejilerindeki rolü ve kültürel-siyasi bağ- lantıları nedeniyle Güney Kafkasya siyasetinin önemli aktörlerinden biri konumunda. Bununla birlikte, sahip olduğu maden yatakları ve do- ğal kaynakların yanı sıra Azerbaycan, coğrafi, stratejik ve ticari olarak önem taşıyan yolların üzerinde bulunmaktadır. Azerbaycan’ın İlişkili Olduğu Başlıca Uluslararası Kuruluşlar Türk Devletleri Teşkilatı, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Örgütü (AGİT), Avrupa Kafkasya Asya Ulaştırma Koridoru (TRACECA), Avrupa Konse- yi (AK), Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT), Birleşmiş Milletler (BM), Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı (CICA), Gürcis- tan, Ukrayna, Azerbaycan ve Moldova Grubu (GUAM), İslam İşbirliği Teşkilatı, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Karadeniz Ekonomik İşbir- liği Teşkilatı (KEİ), Uluslararası Para Fonu (IMF), Uluslararası Polis Teş- kilatı (INTERPOL), Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO). Türkiye-Azerbaycan İlişkileri Türkiye, 30 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan Cumhuriyeti’ni 9 Kasım 1991’de tanıyan ilk devlet olmuştur. Diploma- tik ilişkiler 14 Ocak 1992’de kurulmuş ve Bakü’de Başkonsolosluk olan temsilciliğimiz Büyükelçilik düzeyine yükseltilmiştir. Azerbaycan’da ayrıca Nahçıvan ve Gence başkonsolosluklarımız faaliyet göstermekte- dir. Azerbaycan’ın ise Ankara’daki Büyükelçiliğinin yanı sıra İstanbul ve Kars’ta da başkonsoloslukları bulunmaktadır. Türkiye’nin Azerbaycan’la ilişkileri çok boyutlu ve stratejik düzeydedir. Yoğun şekilde devam eden karşılıklı üst düzey ziyaretler, ilişkilerin arka- sındaki en önemli itici güçtür. İki ülke devlet yetkililerinin göreve geldik- 62 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI ten sonra veya sembolik önemi haiz gelişmelerin ardından diğer ülkeyi öncelikli olarak ziyaret etmeleri şeklinde bir gelenek yerleşmiştir. Türkiye, Karabağ topraklarının özgürlüğe kavuşturulmasıyla sonuçla- nan 44 gün süren İkinci Karabağ Savaşı’nın ardından, Azerbaycan ile Ermenistan arasında barış anlaşması imzalanması ve iyi komşuluk iliş- kilerinin tesis edilmesini arzu etmektedir. Ayrıca Türkiye, Karabağ top- raklarında altyapı çalışmalarının yapılması, refahın arttırılması, enerji ile ticaret hatlarının işlevsel hâle getirilmesi ve bölgesel bağın güçlendi- rilmesi yönündeki çalışmaları desteklemektedir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 63 Kazakistan Genel Bilgiler Yönetim Şekli: Cumhuriyet Cumhurbaşkanı: Kasım-Cömert Tokayev Başbakan: Alihan İsmailov Dışişleri Bakanı: Murat Nurtileu Başkenti: Astana Devlet Dili: Kazak Dili Önemli Kentler: Astana, Almatı, Çimkent Yüzölçümü: 2.724.900 km² Nüfusu: 18,633,479 Sınır Olduğu Ülkeler: Türkmenistan, Özbekistan, Kırgız Cumhuriyeti, Rusya, Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi ve Hazar Denizi ve Aral Gö- lü’ne de kıyısı vardır. İklim: Karasal iklim; çok soğuk kışlar ve çok sıcak yazlar Coğrafi Konumu: Orta Asya’da yer alan Kazakistan’ın Kuzeyinde Rus- ya Federasyonu, Ural Dağları ve Güney Sibirya, doğusunda Moğolistan ve Doğu Türkistan, güneyinde Kırgız Cumhuriyeti, Özbekistan, Aladağ, Tanrı Dağları ve Aral Gölü, batısında ise Hazar Denizi yer alır. Doğu ve batı sınırları arası 3000 km, kuzey ve güney sınırları arası ise 1500 km’dir. Para Birimi: Tenge (KZT) 64 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kazakistan’ın Millî - Dinî Gün ve Bayramları Yeni Yıl: 1-2 Ocak Kadınlar Günü: 8 Mart Nevruz Bayramı: 21-23 Mart Kazak Halkının Birleşme Bayramı: 1 Mayıs Zafer Bayramı: 9 Mayıs Başkent Günü: 6 Temmuz Anayasa Günü: 30 Ağustos Cumhuriyet Günü: 25 Ekim Bağımsızlık Günü: 16 Aralık Kazakistan 16 Aralık 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan etmiştir. Dünya- nın en büyük dokuzuncu ülkesi olan Kazakistan’ın ilk başkenti Almatı şehriyken 1998 yılında ülkenin daha kuzeyinde yer alan Astana şehri başkent olmuştur. Kazakistan Cumhuriyeti, bağımsızlığını aldığı 1991 yılından bu zamana kadar zengin yer altı ve yer üstü kaynaklarını kullanarak ekonomik ve sosyal yönden hızla kalkınmış, siyasi istikrarı ve güvenliliği sayesinde dünyanın cazibe odaklarından biri hâline gelmiştir. Kazakistan’ın İlişkili Olduğu Başlıca Uluslararası Kuruluşlar Türk Devletleri Teşkilatı, Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT), Birleş- miş Milletler (BM), İslam İşbirliği Teşkilatı, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Örgütü (AGİT), Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ), Avrasya Ekonomik Bir- liği (AvEB), Ortak Güvenlik Anlaşma Örgütü, Asya’da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı (CICA), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ). BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 65 Türkiye-Kazakistan İlişkileri Türkiye, 16 Aralık 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan eden Kazakistan’ın bağımsızlığını aynı gün tanıyan ilk ülke olmuştur. 2 Mart 1992 tarihinde Kazakistan’la diplomatik ilişki tesis edilmiştir. Türkiye ile Kazakistan arasındaki ortak tarihî, kültürel ve manevi bağlar ilişkilerimizin süratle geliştirilmesine temel teşkil etmiştir. Bağımsızlığı- nı kazanmasının ardından Kazakistan ile imzalanan çok sayıda anlaşma ve protokolle çeşitli alanlardaki ilişkilerimizin ve iş birliğimizin esasları düzenlenmiştir. Türkiye ile Kazakistan arasındaki siyasi ilişkilerin ulaş- tığı düzeye paralel olarak Kazakistan Türkiye’nin bölgedeki en önemli siyasi ve ekonomik ortaklarından biri hâline gelmiştir. 66 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kırgız Cumhuriyeti Genel Bilgiler Yönetim Şekli: Cumhuriyet Cumhurbaşkanı: Sadır Caparov Kabine Başkanı: Akılbek Caparov Dışişleri Başkanı: Ceenbek Kulubaev Başkenti: Bişkek Devlet Dili: Kırgız Dili Önemli Kentler: Bişkek, Oş, Celalabat, Karakol, Tokmok, Kara-Balta Yüzölçümü: 199.900 km² Nüfusu: 6,691,800 Sınır Olduğu Ülkeler: Kazakistan, Tacikistan, Özbekistan, Çin, Coğrafi Konum: Genellikle dağlık bir arazi yapısına sahip olan Kırgız Cumhuriyeti’nin dörtte üçünün ortalama yüksekliği bin 500 metrenin üzerindedir. Bu sahaların büyük bir kısmı yılın altı ayında kar ve buzlar- la kaplıdır. Kar ve buzların erimesi ile beslenen çok sayıda ırmak ülkenin yüksek tepe ve dağlarından göllere ulaşır. Dünyadaki ikinci en büyük krater gölü olan “Issık Köl”ün de bulunduğu Kırgız Cumhuriyeti diğer bir deyimle binlerce akarsuyun beslediği sayısız gölleriyle Tanrı dağla- rından oluşmuş bir yayla ülkesidir. İklimi: Karasal iklimin hâkim olduğu Kırgız Cumhuriyeti’nde kışlar ol- dukça soğuk geçer. Yaz mevsimi ise aynı oranda sıcaktır. İklimden dolayı gece ve gündüz sıcaklık farkı oldukça fazladır. Para Birimi: Kırgız Somu BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 67 Kırgız Cumhuriyeti’nin Millî - Dinî Gün ve Bayramları Yeni Yıl: 1 Ocak Ortodoks Noeli: 7 Ocak Kadınlar Günü: 8 Mart Nevruz Bayramı: 21 Mart İşçi Bayramı: 1 Mayıs Anayasa Bayramı: 5 Mayıs Zafer Günü: 15 Haziran Kurban Ait - Anma Günü: 26 Haziran Bağımsızlık Günü: 31 Ağustos Kırgızlar tarihte bilinen en kadim Türk kavimlerinden olmakla birlikte yaşadığı bölge açısından da Orta Asya’daki en eski topluluklardan biri- dir. Eski Çin kaynaklarında ilk defa M.Ö. 201 yılında anılan Kırgızların yaşadıkları yerler olarak Yenisey (Güney Sibirya) olduğunu gösteren bil- giler bulunmaktadır. Günümüzde egemen Kırgız Cumhuriyeti olmadan önce Kırgızistan’ın siyasi birliği, 1924 yılında Sovyetler Birliği bünyesinde bir özerk bölge olarak ortaya çıkmıştır. 1936 yılında Sovyet idaresi altındaki Cumhuri- yetlerden biri olmuştur. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra ise 31 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlık ilan edilmiştir. Kırgız Cumhuriyeti’nin İlişkili Olduğu Başlıca Uluslararası Kuruluşlar Türk Devletleri Teşkilatı, Birleşmiş Milletler(BM), Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), Avrupa Atlantik Ortaklık Konseyi (AAOK), Ba- ğımsız Devletler Topluluğu (BDT), Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ), Ortak Güvenlik Anlaşma Örgütü (OGAÖ), ), Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı (CICA), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), İslam İş- birliği Teşkilatı, İLO, Avrasya Ekonomik Birliği (AEB), Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı (ICAO), Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Teşkilatı 68 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI (UNIDO), Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), Birleşmiş Milletler Asya Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu (ESCAP), Dünya Bankası, Uluslararası Para Fonu (IMF), Avrupa Kalkınma ve İmar Bankası (EBRD), Uluslararası Finans Kuruluşu (IFC), İslam Kalkınma Bankası, Asya Kalkınma Bankası, Dün- ya Ticaret Örgütü (WTO), Bağlantısızlar Örgütü (gözlemci) Türkiye-Kırgız Cumhuriyeti İlişkileri Türkiye, 16 Aralık 1991 tarihinde Kırgız Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olmuş ve iki ülke arasında 29 Ocak 1992 tarihinde ilk diplomatik ilişki tesis edilmiştir. 1992 yılı içerisinde karşılıklı olarak Bişkek ve Ankara’da büyükelçilikler açılmıştır. Türkiye ile Kırgız Cumhuriyeti arasındaki 2011 yılında strate- jik ortaklık seviyesindeki ilişkiler başta siyasi, ekonomik-ticari, askerî, kültür-eğitim, sağlık, ulaştırma alanlarında olmak üzere çok boyutlu sürdürülmektedir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 69 Özbekistan Genel Bilgiler Yönetim Şekli: Cumhuriyet Cumhurbaşkanı: Şevket Mirziyoyev Başbakan: Abdulla Aripov Dışişleri Bakanı: Bahtiyar Saidov Başkenti: Taşkent Devlet Dili: Özbek Dili Önemli Kentleri: Namangan, Semerkant, Andican, Buhara Yüzölçümü: 447,400 km² Nüfusu: 34,915,100 Sınır Olduğu Ülkeler: Kazakistan, Kırgız Cumhuriyeti, Tacikistan, Türk- menistan, Afganistan (küçük bir bölümü) İklimi: Özbekistan’da iklim karasaldır ve yılda çok az yağış beklenir. Or- talama yaz sıcaklığı 40 derece olma eğilimindeyken, ortalama kış sıcak- lığı ise -23 derece civarındadır. İç kısımlarda daha fazla çöl iklimi, doğu- da yarı bozkır iklimi görülmektedir. Coğrafi Konumu: Düz ve kurak batı kesimi Özbekistan topraklarının bü- yük kısmını meydana getirir. Bölgenin en büyük özelliği alçak sıradağlar ve tuzlu bataklıklar, düdenler ve mağaralarla kaplı kapalı havzalardır. Kızılkum Çölü’nün büyük bölümü ülke toprakları içinde kalır. Özbekis- tan’ın doğusu ise dağlıktır. Tanrı Dağlarının batı kesimlerini meydana getiren dağ silsileleri bölgeyi engebelendirir. Bunlar Ugam, Pskem, Çat- kal ve Kuramin sıradağlarıdır. Orta Asya’nın en büyük vadisi olan Ferga- na bu bölgededir. En önemli gölü Aral Gölü’dür. Amuderya (Ceyhun) ve Siriderya (Seyhun) nehirleri dışında irili ufaklı 600 akarsu vardır. Para Birimi: Som 70 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Özbekistan’ın Millî - Dinî Gün ve Bayramları Yeni Yıl: 1 Ocak Kadınlar Günü: 8 Mart Nevruz Bayramı: 21 Mart Anma ve Saygı Günü : 9 Mayıs Bağımsızlık Günü: 1 Eylül Öğretmenler Günü: 1 Ekim Anayasa Günü: 8 Aralık Ramazan Bayramı: 2 Gün Kurban Bayramı: 1 Gün Özbekistan tarihi güçlü olduğu denli çeşitli hanedan ve imparatorlukla- rın yükseliş ve çöküşleri nedeniyle ülkenin iskânında değişiklik yaratan önemli göçlere de tanık olmuştur. Özbekler bu göç zincirinin son halka- sındandır. Özbekistan, Orta Asya’nın merkezinde, bozkırların, çöllerin ve dağların arasında, büyük ulaşım ve ticaret yollarının kavşağında yer almaktadır. Hâlihazırda, Özbekistan, bölgenin en yoğun nüfuslu ülkesi- dir. Özbekistan, 20 Haziran 1990’da egemenliğini, 1 Eylül 1991’de bağımsız- lığını ilan etmiştir. 29 Aralık 1991 tarihinde düzenlenen referandumla bağımsızlık ilanı onaylanmıştır. Özbekistan bağımsızlığını kazandıktan sonra gelişmiş ülkelerle özellikle ekonomik anlamda ilişkiler kurmuştur. Özbekistan’ın İlişkili Olduğu Başlıca Uluslararası Kuruluşlar Türk Devletleri Teşkilatı, Birleşmiş Milletler (BM), Şanghay İşbirliği Teş- kilatı (ŞİO), Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT), Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), Uluslararası Para Fonu (IMF), İslam İşbirliği Teşkilatı, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı (CICA), Dünya Bankası, Avrasya Ekonomik Top- luluğu BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 71 Türkiye-Özbekistan İlişkileri Türkiye, 16 Aralık 1991 tarihinde Özbekistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olmuş, 4 Mart 1992 tarihinde ise iki ülke arasında diplomatik ilişkiler tesis edilmiştir. İlişkilerin hukuki temelini oluşturmak amacıyla bu ülke ile 100’ün üzerinde ikili anlaşma ve protokol imzalanmış, karşı- lıklı çok sayıda üst düzey ziyaret gerçekleştirilmiştir. Özbekistan, 33 milyona yaklaşan nüfusu, jeostratejik konumu, köklü ta- rihi, zengin kültürel değerleri ve ekonomik potansiyeliyle bölgesel barış ve istikrar için önemli bir konumda bulunmaktadır. Türkiye, kardeş Öz- bekistan ile arasındaki iş birliğinin her alanda gelişmesine büyük önem vermekte ve Türk ve Özbek halkları arasındaki yakın bağlardan güç alan ilişkilerin ilerletilmesi yönündeki iradesini korumaktadır. 72 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türkiye Genel Bilgiler Yönetim Şekli: Cumhuriyet Cumhurbaşkanı: Recep Tayyip Erdoğan Dışişleri Bakanı: Hakan Fidan Başkenti: Ankara Önemli Kentleri: Ankara, İstanbul, İzmir, Antalya Devlet Dili: Türkçe Yüzölçümü: 783.562 km² Nüfusu: 85,279,553 Sınır Olduğu Ülkeler: Bulgaristan, Yunanistan, Suriye, Gürcistan, Azer- baycan (Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti), Ermenistan, İran, Irak İklimi: Türkiye sıcak ve ılıman iklim kuşakları arasında yer alan bir coğ- rafi konumdadır. Bu sebeple soğuk iklim türlerine rastlanmaz. Denizin etkisiyle kıyı bölgelerde ılıman iklim; dağların yüksekliği ve uzanış şek- liyle iç kısımlarda karasal iklim özelliklerine rastlanmaktadır. Dört mev- sim hava koşulları görülür. Coğrafi Konumu: Türkiye, Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarını birbirine bağlayan önemli bir noktada bulunmaktadır. Güneyini Akdeniz, batısını Ege Denizi ve kuzeyini Karadeniz çevreler. Marmara Denizi ise İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı ile birlikte Anadolu’yu Trakya’dan yani As- ya’yı Avrupa’dan ayırır. Türkiye, Avrupa ve Asya’nın kavşak noktasında yer alması nedeniyle yüksek bir jeostratejik güce sahiptir. Para Birimi: Türk Lirası BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 73 Türkiye’nin Millî - Dinî Gün ve Bayramları Yeni Yıl: 1 Ocak Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı: 23Nisan Emek ve Dayanışma Günü: 1 Mayıs Atatürk’ü Anma ve Gençlik ve Spor Bayramı: 19 Mayıs Demokrasi ve Millî Birlik Günü: 15 Temmuz Zafer Bayramı: 30 Ağustos Cumhuriyet Bayramı: 29 Ekim Ramazan Bayramı: 3 Gün Kurban Bayramı: 4 Gün Türkiye toprakları üzerindeki ilk yerleşmeler Yontma Taş Devri’nde gö- rülür. Doğu Trakya’da Traklar olmak üzere, Hititler, Frigler, Lidyalılar ve Dor istilası sonucu Yunanistan’dan kaçan Akalar tarafından kurulan İyon medeniyeti gibi çeşitli eski Anadolu medeniyetlerinin ardından, Makedonya kralı Büyük İskender’in egemenliğiyle Helenistik Dönem’in başladığı bilinmektedir. Daha sonra, sırasıyla Roma İmparatorluğu ve Anadolu’nun Hristiyanlaştığı Bizans dönemleri yaşanmıştır. 11. yüzyıl- da Selçukluların Anadolu’ya yerleşmesi sonucunda topraklar üzerinde Türkleşme hareketi başlamış ve 1071 Malazgirt Muharebesi sonrasında gelen zaferle Anadolu’daki Bizans üstünlüğü Türkler lehine güç kaybet- miştir. Moğol istilası (1243) sonrasında Anadolu’da oluşan küçük Türk beyliklerden biri olan Osmanlılar 13. yüzyılın sonlarından itibaren Ana- dolu’nun hâkimi olmanın yanı sıra, zamanla Güney Avrupa, Batı Asya ve Kuzey Afrika üzerinde toprakları bulunan bir imparatorluk hâline gel- miştir. Ancak 17. yüzyıldan itibaren duraklama ve gerileme dönemi yaşa- yan Osmanlı İmparatorluğu I. Dünya Savaşı’ndan yenik çıkmış ve İtilaf devletlerince işgal edilmiştir. Misakımillî sınırları içinde toprak bütün- lüğünü korumak için Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde itilaf devlet- lerine karşı bağımsızlık mücadelesi başlatılmıştır. İngiliz, Fransız, Rus ve Yunan ordularına karşı toplam dört yıl (1919-1923) süren Kurtuluş Sa- vaşı’nda olağanüstü başarı kazanılarak 1923’te Türkiye Cumhuriyeti ku- 74 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI rulmuştur. Kurtuluş Savaşı boyunca Türk topluluklarından gelen maddi ve manevi yardımlar ezeli ve ebedi kardeşliğin nişanesi niteliğindedir. Türkiye, Türk Devletleri Teşkilatının dört kurucu üyesinden biridir. Teş- kilat’ın Genel Sekreterliği İstanbul’da yer almaktadır. Türkiye’nin İlişkili Olduğu Başlıca Uluslararası Kuruluşlar Türk Devletleri Teşkilatı, Birleşmiş Milletler (BM), Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Örgütü (AGİT), Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı (CICA), Avrupa Kafkasya Asya Ulaştırma Koridoru (TRA- CECA), Dünya Sağlık Teşkilatı (WHO), Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Teşki- latı (UNIDO), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Asya İşbirliği Diyaloğu (AİD), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ), İslam İşbirliği Teş- kilatı, Dünya Ticaret Örgütü (WTO), Uluslararası Para Fonu (IMF) BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 75 1.2.3. Türk Devletleri Teşkilatı Gözlemci Ülkeler Macaristan Genel Bilgiler Yönetim Şekli: Parlamenter Cumhuriyet Cumhurbaşkanı: Katalin Novák Başbakan: Viktor Orbán Dışişleri ve Dış Ticaret Bakanı: Péter Szijjártó Başkenti: Budapeşte Önemli Kentleri: Budapeşte, Szeged, Debrecen, Eger, Pecs, Devlet Dili: Macarca Yüzölçümü: 93.028 km² Nüfusu: 9,8 Milyon (2021) Sınır Olduğu Ülkeler: Slovakya, Romanya, Hırvatistan, Avusturya, Sır- bistan, Ukrayna, Slovenya İklimi: Herhangi bir denize kıyısı olmaması sebebiyle Macaristan’da kışların soğuk, yazların ise sıcak geçtiği karasal iklim görülmektedir. Macaristan’ın ortalama sıcaklığı yazın 27-35 derece, kışın ise 0 ile -15 de- rece arasındadır. Coğrafi Konumu: Orta Avrupa ile Balkanlar arasında bir ovaya yayılan Macaristan, özellikle kuzey bölgesinde bol dağlık alana ve bazı önemli dağlara sahip olsa da ülkenin genel yüksekliği oldukça alçaktır. En yük- sek noktası 1014 metre ile Kekes Dağı’dır. Macaristan’ın içinden iki bü- yük nehir geçmekte ve bunlardan ilki Tisza Nehri, diğeri ise Avrupa’nın en büyük ikinci nehri olan ve ülkede 4189 km boyunca akmakta olan Tuna Nehri’dir. Macaristan coğrafyasında ayrıca Orta Avrupa’nın en bü- yük gölü olan ve “Macar Denizi olarak da bilinen Balaton Gölü de bulun- maktadır. Para Birimi: Macar Forinti (HUF) 76 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Macaristan’ın Millî – Dinî Gün ve Bayramları Yeni Yıl: 1 Ocak Ulusal Bayram: 15 Mart İşçi Bayramı: 1 Mayıs Anayasa Günü: 20 Ağustos Cumhuriyet Bayramı: 23 Ekim Noel: 25-26 Aralık Macaristan’da yerleşim tarihi oldukça eski devirlere kadar inmekte- dir. Macar Krallığı çeşitli kesintilerle de olsa 946 yıl varlığını sürdüre- rek Batı’nın kültürel merkezlerinden biri olmuştur. Zamanının önemli güçlerinden olan Macaristan, ittifak devletleriyle girdiği I. Dünya Sava- şı sonrasında ülke topraklarının üçte ikisinden fazlasını kaybetmiştir. Buna neden olan ve 1920 yılında imzalanan Trianon Antlaşması, Macar tarihinin en kötü olaylarından biri olarak kabul edildiği gibi, ağır şart- larıyla bilinmektedir. 1947 ile 1989 yılları arasında komünist yönetimi benimseyen Macaristan bu dönemde, 1956 Macar Devrimi gibi olaylarla uluslararası bir tanınırlık elde etmiştir. 1989 yılına kadar ülkede komü- nist rejim devam etmiş, Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecine girmesi ve Doğu Bloku’nun çöküşü ile birlikte 23 Ekim 1989’da Üçüncü Cumhuriyet ilan edilerek demokratik sisteme geçiş yapılmıştır. Bugün Macaristan geniş gelire sahip bir ekonomi barındırmaktadır. Ay- rıca bölgesel bazı kaynakları da tekelinde bulundurmaktadır. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 77 Macaristan’ın İlişkili Olduğu Başlıca Uluslararası Kuruluşlar Türk Devletleri Teşkilatı (gözlemci-3 Eylül 2018), Birleşmiş Milletler, NATO, Avrupa Birliği (AB), Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbir- liği Teşkilatı (AGİT), OECD, Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ), Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD), Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), Uluslararası Para Fonu (IMF), Gü- neydoğu Avrupa İşbirliği Girişimi (SECI), Vişegrad Dörtlüsü (V4), Türkiye-Macaristan İlişkisi Türkiye ile Macaristan arasında tarihî bağlar ve kültürel yakınlıktan güç alan dostane ilişkiler, artan karşılıklı üst düzey ziyaretler ve istişare me- kanizmaları ile her alanda ivme kazanmıştır. Macaristan ile başta NATO, AB, Avrupa Konseyi ve Türk Devletleri Teşkilatı olmak üzere uluslarara- sı ve bölgesel örgütler çerçevesinde sergilediğimiz yakın iş birliği ve eş güdüm, ayrıca Macaristan’ın AB üyelik sürecimize verdiği destek ilişki- lerimizin ilerletilmesine katkıda bulunmaktadır. Türkiye ile Macaristan arasında 2013 yılında Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi (YDSK) tesis edilmiş ve ilişkilerimiz stratejik ortaklık düzeyine çıkarılmıştır. 2023 yılında ilişkilerimizin “Geliştirilmiş Strate- jik Ortaklık” düzeyine çıkarılması kararlaştırılmıştır. 78 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türkmenistan Genel Bilgiler Yönetim Şekli: Cumhuriyet Devlet Başkanı: Serdar Berdimuhammedov  Dışişleri Bakanı: Raşid Meredov Başkenti: Aşkabat Önemli Kentleri: Aşkabat, Ahal, Balkan, Daşoğuz, Lebap, Merv Devlet Dili: Türkmen Dili Yüzölçümü: 488.100 km² Nüfusu: 7 Milyon Sınır Olduğu Ülkeler: Özbekistan, Kazakistan, İran, Afganistan ve Ha- zar Denizi’ne kıyısı bulunmaktadır. İklimi: Ülkede sert karasal iklim vardır. Yazlar çok sıcak ve kurak, kışlar çok soğuktur. Yağış miktarı oldukça düşüktür. Coğrafi Konumu: Orta Asya’nın güneyinde yer alan Türkmenistan biri çöl, diğeri vaha olmak üzere iki bölgeden oluşmaktadır. Kara Kum çölü ülkenin yüzde 80’ini kapsamakta ve başlıca üç nehri Ceyhun (Amudar- ya), Tejen ve Murgab’dır. Ülkede coğrafi olaylara bağlı olarak birçok do- ğal güzellikler bulunmaktadır. Bunların korunması için özel doğal koru- ma bölgeleri oluşturulmuştur. Para Birimi: Manat BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 79 Türkmenistan’ın Millî - Dinî Gün ve Bayramları Yeni Yıl: 1 Ocak Göktepe Şehitlerini Anma Günü: 12 Ocak Türkmenistan Devlet Bayrağı Günü: 19 Şubat Kadınlar Günü: 8 Mart Nevruz Bayramı: 21-22 Mart 1941-45 Büyük Vatan Harbi Zafer Günü: 9 Mayıs Kalkınma, Millî Birlik ve Mahtumguli Şiir Günü: 18 Mayıs Matem Günü (Aşkabat Depreminde Ölenleri Anma Günü): 6 Ekim Bağımsızlık Bayramı: 27-28 Ekim Tarafsızlık Bayramı: 12 Aralık Ramazan Bayramı: 2 Gün Kurban Bayramı: 3 Gün Türkmenistan Cumhuriyeti’nde yaşayan Türkmenlerin tarihi çok eski zamanlara kadar uzanmaktadır. Burada bulunan Merv şehri, İslam fe- tihlerinin gerçekleştiği dönemde önemli bir merkez olmuş, Selçuklular devrinde ise Merv, Büyük Selçuklulara başkentlik yapmıştır. Pek çok saldırıya maruz kalmakla birlikte, Türkmenler bulundukları coğrafyada varlıklarını sürdürmüştür. 1924 yılında Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. Yaklaşık 70 yıl Sovyet idaresinde yönetilen Türkmenistan, 1990’lı yılla- rın başlarında Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecine girmesi ile birlikte bağımsızlığını ilan etmiştir. 80 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türkmenistan’ın İlişkili Olduğu Başlıca Uluslararası Kuruluşlar Türk Devletleri Teşkilatı (12 Kasım 2021-gözlemci), Birleşmiş Milletler, İslam İşbirliği Teşkilatı, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), Bağımsız Devletler Topluluğu (2005’ten bu yana “ortak üye” adı altın- da), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), NATO Avrupa Atlantik Ortaklık Konseyi, NATO Barış için Ortaklık Programı, Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası, Asya Kalkınma Bankası, İslam Kalkınma Ban- kası, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü, Uluslararası Denizcilik Örgütü, UNESCO, Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü, Dünya Meteoroloji Örgütü, Dünya Sendikalar Federasyonu, Uluslararası Çalışma Örgütü, Dünya Gümrük Örgütü, Asya Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu, Birleşmiş Millet- ler Gıda ve Tarım Örgütü, Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası, IN- TELSAT, Interpol, Uluslararası Standartlar Teşkilatı, Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Teşkilatı (UNIDO), Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkın- ma Konferansı, Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü, Uluslararası Telekomünikasyon Birliği, Evrensel Posta Birliği. Türkmenistan, 7 Mayıs 2019 tarihinde gerçekleştirilen BM Ekonomik ve Sosyal Konseyi (ECOSOC) toplantısında, 2020-2023 Dönemi Uyuşturu- cu Maddeler Komisyonu, 2020- 2024 Dönemi Nüfus ve Kalkınma Ko- misyonu ve 2020-2022 Dönemi Dünya Gıda Programı İcra Kurulu üye- liklerine seçilmiştir. Türkiye-Türkmenistan İlişkileri Türkiye, 27 Ekim 1991 tarihinde SSCB’nin dağılmasının ardından bağım- sızlığını ilan eden Türkmenistan’ı ilk tanıyan ve Aşkabat’ta ilk büyükel- çilik açan ülkedir. Türkiye Türkmenistan’ın tarafsızlık statüsüne destek vermektedir. Ortak tarihi, dili, dini ve kültürü paylaşan iki kardeş ülke ve halk arasın- da, “bir millet, iki devlet” temelinde dengeli, karşılıklı saygı ve iş birliğine dayalı özel ilişkiler bulunmaktadır. İki ülke arasındaki iş birliği dış poli- tika, ticaret ve ekonomi, kültür ve eğitim başta olmak üzere her alanda olumlu bir seyir izlemektedir. Türkmenistan Cumhuriyeti yüzölçümüy- le bağımsız devletler topluluğunun en büyük dördüncü devletidir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 81 82 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Genel Bilgiler Yönetim Şekli: Cumhuriyet Cumhurbaşkanı: Ersin Tatar Başbakan: Ünal Üstel Dışişleri Bakanı: Tahsin Ertuğruloğlu Başkenti: Lefkoşa Devlet Dili: Türkçe Önemli Kentleri: Lefkoşa, Girne, Gazimağusa, Güzelyurt, Yeni İskele, Lefke Yüzölçümü: 3242 km² Nüfusu: 390.745 (2021 yılı) Sınır Olduğu Ülkeler: Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (KKTC, Akdeniz’de Türkiye’nin güneyinde yer alan Kıbrıs adasının kuzey kesimindedir) İklimi: Kuzey Kıbrıs’ın iklimi tipik bir Akdeniz iklimidir. Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve az yağışlıdır. Yıllık ortalama en yüksek sıcaklık 25,6 derecedir. Yaz ortası sıcaklık 40 derece civarında seyretmektedir. Kışın hava oldukça yumuşaktır. Coğrafi Konumu: KKTC, Akdeniz’in en büyük adaları arasındadır. Sırala- mada Sicilya ve Sardunya’dan sonra üçüncü büyük ada olarak yer almak- tadır. 34º33’ ve 35º42’ Kuzey enlemleri ve 32º16’ ve 34º36’ Doğu boylamları arasındadır. KKTC’nin kuzeyinde 70 km mesafe ile Türkiye, doğusunda 102 km mesafe ile Suriye, 165 km ile Lübnan; güney doğusunda 233 km ile İsrail, güneyinde Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ve 347 km ile Mısır; kuzey batısında ise 835 km ile Yunanistan yer almaktadır. Para Birimi: Türk Lirası BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 83 KKTC’nin Millî - Dinî Gün ve Bayramlar Yeni Yıl: 1 Ocak Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı: 23 Nisan Emek ve Dayanışma Günü: 1 Mayıs Atatürk’ü Anma ve Gençlik ve Spor Bayramı: 19 Mayıs Barış ve Özgürlük Bayramı: 20 Temmuz Toplumsal Direniş Bayramı: 1 Ağustos Zafer Bayramı: 30 Ağustos Cumhuriyet Bayramı: 29 Ekim Ramazan Bayramı: 3 Gün Kurban Bayramı: 4 Gün Kıbrıs Barış Harekâtı sonrası 1976’da Kıbrıs Türk Federe Devleti kurul- muş ve 15 Kasım 1983’te ise Kıbrıs Türk Federe Devleti Meclisi self-de- terminasyon hakkını kullanarak oy birliği ile aldığı bir kararla, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ni ilan etmiştir. KKTC’nin kuruluş bildirgesini kurucu Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş okumuştur. Kıbrıs, Akdeniz’in Sicilya ve Sardinya’dan sonra üçüncü büyük adasıdır. KKTC’nin toplam yüzölçümü adanın üçte birine karşılık gelmektedir. Yaklaşık olarak ada sahillerinin yarısı KKTC sınırları içerisindedir. 84 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI KKTC’nin İlişkili Olduğu Uluslararası Kuruluşlar Türk Devletleri Teşkilatı (gözlemci), İslam İşbirliği Teşkilatı (gözlemci), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (11 Kasım 2022-gözlemci). Türkiye-KKTC İlişkileri Türk ve Kıbrıs Türk halkları arasında var olan güçlü tarihî, kültürel ve din, dil, ırk birliği bağları Türkiye Cumhuriyeti ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti devletleri arasındaki ilişkilere hâliyle güçlü ve yapıcı bir şekilde yansımaktadır. Türkiye Cumhuriyeti ile KKTC arasındaki ikili ilişkileri en geneliyle, birbirlerinin her alandaki çıkar ve haklarını koru- yup, gözeten ve ilerletmek için gerekli her türlü desteği sağlayan doğal müttefikler olarak özetlemek mümkündür. KKTC’yi uluslararası düzeyde resmî olarak tanıyan tek ülke olan Türki- ye Cumhuriyeti’nin Lefkoşa’daki Büyükelçiliği ve KKTC’nin Ankara’daki Büyükelçiliği, İstanbul’daki Başkonsolosluk, İzmir ve Mersin konsolos- lukları, devletlerinin mutat diplomatik ve bürokratik ilişkilerini yürüt- mektedir. Bunun yanında KKTC’nin hayatın her alanında maruz kaldığı kısıtlamalar, ilgili Türkiye Cumhuriyeti ve KKTC bakanlıkları arasında çeşitli alanlarda imzalanan iş birliği anlaşma ve protokolleri ile aşılmaya çalışılmaktadır. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 85 1.2.4. İlişkili Kurumlar Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY) Türk dünyasının UNESCO’su olan TÜRKSOY, 1993 yılında, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Türkiye Cumhu- riyeti kültür bakanlarının imzaladığı anlaşmayla hayata geçmiştir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Rusya Federasyonu’na bağlı Tataris- tan, Başkurdistan, Altay, Saha, Tıva, Hakas Cumhuriyeti ve Moldova’ya bağlı Gagavuz Yeri, TÜRKSOY’a gözlemci üye olarak iştirak etmişlerdir. TÜRKSOY; kurulduğundan beri Türk halklarının gönül birlikteliğini ve kardeşliğini güçlendirmek, ortak Türk kültürünü gelecek nesillere yan- sıtmak ve dünyaya tanıtmak için görev yapmaktadır. TÜRKSOY’un hizmetleri, kuruluşundan bu yana üye ülke devlet başkan- larının himayelerinde yürütülmüş ve takdirleri layık görülmüştür. Türk Devletleri Teşkilatı, Türkpa, Türk Akademisi, Türk Kültür ve Miras Vakfı, TÜRKSOY’un koordinasyon içerisinde çalıştığı kardeş örgütlerdir. TÜRKSOY ayrıca aynı ilke ve amaçları paylaştığı UNESCO ve ISESCO gibi uluslararası örgütlerin dışında çok sayıda belediye, üniversite ve si- vil toplum kuruluşları ile de ortak çalışmalar gerçekleştirmektedir. 86 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Akademisi Türk Akademisi, 2012 yılında Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye tarafından dil, edebiyat, kültür ve tarih alanlarında ortak bilim- sel araştırmaları koordine ederek ve Türk medeniyetinin özgün kaynak- lara dayalı olarak incelenerek insanlığa katkısını değerlendirmek üzere Türk Devletleri Teşkilatı himayesinde uluslararası bir organizasyon ola- rak kurulmuştur. Macaristan, 3 Eylül 2018 tarihinde Çolpon-Ata’da düzenlenen TDT 6. Zirvesi sırasında Türk Akademisinde gözlemci olarak kabul edilmiştir. Merkezi Astana’dadır. Başkanı Şahin Mustafayev öncülüğünde üye ülke- ler arasında bilim ve eğitim alanlarında koordinasyon, iş birliği ve araş- tırma faaliyetlerini sürdürmekte, bilimsel yayınlar yapmakta ve ulusla- rarası ortaklıklar ve konferanslar sayesinde Türk dünyasının bilimsel hazinesinin dünya çapında tanıtımına katkı sağlamaktadır. Türk Keneşi Genel Sekreteri Büyükelçi Ramil Hasanov, Uluslararası Spor Güvenliği Merkezi (ICSS) Başkanı Muhammed Hanzab’la görüşmek üzere 17-18 Mayıs 2016 tarihinde Doha’ya resmî ziyarette bulunmuştur.  Taraflar, bu sene imzalanan Mutabakat Zaptı’na uygun şekilde iki kuru- luş arasındaki muhtemel iş birliği yollarını görüşmüşlerdir. Genel Sekreter, 2. Göçebe Oyunları, Gençlik Şenlikleri ve Kampları’nın yanı sıra Üniversite Spor Oyunları gibi spor alanında Türk Keneşi tara- fından yürütülen projelere ICSS’ı katılmak üzere davet etmiştir.  ICSS ileriye dönük “İpek Yolu Girişimi” konulu bir sunum yapmıştır. Ta- raflar bu girişimi gerçekleştirme konusunda fikir teatisinde bulunmuş- lardır. Genel Sekreter Hasanov “Radikalleşmeyle Mücadelede Gençlerin Rolü” başlıklı Birleşmiş Milletler Medeniyetler İttifakı (UNAOC) ile bir- likte Kasım 2016 tarihinde İstanbul’da düzenlenecek Ortak Uluslararası Konferansa Hanzab’ı davet etmiştir.  Toplantıda, Genel Sekreter Hasanov ile birlikte Proje Direktörü Ali Çivi- ler ve Protokol Müdürü Emre Yurdakul da bulunmuştur. Devlet başkanlarının talimatları uyarınca çalışmaları başlatılan Türk Tarihi Ortak Ders Kitabı Türk Akademisinin başarılı ve titiz çalışma- BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 87 ları sonucunda nihai hâline ulaşmış olup, Ortak Coğrafya ve Edebiyat ders kitaplarının çalışmaları da Akademi tarafından yürütülmektedir. Türk Akademisi ayrıca Moğolistan’da Türk dönemiyle ilgili eski eserle- rin keşfiyle neticelenen önemli arkeolojik araştırma ve kazı çalışmaları düzenlemiştir. Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA) Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA) 21 Kasım 2008 ta- rihinde İstanbul’da  Dolmabahçe Sarayı’nda, Türkiye Cumhuriyeti 11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün ev sahipliğinde Azerbaycan, Kazakis- tan, Kırgızistan ve Türkiye Cumhuriyeti parlamento başkanlarının im- zaladığı anlaşma ile hayata geçirilmiştir. 29 Eylül 2009 tarihinde Azerbaycan’ın başkenti Bakü`de, TÜRKPA 1.Genel Kurul Toplantısı yapılmıştır. Toplantıda TÜRKPA’nın İç Tüzü- ğü, Sekretaryası ve Bakü Beyannamesi kabul edilmiştir. Aynı zamanda TÜRKPA Sekretaryasının Bakü şehrinde yerleşik olması karara bağlan- mıştır. Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Başkanı İlham Aliyev’in katkıla- rıyla TÜRKPA’nın faaliyeti için gerekli çalışma ortamı yaratılmıştır. Türk Kültür ve Miras Vakfı Merkezi Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de bulunan  Türk Kültür ve Mi- ras Vakfı, üye ülkelerde Türk mirasının korunması için, ayrıca üçüncü  ülkelerle ortaklık ve iş birliği kapsamında projelerin gerçekleştirilmesi yönünde faaliyet göstermektedir. 88 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Uluslararası “Türk Kültür ve Miras Vakfı”, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in öncülüğü ve Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye cumhurbaşkanlarının destekleriyle faaliyete geçmiştir. Vakıf Tüzüğü, 23 Ağustos 2012’de Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konse- yinin (şimdiki adıyla Türk Devletleri Teşkilatı) Bişkek Zirvesi’nde kabul edilmiştir. Vakıf, 11 Eylül 2015 tarihinde düzenlenen Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Astana Zirvesi’nin ilgili kararı ile Günay Efen- diyeva’nın uluslararası Türk Kültür ve Miras Vakfı’nın ilk Başkanı olarak atanmasının ardından görevine başlamıştır. Vakfın Sekretaryası Bakü’de faaliyet göstermektedir. Vakfın amacı, ilgili proje ve programların desteklenmesi ve uygulanma- sı aracılığıyla Türk dili konuşan halkların kültür ve mirasını muhafaza etmek, incelemek ve tanıtmaktır. Vakıf, bu amaçları gerçekleştirmek için çeşitli uluslararası kuruluşlarla iş birliği yaparak kültür, eğitim, bilim, in- san hakları, turizm, bilgi ve iletişim alanlarında ve Türk halkları arasın- daki diğer önde gelen konulardaki faaliyetleri desteklemektedir. Türk Ticaret ve Sanayi Odası Türk Ticaret ve Sanayi Odası, Türk devletlerinin iş çevreleri arasındaki iş birliğini desteklemek, geliştirmek, bu sayede ekonomik ve sosyal kal- kınmayı daha üst noktalara taşımak amacıyla 2019 yılında İstanbul’da daimî bir sekretarya ile kurulmuştur. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 89 1.2.5. Uluslararası Ortaklar Kapsamlı iş birliğini teşvik eden bir kuruluş olarak Türk Devletleri Teş- kilatı, ilgili bölgesel ve uluslararası kurumlarla ilişkilerin geliştirilmesine özel önem vermektedir. Bu bağlamda Teşkilat, Birleşmiş Milletler (BM) ve Uzman Kuruluşları, Avrupa Birliği (AB), Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (ECO), İslam İşbirliği Teş- kilatı, Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı ( KEİ), Asya’da Etkileşim ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı (CICA) ve Güneydoğu Asya Ül- keleri Birliği (ASEAN) gibi kuruluşlarla ilişkiler tesis etmiştir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) 19-22 Temmuz 1946 tarihlerinde New York’ta düzenlenen Uluslararası Sağlık Konferansı’nda Birleşmiş Milletler’e üye 51 ülkenin temsilcisi ile FAO, ILO, UNESCO, OIHP (Merkezi Paris’te bulunan Uluslararası Halk Sağlığı Bürosu), Pan Amerikan Sağlık Teşkilatı (PAHO), Kızılhaç, Dünya İşçi Sendikaları Federasyonu ve ilgili vakıf temsilcileri, Dünya Sağlık Ör- gütü Anayasası hazırlamışlardır. Dünya Sağlık Örgütü Anayasasını 22 Temmuz 1946 tarihinde Türki- ye’nin de aralarında bulunduğu 61 ülkenin temsilcisi imzalamıştır. Dün- ya Sağlık Örgütü, Anayasasının 26 üye ülke tarafından onaylanmasının ardından, 7 Nisan 1948 tarihinde resmî olarak faaliyete geçmiştir. 90 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Dünya Sağlık Asamblesi, İcra Kurulu ve Sekretarya Dünya Sağlık Örgü- tünün ana organlarını içermektedir. Dünya Sağlık Asamblesi her yıl ma- yıs ayında İsviçre’nin Cenevre kentinde gerçekleştirilmektedir. Dünya Sağlık Örgütünün dünya genelinde 6 bölge ofisi bulunmaktadır. TDT, küresel ölçekte devlet başkanları düzeyinde Kovid-19 Pandemisi Zirvesi düzenleyen ilk uluslararası kuruluştur. Zirvede devlet başkanla- rı, Teşkilat ile DSÖ arasında yakın iş birliğinin gerekliliğini özel olarak vurgulamıştır. TDT, pandeminin patlak vermesinden bu yana Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ile yakın çalışmıştır. TDT ilk kez 14 Eylül 2020’de DSÖ Avrupa Bölge Komitesinin 70. oturu- muna ortak olarak katılmış ve TDT Genel Sekreteri, DSÖ Avrupa Böl- ge Ofisinin Avrupa Çalışma Programı (2020-2025): “Avrupa’da Daha İyi Sağlık İçin Müşterek Eylem” kapsamında temel hedeflerden biri olarak sağlıkla ilgili bölgesel çok taraflı kurumlar ve mekanizmaların çabala- rını birleştirme önerisine desteğini vurgulayan bir açıklama yapmıştır. Genel Sekreter ve DSÖ Bölge Direktörü, iki kuruluş arasındaki ilişkileri kurumsal bir çerçeveye yerleştirerek gelecekteki katılımlar için yasal te- mel oluşturmak amacıyla 11 Eylül 2020’de bir Mutabakat Zaptı (MOU) imzalamıştır.  Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Programı (UN-HABITAT) Birleşmiş Milletler’de insan yerleşimleri faaliyetlerinin eş güdümünü sağla- mayı, sürdürülebilir insan yerleşimleri, iskân programları konularında bil- BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 91 gi değişimi sunmayı ve kentlerde karşılaşılan sorunların çözümü yolunda ülkelere teknik yardım ve finansman yardımı sağlamayı hedeflemektedir. Türk Devletleri Teşkilatı ve BM-Habitat arasında 27 Şubat 2023 tarihinde İs- tanbul’da TDT Sekretaryasında iş birliği Mutabakat Zaptı imzalanmış, TDT ve BM-Habitat, Türk devletlerinde sosyal ve çevresel olarak sürdürülebilir insan yerleşimlerini teşvik etmek amacıyla kentsel gelişme alanında iş bir- liği ve ortaklaşa muhafaza hususunda anlaşmaya varmışlardır. İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) Teşkilatın amacı, üye devletler arasında iş birliği ve dayanışmayı güçlen- dirmek, İslam dünyasının hak ve çıkarlarını korumaktır. İslam Konferansı Örgütü, Müslümanların üçüncü kutsal mabedi olan ve İsrail’in işgali altındaki Kudüs’te yer alan Mescid-i Aksa’nın, 21 Ağustos 1969 tarihinde Avustralyalı radikal bir Yahudi tarafından kundaklan- ması sonrasında İslam dünyasında uyanan tepkiler sonrası, 22–25 Eylül 1969 tarihleri arasında Fas’ın başkenti Rabat’ta ilk kez düzenlenen İslam Zirve Konferansı’nda alınan bir kararla faaliyete geçmiştir. Organizasyonun adı, 28-30 Haziran 2011 tarihleri arasında Astana’da düzenlenen 38. Dışişleri Bakanları Konseyi (DBK) Toplantısı’nda İslam İşbirliği Teşkilatı şeklinde değiştirilmiştir. 1970 Mart ayında Suudi Arabistan’ın Cidde kentinde gerçekleştirilen 1. DBK Toplantısı’nda Genel Sekreterliğin oluşturulmasına ve Sekretarya- nın, Kudüs’ün kurtarılmasına kadar, Cidde’de faaliyet göstermesine ka- rar verilmiş ve bir Genel Sekreter atanmıştır. İslam İşbirliği Teşkilatı ile hukuki ilişki kurulması, TDT’nin uluslararası iş birliği alanında üstlendiği çabaların ana noktalarından biri olmuştur.  13. İslam Zirvesi Konferansı Nihai Bildirisi’nin 201. maddesinde, Konfe- ransın “gelecekte hukuki bir ilişki yaratmak amacıyla TDT ile İİT ara- sında iş birliği tesisini memnuniyetle karşıladığı” ifade edilmektedir.  TDT, 18 Nisan 2016 tarihinde İİT’nin İstanbul’daki bağlı kuruluşu olan İslam Ülkeleri İstatistik, Ekonomik ve Sosyal Araştırma ve Eğitim Mer- kezi (SESRIC) ile bir Mutabakat Zaptı (MoU) imzalamıştır.  92 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) Ekonomik İşbirliği Teşkilatı; Türkiye, İran ve Pakistan tarafından faa- liyete geçirilen ve Sovyetler Birliği’nin yıkılmasıyla diğer Türk devletle- rinin de dâhil olduğu ekonomik örgüttür. EİT’nin 10 asıl ve 3 gözlemci üyesi bulunmaktadır.  TDT, 2012 yılından bu yana Ekonomik İşbirliği Teşkilatı ile yakın ilişkiler tesis etmiştir. 16 Ekim 2012’de düzenlenen EİT Zirvesi’nde, EİT ülkelerinin devlet başkanlarının onayıyla TDT gözlemci konumunu kazanmıştır. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) Gayriresmî Bakanlar Konseyi Toplantısı, 21 Eylül 2023, New York Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) AGİT, esnek bir siyasi diyalog ve müzakere forumu yapısıyla, güvenli- ğin üç boyutunda (siyasi-askerî, ekonomi-çevre ve insani) ilke, norm ve standartlar geliştirmekte, yükümlülüklerin uygulanma durumlarını ta- kip etmektedir. 57 katılımcı devletin yer aldığı Teşkilatın ayrıca 6 Akde- nizli ve 5 Asyalı iş birliği ortağı bulunmaktadır. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 93 AGİT; Avrupa Birliği (AB) üyelerini, AB ve/veya Kuzey Atlantik İşbirliği Teşkilatı (NATO) üyeliği bulunan Balkan ülkelerinin yanı sıra, Amerika Birleşik Devletleri, Rusya Federasyonu, Kanada, Doğu Avrupa ile Kafkas- ya ve Orta Asya ülkelerini bünyesinde barındıran tek ve en büyük bölge- sel güvenlik organizasyonudur. Bu özelliğine ek, siyasi-askerî, ekonomi ve çevre ile insani boyutları kapsayan güvenlik anlayışı, erken uyarı, ça- tışmaların önlenmesi, kriz yönetimi ile çatışma sonrası rehabilitasyon alanlarındaki tecrübesi, teşkilatın üstünlüklerini oluşturmaktadır. AGİT’i diğer uluslararası teşkilatlardan ayıran taraflarından biri, alan misyonlarıdır. Dünyanın birçok bölgesinde olduğu gibi Orta Asya’da Ka- zakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan’da da faaliyet göste- ren AGİT alan misyonları, çatışmaların önlenmesi ve sorunların çözümü için siyasi süreçlerin kolaylaştırılması, organize suç, terörizm gibi gü- venlik tehditleriyle mücadele, hukukun üstünlüğünün güçlendirilmesi, ekonomik ve çevre iş birliğinin teşvik edilmesi, demokrasinin geliştiril- mesi, insan ve azınlık haklarının korunması işlevlerini yerine getirmek- tedirler. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı; yoksulluğu önlemek, eşitsizlik- lerin ve dışlanmanın azaltılması için görev yapmaktadır. Ayrıca ülkelere sürdürülebilir kalkınmanın sağlanması için politikalar, liderlik becerile- ri, ortaklık yetenekleri geliştirme ve kurumsal kapasite inşa etme konu- larında yardımcı olma hedefindedir. Yoksulluğun ve toplumdaki eşitsizliğin azaltılması hedefleri çerçeve- sinde faaliyet gösteren BM Kalkınma Programı’nın (UNDP) ana çalışma alanlarını “sürdürülebilir kalkınma”, “demokratik yönetişim ve barış in- şası”, “iklim ve doğal afetlerle mücadele” konuları teşkil etmektedir. Türkiye’nin uluslararası kalkınma iş birliğinde yükselen profilinin de etkisiyle 2011 yılında Türkiye-UNDP Ortaklık Çerçeve Anlaşması im- zalanmış ve ilişkiler stratejik nitelik kazanmıştır. TDT de bu program çerçevesinde, Birleşmiş Milletler ile olan iletişimini her geçen gün artır- maktadır. 94 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI TDT Genel Sekreteri’nin UNDP Başkan Yardımcısı ile Görüşmesi, New York, 21 Eylül 2022 Birleşmiş Milletler Güney-Güney İşbirliği Ofisi (UNOSSC) 1974’ten bu yana Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın (UNDP) ev sahipliği yaptığı UNOSSC, BM Genel Kurulu tarafından Güney-Güney ve üçgen iş birliğini küresel ve BM sistem bazında savunmak ve koordine etmek üzere kurulmuştur. Türk Devletleri Teşkilatı, Birleşmiş Milletler Güney-Güney İşbirliği Ofi- sinin ortağı olarak “Barış ve Kalkınma için Eylem Halinde Güney-Gü- ney” başlıklı yayına katkıda bulunmuştur. UNOSSC ile TDT arasındaki çok yönlü ilişkiler ve bilgi paylaşımı genişletilmeye devam etmektedir. BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 95 UNOSSC Üst Düzey Forumu, 13 Aralık 2019, İstanbul Medeniyetler İttifakı Girişimi (Mİ/UNAOC) Medeniyetler İttifakı (Mİ), Türkiye ile İspanya tarafından 2005 yılında hayata geçirilip Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreterliğince de be- nimsenerek bir BM girişimi hâlini almıştır. Müslüman ülkeler ile Batılı toplumlar arasında görülen karşılıklı şüphe, korku ve kutuplaşma ortamının aşırıcı unsurlarca istismar edilmesi kar- şısında İttifak, ilk olarak uluslararası istikrarı tehdit edebilecek dereceye yaklaşan bu durumun daha da kötü bir hâle gelmesini ancak kapsamlı bir koalisyonun durdurabileceği düşüncesiyle hareket etmiş ve kültürler arasında karşılıklı saygı yoluyla bu eğilime karşı koymayı hedeflemiştir. Girişim kapsamında, BM çatısı altında kurulmuş olan Mİ Dostlar Gru- bu’nun ülke ve uluslararası kuruluşlardan oluşan üye sayısı 158’e çıkmış- tır. Medeniyetler İttifakı girişiminin en üst düzeyli ve siyasi önem arz eden çalışması belirli aralıklarla düzenlenen Küresel Forumlardır. Daha önce Madrid (2008), İstanbul (2009), Rio (2010), Doha (2011), Viyana (2013), Bali (2014), Bakü (2016) ve New York’ta (2018) düzenlenen Küresel Fo- rumlara, Medeniyetler İttifakı Dostlar Grubu üyelerinden hükûmet ve uluslararası kuruluş temsilcileri ile sivil toplum ve özel sektör temsilci- leri iştirak etmektedir. Medeniyetler İttifakı 9. Küresel Forumu 22-23 Ka- sım 2022 tarihlerinde Fas’ın Fes şehrinde yapılmıştır. 96 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Mİ Cenevre Ofisi, Türkiye’nin öncülük ettiği girişim neticesinde 8 Kasım 2021 tarihinde açılmış olup ofis başkanlığını Büyükelçi Namık Güner Erpul yürütmektedir. Türk Konseyi ve Birleşmiş Milletler Medeniyetler İttifakı Gençlik Diyaloğu belirli aralıklarla gerçekleştirilmektedir. BM Dünya Turizm Örgütü (BMDTÖ/UNWTO) BMDTÖ, uluslararası seyahat ve turizm sektöründe faaliyet gösteren Birleşmiş Milletler’in (BM) uzman organizasyonudur. Turizm aracılığıy- la ekonomik büyüme sağlanmasını, iş imkânları yaratılmasını, doğal ve kültürel mirasın muhafaza edilmesini, barışın temin edilmesini ve insan haklarına saygının artırılmasını amaçlamaktadır. Ayrıca yoksulluğun azaltılması ve kalıcı kalkınmayı destekleme konusunda sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmak için turizmden bir araç olarak yararlan- mayı amaçlamaktadır. BMDTÖ, turizm politikaları, istatistikleri ve ko- nuya ilişkin bilgi üretimi hususunda global bir forum işlevi de görmek- tedir. Teşkilat üyeleri, Birleşmiş Milletler üyesi 159 ülke, 2 gözlemci ülke, ortak üye statüsünde 6 bölge (içişlerinde otonom, dışişlerinde bağlı yönetim- ler), ilgili üye statüsünde 500 kuruluş ve şirkettir. İlgili üyeler arasında, otel zincirleri, seyahat şirketleri, eğitim kurumları ve özel sektör kuru- luşları bulunmaktadır. BMDTÖ içerisinde Türkiye’den, aralarında Tür- kiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı (TGA), Türkiye Turizm Yatı- rımcıları Derneği (TYD) , Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB), BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 97 Türkiye Otelciler Federasyonu (TUROFED), Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) gibi önemli kuruluşların bulunduğu toplam 11 üye yer al- maktadır. Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı (AİGK/ CICA) Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, Birleşmiş Milletler 47. Genel Kurul Toplantısı vesilesiyle, Ekim 1992’de Asya’da bir güven- lik ve iş birliği döneminin başlatılması fikrini ortaya atmıştır. Bilahare “Asya’da İşbirliği ve Güven Arttırıcı Önlemler Konferansı (AİGK / CICA) adı verilen bu süreç, Kazakistan’ın koordinatörlüğünde 1993 yılında baş- latılmıştır. Sürecin hedefi, Asya’da AGİT benzeri hedeflere ve kurumla- ra sahip bir iş birliğinin temellerini atmaktır. Güvenlik anlayışına çok taraflı yaklaşımlar getirilmesi aracılığıyla iş birliğinin artırılması isten- mektedir. CICA’da ekonomik, çevre, insani, yeni sınama ve tehditler, askerî-siyasi olmak üzere beş ana boyutta Güven Arttırıcı Önlemler’in (GAÖ) uygu- lanması çalışmaları yapılmaktadır. Usul kuralları kapsamında kararlar üye ülkeler arasındaki fikir birliğiyle alınmaktadır. Kazakistan’ın sekiz yıllık (2002-2010) Dönem Başkanlığı süresince dev- let ve hükûmet başkanları düzeyindeki ilk iki zirve toplantısı 2002 ve 2006 yıllarında Almatı’da yapılmıştır. İlk zirvede CICA’nın ileriye yöne- lik çalışma alanlarının ve kurumsal yapısının temel çerçevesini çizen belge olan Almatı Senedi kabul edilmiştir. 98 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ) Bölgesel bir ekonomik iş birliği örgütü olan Karadeniz Ekonomik İşbir- liği Örgütü (KEİ), Türkiye’nin öncülüğünde 25 Haziran 1992 tarihinde yapılan İstanbul Zirvesi’yle kurulmuş olup, 1994 yılında hizmete giren Daimi Sekretaryası da İstanbul’da faaliyet göstermektedir. KEİ’nin Arnavutluk, Azerbaycan, Bulgaristan, Ermenistan, Gürcistan, Moldova, Kuzey Makedonya, Romanya, Rusya Federasyonu, Sırbistan, Türkiye, Ukrayna ve Yunanistan’dan oluşan 13 üye ülkesi bulunmaktadır. KEİ, üyesi ülkelerin potansiyellerinden, coğrafi yakınlıklarından, eko- nomilerinin birbirlerini tamamlayıcı özelliklerinden yararlanarak, ara- larındaki ikili ve çok taraflı ekonomik, teknolojik ve sosyal ilişkilerini çeşitlendirmeleri ve daha da geliştirmeleri, böylelikle Karadeniz hav- zasının bir barış, istikrar ve refah bölgesine dönüştürülmesini hedefle- mektedir. Bu amaca ulaşmak için uygun görülen ana yolun ise ekonomik işbirliğinden geçtiğine karar verilmiştir. Türkiye, Karadeniz bölgesinin en kapsayıcı uluslararası teşkilatı olan KEİ’nin kuruluşuna öncülük etmiş olup faaliyetlerine aktif katılım sağ- lamakta, Sekretaryasına İstanbul’da ev sahipliği yapmakta, KEİ çerçe- vesinde somut iş birliği projelerinin hayata geçirilmesi için çaba sarf et- mektedir. TDT Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev’in, KEİ Genel Sekreteri Büyükel- çi Lazăr Comănescu ile Görüşmesi, İstanbul BIR ORGANIZASYON OLARAK TÜRK DEVLETLERI TEŞKILATI | 99 Karadeniz Ekonomik İşbirliği Parlamenter Asamblesi (KEİPA) Bölgesel bir ekonomik iş birliği örgütü olan Karadeniz Ekonomik İşbir- liği Örgütü (KEİ), Türkiye’nin öncülüğünde 25 Haziran 1992 tarihinde düzenlenen İstanbul Zirvesi’yle kurulmuştur. Daimî Sekretaryası 1994 yılında hizmete girmiştir ve İstanbul’da bulunmaktadır. TDT Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev’in KEİPA Genel Sekreteri Asaf Hajiyev ile Görüşmesi, İstanbul, 25 Ağustos 2023 Uluslararası Spor Güvenliği Merkezi (ICSS) Merkezi Katar’ın başkenti Doha’da bulunan ICSS, kâr amacı gütme- yen, bağımsız ve küresel bir organizasyondur. Spor dünyasının önde gelen isimleri, hukukçuları, akademisyenleri ve devlet kurumları ile iş dünyasından yetkilileri bir araya getirmektedir. Türk Keneşi Genel Sekreteri Büyükelçi Ramil Hasanov, Uluslararası Spor Güvenliği Merkezi (ICSS) Başkanı Muhammed Hanzab’la görüşmek üzere 17-18 Mayıs 2016 tarihinde Doha’ya resmî ziyarette bulunmuş- tur.  Taraflar, imzalanan Mutabakat Zaptı’na uygun olarak iki kuruluş arasındaki muhtemel iş birliği yollarını görüşmüşlerdir.  02 Ortak Geçmiş Güçlü Gelecek-İş Birliği Alanları 102 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 103 2.1. Siyasi ve Ekonomik İş Birliği 26 Aralık 1991 yılında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin dağıl- ması, eski Sovyet blokundan 15 yeni bağımsız devletin ortaya çıkmasına ve böylece İkinci Dünya Savaşı’yla birlikte başlayan iki kutuplu dünya düzeninin son bulmasına neden olmuştur. Uluslararası ilişkiler ve siyasi tarih açısından beklenmedik bu durum, devletler arası yeni dengelerin oluşması ve çok yönlü siyasi ilişkilerin kurulması zorunluğunu berabe- rinde getirmiştir. Türkiye Cumhuriyeti ile SSCB çatısından ayrılarak kurulan beş yeni ba- ğımsız Türk devleti ve ayrıca Macaristan arasında başlayan güncel siyasi ilişkiler de bu dönemin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. 1991 yılında bağımsızlık ilanlarının hemen ardından başlayan ve 30 yılı aşkın süredir devam eden bu süreçte; siyasi, ekonomik ve kültürel alanlarda çok sayı- da karşılıklı iş birliği geliştirilmiştir. Türk Devletleri Teşkilatının kurul- masıyla birlikte yeni bir boyuta taşınan bu çok yönlü iş birlikleri, Türk devletleri arasındaki tarihî ve çağdaş bağı pekiştirmeye, atılan somut adımlarla devam etmektedir. Devletlerarası iki taraflı antlaşmalar ile Türk Devletleri Teşkilatı ve bu teşkilatın öncülü olan yapılanmaların çatısı altında alınan ortak kararlar; Türk devletleri arasındaki iş birliğinin iki ana temelini oluşturmaktadır. Türkiye devleti bu temeller doğrultusunda, özellikle 1938 yılında vuku bulan Repressiya dönemiyle birlikte yıkılan siyasi ve kültürel bağların yeniden kurulmasında inançlı ve azimli bir biçimde hareket etmektedir. 2. Ortak Geçmiş Güçlü Gelecek-İş Birliği Alanları 104 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Azerbaycan, Özbekistan, Kazakistan, Kırgız Cumhuriyeti ve Türkmenis- tan’ın bağımsızlığını ilk tanıyan devlet, Türkiye Cumhuriyeti’dir. Tek ba- şına bu durum, Türk halkları arasındaki tarihsel bağın ne denli güçlü olduğunu göstermektedir. Türkiye tarafından atılan bu diplomatik adım, Türkiye ile yeni kurulan bağımsız cumhuriyetler arasındaki siyasi iş bir- liklerinin başlangıcını oluşturmuştur. Siyasi iş birliğinin en önemli başlıklarından biri askerî ve güvenlik ko- nulu antlaşmalardır. Türkiye’nin askerî ve güvenlik konulu iş birliğinde bulunduğu ülkelerden biri olan Azerbaycan’da, bağımsızlık ilanından itibaren Türk Silahlı Kuvvetlerinden emekli subaylar askerî görevlilere resmî eğitimler vermeye başlamıştır. Bu sıkı ilişkilerin bir sonucu olarak Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları 10. Zirvesi’nde iki devlet, Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi kurulmasına dair ortak açıkla- ma yapmışlardır. İki ülke arasında geliştirilen bu siyasi/stratejik ortaklık fikri, 2010 yılında imzalanan ve askerî saldırı olduğu takdirde karşılıklı yardımlaşma maddesini de içeren, Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yar- dımlaşma Antlaşması’yla en somut hâlini almıştır. İkinci Dağlık Kara- bağ Savaşı sırasında Türkiye ile Azerbaycan’ın kader birliği, bu antlaş- maların en önemli ve somutlaşmış hâllerinden biridir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 105 Türkiye’nin bağımsız Türk devletleriyle askerî ve güvenlik konulu siyasi iş birlikleri, Azerbaycan’la olduğu gibi Orta Asya Türk Cumhuriyetleriy- le de gelişen ilişkilerde önemli bir gösterge olmuştur. 1990’ların hemen başında başlayan ve 2010 sonrası dönemde ciddi bir ilerleme kaydeden bu iş birlikleri, Türkiye ile ilgili ülkeler arasında yapılan iki taraflı ant- laşma ve protokollerle faaliyet alanını genişletmiştir. Bu doğrultuda, 2020 yılında Özbekistan ile Türkiye arasında askerî, gü- venlik ve savunma alanlarındaki iş birliğinin geliştirilmesi konusunda Askerî-Mali İş Birliği Antlaşması imzalanmış, antlaşmanın hemen ar- dından 2021 yılında Özbekistan’ın Tirmiz şehrinde Türkiye ile Özbe- kistan’ın özel kuvvetler ortak tatbikatı gerçekleştirilmiştir. 1993 yılında, Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti ile Özbekistan Cumhuriyeti Hükûmeti arasında imzalanan Askerî Eğitim İşbirliği Anlaşması ile başlayan gü- venlik konulu siyasi iş birliğinin geldiği bu son nokta, iki ülke arasındaki mesafeler göz önünde bulundurulduğunda kayda değer gelişimi gözler önüne sermektedir. İki ülke arasında gerçekleşen Savunma Sanayii İş Birliği Toplantıları ve yakın dönemde Türkiye’de üretilen askerî araçların Özbekistan silahlı kuvvetlerinin envanterine dâhil edilmesi; Türkiye ile Özbekistan arasın- daki siyasi ilişkilerin stratejik boyutunu gösteren bir diğer önemli örnek- lerdendir. 106 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türkiye ile Kazakistan ilişkilerinde de benzer bir gelişimi gözlemlemek mümkündür. 2009 yılında imzalanan Stratejik Ortaklık Anlaşması’yla kurumsallaşma hedefini gerçekleştiren bu ilişkiler bütünü, 2012 yılında Kazakistan’da gerçekleştirilen Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi (YDSİK) ile iki ülke arasındaki iş birliğinin daha etkin bir noktaya taşın- ması iradesini ortaya koymuştur. Bu doğrultuda, içerisinde ortak tatbikat, askerî eğitim ve lojistik destek gibi birçok önemli başlığı barındıran Askerî İş Birliği Antlaşması 2021 yılında taraf ülkeler arasında imzalanmış ve ortak askerî tatbikatlar gerçekleştirilmiştir. 10 Mayıs 2022 yılında imzalanan askerî istihbarat alanında iş birliğine ilişkin protokolle de, stratejik ortaklığın hedeflediği birlik düşüncesi bir kez daha ortaya konmuştur. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 107 Türk devletleri arasındaki siyasi iş birliğinin güçlenmesinde önemli bir paya sahip olan güvenlik ve karşılıklı yardımlaşma konusu; Türkiye ile Kırgız Cumhuriyeti arası ilişkilerde de en açık hâliyle görülmektedir. Temelini 1997 yılında imzalanan Ebedi Dostluk ve İşbirliği Antlaşma- sı’nın oluşturduğu Türkiye-Kırgız Cumhuriyeti siyasi ve stratejik iş bir- liği hedefi, iki ülke idarecileri arasındaki güçlü iletişim neticesinde sis- temli bir şekilde olgunlaşmaya devam etmektedir. 1999 yılında Türkiye ve Kırgızistan: Birlikte 21. Yüzyıla Elele başlıklı bil- diriyle ortak geçmiş ve geleceğe dönük yapılan vurgu ve temenniler; ya- kın dönemde gerçekleşen siyasi iş birlikleriyle somutlaşmaktadır. 2011 yılındaki Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi (YDSK) kurul- masına ilişkin ortak beyan, Kırgızistan’ın Türkiye’de üretilen İHA’ları (İnsansız Hava Araçları) ordu envanterine dâhil etmesi ve 2022 yılında Türkiye’nin Kırgızistan'a askeri ve teknik teçhizat yardımında bulunma- sı; iki ülke arasındaki güçlü ilişkilerin gelecekte bir adım daha öteye taşı- nacağının derin izlerini taşımaktadır. 2021 yılında Türk Devletleri Teşkilatına gözlemci üye olarak katılan Türkmenistan ile Türkiye arasındaki ilişkiler de diğer ülkelerle olan si- yasi iş birliğine benzer bir ivmelenme göstermektedir. Hem Saparmurat Türkmenbaşı hem de Gurbangulu Berdimuhammedov’un görevlerinin başına geçtikten hemen sonra yapmış oldukları ilk yurt dışı resmî gezi- lerinin Türkiye’ye olması, iki ülke arasındaki kültürel ve tarihsel bağın derin izlerini ilk bakışta açık bir biçimde göstermektedir. 108 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI İki devlet idarecilerinin birbirleriyle olan bu istişareli hareketi, 30 yılı aşkın siyasi ilişkilerin bir özeti niteliğindedir. Türkmen askerlerinin eğitilmesi amacıyla başlayan iki ülke arasındaki güvenlik konulu siyasi iş birlikleri ve geçtiğimiz yıllarda Türkiye’de üretilen savunma araçlarının Türkmenistan ordusunun envanterine katılması, resmî istişare süreçle- rinin somut sonuçlarındadır. Türk halkları ile köken birliğinin On Ogur’lar ve efsanevi hükümdar Ar- pad’a kadar uzandığı Macaristan’la Türkiye arasındaki siyasi ilişkiler, Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ve Azerbaycan’la olduğu üzere, soğuk savaş sonrası dönemde önemli bir ilerleme kat etmiştir. 2018 yılında gözlemci statüsüyle Türk Konseyine katılan Macaristan, bugün Türk Devletleri Teşkilatının Avrupa temsilcilik ofisine ev sahipliği etmektedir. Uluslararası ilişkiler alanında yakın dönemde cereyan eden İsveç ve Fin- landiya’nın NATO’ya katılım sürecinde Türkiye’yle istişareli bir biçimde hareket eden, enerji güvenliği konusunda “TürkAkım” projesine destek veren Macaristan’la siyasi ilişkiler; bu türden ortak akıl ve uluslararası stratejinin sonucu olarak 2023 yılında “Geliştirilmiş Stratejik Ortaklık” düzeyine çıkarılmıştır. 1923 yılında taraf ülkeler arasında imzalanan Türk-Macar Dostluk Ant- laşması’nın 100. yılı vesilesiyle 2024 yılı, “Türkiye-Macaristan Kültür Yılı” olarak kutlanacaktır. Güvenlik konulu siyasi ilişkilerin en önemli noktalarından biri olan savunma sanayiinde iş birliği ve askerî tecrübe aktarımında, 2022 yılında imzalanan Askerî Çerçeve Antlaşması ile yeni bir aşama kaydedilmiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 109 Görüldüğü üzere; bağımsızlık ilanlarının ardından geçen 30 yılı aşkın zamanda, Türk devletlerinin siyasi ve stratejik iş birliği, her geçen gün artmaktadır. Türk Devletleri Teşkilatının uluslararası ve bölgesel sorun- larda almış olduğu ortak tavır, bu durumu kanıtlar niteliktedir. Örneğin, 2019 yılında Türkiye’nin gerçekleştirdiği Barış Pınarı Harekâtı sırasında dış kamuoyunda oluşan tepki ve yankılara karşın Türk devletleri, Türki- ye’nin haklı mücadelesinin yanında olduğunu belirterek, ortak bir dil oluşturmayı başarmışlardır. Siyasi sahada cereyan eden bu ortak dil; güvenlik, savunma ve askerî ko- nularla sınırlı kalmamış, kültürel ve sosyal politikalar yoluyla da etkisini göstermiştir. Siyasal iktidar ve egemenlik inşası süreçlerinde Azerbay- 110 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI can ve Orta Asya Türk Cumhuriyetleri için önemli bir yer tutan resmî dil ve alfabe politikası başlığı da Türkiye’nin soydaş ülkelerle olan iş birlik- lerinin ana temas noktalarından birini oluşturmaktadır. İlki 1991 yılında gerçekleştirilen “Ortak Alfabe” kurultayları; siyasal anlamda alfabe sorununun bir egemenlik sorunu olduğu kaygısıyla ortaya çıkmıştır. Geçmişi 1850’lere kadar uzanan ve Türk devletleri için bugün de önemli siyasi ve kültürel gündem başlıklarından biri olan Latin alfabesine geçiş süreci, Türkiye’nin de içinde bulunduğu bu kurultaylarda 30 yılı aşkın zamandır tartışılmaya devam etmektedir. Türk Dil Kurumu ve Uluslararası Türk Akademisinin katkılarıyla Türk Devletleri Teşkilatının bünyesinde düzenlenen, ilki Mayıs 2023’te Asta- na’da yapılan Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonu Toplantısı, 30 yıl- lık deneyim ve bilgi birikimini yeni ve daha resmî bir boyuta taşıyarak Türk dünyasının kültürel ve siyasal bütünlüğünün oluşmasında bugün önemli bir aracı olmaktadır. Azerbaycan ve Türkmenistan’da tamamlanan, diğer ülkelerdeyse nihai hâli üzerine devam eden alfabe çalışmaları, Türk Devletleri Teşkilatı üye devletlerinin siyasal ve kültürel yakınlığını artırmayı hedeflenmektedir. Türk devletleri ve Türkiye arasında yukarıda özetlenen siyasal, üstyapı- ya ilişkin iş birlikleri ve fikir alışverişleri, birçok ekonomik iş birliği ve antlaşmalarla eş güdümlü yürütülmektedir. Tarım, ulaştırma, enerji, in- şaat vb. birçok farklı iş kolunu barındıran yol haritaları; Türkiye ile Türk devletleri arasındaki ekonomik ilişkilerin gelişiminde belirleyici rol oy- namıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 111 Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ekonomik ilişkiler de bu bağlamlar- da, coğrafyalar arası yakınlığın bir ürünü olarak ciddi mesafeler katet- miştir. Temelini 1992 yılında imzalanan Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Antlaşması’nın oluşturduğu, 2004 yılında Ankara’da imzalanan Uzun Vadeli Ekonomik ve Ticari İşbirliği Antlaşması; Türkiye ile Azerbaycan arasında gelişen bu ekonomik faaliyetlerin yasal zeminini oluşturmak- tadır. Türkiye’nin gıda, tarım, bankacılık ve petrol gibi birçok alanda Azer- baycan topraklarına yapmış olduğu yatırım, öte yandan yakın dönemde Azerbaycan Petrol Şirketi’nin (SOCAR) Türkiye’ye dönük oluşturduğu somut yatırım stratejileri, iki ülke arasındaki sermaye akışının artışına büyük katkılar sağlamıştır. 2005 yılında açılan Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı, 2017 yılında açılan Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu Hattı ve diğer yandan iki ülke girişimcileri arasında gerçekleşen iş forumlarıyla Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ticaret hacmi genişlemiş, güvenli enerji koridoru oluşturulmuş ve böyle- ce ikili ekonomik ilişkilerin stratejik önemi bir üst noktaya taşınmıştır. Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile Türkiye arasındaki ekonomik iş birli- ği ise, coğrafi uzaklıkların kaynak olduğu engellere rağmen ciddi bir iler- leme göstermekte ve her geçen gün, bölge devletlerine yeni ve güçlü bir seçenek sunmaktadır. Türkiye ile stratejik ortaklık anlaşması imzalayan ilk Türk devletinin Kazakistan olması, bu nedenle şaşırtıcı değildir. 2009 yılında yapılan bu 112 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI antlaşmayla hedeflenen, politik, ekonomik, ticari ve kültürel alanlarda özel ve nitelikli iş birliğidir. Bu iş birliği, ekonomik açıdan iki ülke arasın- daki ilişkilere büyük fayda sağlamış, 1992 yılında 30 milyon dolar olan iki ülke arasındaki ticaret hacmi, 2022 yılı itibariyle 5 milyar dolar hede- fini aşmayı başarmıştır. Atılan sağlıklı adımlar sonucunda, Türkiye ile Kazakistan arasında ham- maddeye dayalı ekonomik ilişkiler genişlemekte, Hazar Denizi üzerin- den Azerbaycan’a aktarılacak Kazak petrolünün, 2023 yılında Bakü-Tif- lis-Ceyhan Boru Hattı üzerinden Türkiye’ye sevkiyatı hedeflenmektedir. Öte yandan, devlet teşviki ve özel sektörün katkısıyla, inşaat alanında Türk müteahhitler tarafından Kazakistan’da toplam değeri 24 milyar doları aşan 500’e yakın proje gerçekleştirilmiştir. Türk şirketlerinin Kazakistan’daki inşaat faaliyetleri, her geçen gün artmaya devam etmektedir. 2023 yılı itibarıyla Türkiye, Kazakistan'daki yatırımlarını en fazla artıran üçüncü ülke konumundadır. Bağımsızlık sonrası dönemde Özbekistan ve Türkiye arasındaki ekono- mik ilişkiler de önemli ilerleme göstermeye devam etmektedir. 1992 yı- lında iki ülke arasındaki dış ticaret hacmi 75 milyon dolarken 2000’li yıllarda 1 milyar dolara ulaşmış, 2021 yılında ise bu rakam 3 buçuk mil- yar dolara yaklaşmıştır. Özbekistan'da Türk sermayeli; bankacılık, ilaç, inşaat, otomotiv, ayakkabıcılık, turizm ve gıda sektörlerinde faaliyet gösteren 1100 civarında şirket bulunmaktadır. Şirketlerin yapmış olduğu yatırımların ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 113 Özbekistan'ın ihracatına 300 milyon dolar katkı sağladığı ve 50.000 ki- şilik bir istihdam yarattığı tahmin edilmektedir. Öte yandan, Türkiye inşaat sektörünün Özbekistan’daki yatırımları, Kazakistan’daki yatırımlarla paralel bir gelişim içindedir. Yalnızca 1992 ve 2008 yılları arasında bu inşaat şirketlerinin Özbekistan’da gerçekleştirdiği iş hacminin 940 milyon dolardan fazla olduğu tahmin edilmektedir. Bu rakam, her geçen gün artmaya devam etmektedir. 1993’ten günümüze kadar Özbekistan’da 3 milyar doların üzerinde alt- yapı projesinin tamamlanmasına katkı sağlayan Türkiye, Özbekistan’ın ihracatta en büyük üçüncü, ithalat alanında ise beşinci ortağıdır. Taraf- ların 10 milyarlık dış ticaret hacmi hedefinin, iki ülke arasındaki ara mal ve hammadde ticaretinin genişletilmesiyle önümüzdeki dönemlerde gerçekleştirilmesi hedeflenmektedir. Türkiye-Kırgız Cumhuriyeti arasındaki ekonomik ilişkiler de, coğrafi uzaklık ve zorluklara karşın birçok açıdan olumlu bir gelişim içindedir. 1995-2010 yılları arasında Kırgızistan’a 261 milyon dolarlık yatırım ya- pan Türkiye merkezli şirket sayısı, 2010 yılında Kırgızistan’da toplamda 311’e ulaşmıştır. Bu sayıyla birlikte Türkiye merkezli şirketler, Çin şirket- lerinin ardından nicelik bakımından ikinci sırada yer almıştır. 2010 sonrası dönemde de yükselişini sürdüren bu ekonomik ilişkiler, gerek taraf ülkeler ve yatırımcılar arasında gerçekleşen iş konseyleri ge- rekse devletler arası yeni antlaşmalar sonucunda, 2022 yılında Türki- ye-Kırgız Cumhuriyeti arasında gerçekleşen dış ticaret hacmi 1 milyar dolara ulaşmıştır. 114 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Bişkek'te Eylül 2021’de imzalanan, mevcut ekonomik-ticari ilişkile- rin genişletilmesi hedefleyen Türk-Kırgız Karma Ekonomik Komisyon Onuncu Dönem Toplantısı Protokolü, aynı yıl içinde sanayi ve teknoloji alanında imzalanan mutabakat zaptı ve Türkiye’nin gelecek dönemde Kırgız topraklarında Organize Sanayi Bölgesi (OSB) kurma hedefi, Tür- kiye ile Kırgız Cumhuriyeti arasındaki ekonomik ilişkilerin önümüzdeki dönemlerde de gelişmeye devam edeceğinin habercisidir. Yakın dönemde Kırgız Cumhuriyeti idarecilerinin Türkiye'yi, ülkedeki sosyal kalkınma destek projelerine yatırım yapmaya davet etmesi, karşı- lıklı güven ve inancın en açık göstergesidir. Türkiye’nin Orta Asya Türk Cumhuriyetleri arasındaki bir diğer önemli ekonomik ortağı olan Türkmenistan, Birleşmiş Milletler’in 1995 yılında kabul ettiği tarafsızlık politikasıyla ticari geçişler ve enerji sevkiyatında önemli bir bölge hâline gelmiştir. Türkiye zengin yeraltı kaynaklarına sahip olan Türkmenistan’ın, bağım- sızlık ilanından bu yana en önemli ticaret ortaklarından biri konumun- dadır. Özbekistan ve Kazakistan’daki sektörel dağılıma benzer bir şekil- de, Türkiye merkezli inşaat şirketlerinin Türkmenistan’da üstlendikleri 690 projenin 2011 yılı itibarıyla toplam değeri 23.7 milyar dolardır. Pro- jelerin toplam değerinin 2023 yılı itibarıyla 51 milyar dolar seviyesine yükseldiği tahmin edilmektedir. Diğer yandan, Türkiye ile Türkmenistan arasındaki enerji iş birliği her geçen gün önemini artırmaktadır. 2022 yılında Azerbaycan’ın da dâhil ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 115 olduğu, Türkiye-Azerbaycan-Türkmenistan Devlet Başkanları Birinci Zirvesi kapsamında; 5 yeni antlaşma imzalanmıştır. Zirvede, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti, Türkmenistan Hükümeti ve Azerbaycan Cum- huriyeti Hükümeti Arasında Enerji Alanında İşbirliğinin Geliştirilmesi- ne Dair Mutabakat Zaptı’nın imzalanması, gelecek dönemde bu üç ülke arasındaki enerji ve ekonomi iş birliğinin gelişeceğinin belirtisidir. Bu doğrultuda, Türkmen doğal gazının Batı pazarlarına Türkiye üzerinden nakli, zirvenin ana gündem maddelerinden birini oluşturmuştur. Türkiye’nin Avrupa kıtasındaki en önemli müttefiklerinden biri olan Macaristan’la geliştirdiği ekonomik ilişkiler ise, farklı güncel süreç ve koşullar altında, ancak Türkiye’nin diğer Türk devletleriyle olan ekono- mik iş birliklerindeki ivmelenmeye benzer bir ilerleme içindedir. Bu doğrultuda, 1998 yılında yürürlüğe giren Türkiye-Macaristan Ser- best Ticaret Anlaşması ile 2001 yılı itibariyle iki ülke arasındaki sanayi ürünleri ticareti serbest hâle getirilmiştir. Böylece iki ülke arasındaki dış ticaret hacmi 2006 yılı sonunda 1.8 milyar dolara ulaşmıştır. 2022 yılı itibarıyla ise ikili ticaret hacmi 3,446 milyar dolar seviyesindedir. 2022 yılında Türkiye-Macaristan Ortak Ekonomi ve Ticaret Komisyonu Kurucu Deklarasyonu’nun imzalanması ile birlikte, Türkiye-Macaris- tan ekonomik iş birliğinin artırılması ve ticaret hacminin genişletilmesi noktasında önemli bir adım atılmıştır. Öte yandan, 2023 yılında Türkiye ile Macaristan arasında imzalanan doğal gaz ihracatı antlaşmasıyla, al- ternatif enerji koridorlarının oluşması ve Türkiye-Macaristan ilişkileri- nin stratejik öneminde yeni bir aşama kaydedilmiştir. 116 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Yukarıda, ikili ilişkiler çerçevesinde özetlenen Türkiye ile Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgız Cumhuriyeti ve Macaris- tan arasındaki siyasi ve ekonomik iş birlikleri; 1991 yılından itibaren, Türkiye’nin doğrudan soydaş ülkelerle ilişkilerin gelişmesi amacıyla kurduğu, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Başkanlığı, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB), Yunus Emre Enstitüsü ve Maarif Vakfı gibi kurumlarla güçlenmeye devam etmektedir. Bu kurumlar vası- tasıyla, ekonomik ve siyasi iş birlikleri yeni bir boyuta taşınarak, Türk halkları arasındaki kültürel bütünleşme hedefine her geçen gün bir adım daha yaklaşılmaktadır. Diğer yandan ilgili ülkelerin katılımıyla kurulan; TÜRKSOY, Türk Aka- demisi, TÜRKPA, Türk Kültür ve Miras Vakfı ile Ortak Türk Ticaret ve Sanayi Odası (TTSO) kuruluşlarıyla; Türk halklarının ve devletlerinin dilde, işte ve fikirde birlik düşüncesi, uluslararası ilişkilerde baskın bir parola olarak ortaya çıkmaktadır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 117 Bu noktada Türk Devletleri Teşkilatı, hem üye devletler hem de yukarı- da adı geçen kuruluşların ortaklaşa hareketi ve Türk halkları arasındaki karşılıklı dayanışmanın artması için kilit konumdadır. Yakın dönemde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkmenistan’ın gözlemci üye statüsünde katılımıyla gücünü pekiştiren Türk Devletle- ri Teşkilatı; ekonomik, siyasi ve kültürel alanlar üzerine gerçekleştirdiği zirveler ve çalıştaylarla, uluslararası güçler dengesinde belirleyici bir rol üstlenme iradesini açıkça göstermektedir. 118 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk devletlerinin iki taraflı antlaşmalar yoluyla iş birliği üzerine attığı adımların, Teşkilat üyesi ülkelerin geneline yayarak ortak hareket kabi- liyetinin artırılması, gerçekleştirilen ve gerçekleştirilmeye devam eden toplantıların temel amacıdır. Bu doğrultuda üye ülkelerin ticaret erbabına, gümrük işlemlerinin ta- mamlanmasında öncelik sağlayan, Türk Devleti Teşkilatı tam üye dev- letlerinin imzaladığı Basitleştirilmiş Gümrük Hattının Kurulmasına İlişkin Anlaşma, teşkilatın kuruluş amacını ve bu amacın ilgili ülkeler arasındaki ekonomik iş birliğine sunduğu katkıyı açık bir biçimde gös- termektedir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 119 Öte yandan Türk Devletleri Teşkilatı 2040 Vizyonu Belgesi’nde; siyasi ve güvenlik iş birliği, enformasyon ve medya alanında ortak havuzun oluşturulması, ekonomik ve sektörel ilişkilerin geliştirilmesi ve eği- tim-kültür alanında halklar arası işbirliğine yapılan vurgu; siyasal, eko- nomik ve kültürel birlik düşüncesinin gelecek dönemde kalıcı olacağına işaret etmektedir. Bu doğrultuda; Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin üye devletlerin olu- ruyla gözlemci üye olarak teşkilat bünyesine dâhil olması ve böylelikle Kıbrıs Türklüğünün uluslararası tanınırlığına dönük ortak bir yaklaşım geliştirilmesi, Türk halklarının ve devletlerinin yukarıda söz edilen ka- lıcı birlik düşüncesinin ilk belirtilerinden biri olmuştur. Bütün mazlum Türkler için de bu, geleceğe dair önemli bir umut ışığıdır. 2.2. Gümrük ve Ulaştırma Alanında İş Birliği Gümrük ve ulaştırma alanında iş birliği, Türk Devletleri Teşkilatının bölgesel bütünleşme sürecinde iş birliğini artırma ve ortak bir geleceğe ulaşma açısından gerçekleştirilen kritik iş birliği alanlarındandır. Üye devletler arasında lojistik engellerin ortadan kaldırılması, taşımacılığın kolaylaştırılması ve bu yöndeki maliyetlerinin azaltılması amacıyla bü- tüncül bir yaklaşımın geliştirilmesi önemlidir. Teşkilatı oluşturan üye devletlerin, Asya-Pasifik ve Avrupa’yı birbirine bağlayan güzergâhta yer alması gümrük ve ulaştırma iş birliğini çok daha gerekli hâle getirmekte- dir. Benzer şekilde gümrük ve idari usullerin kolaylaştırılması, sınır ge- çiş işlemlerinin uyumlaştırılması ve sadeleştirilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda nakliye ve gümrük işlemlerinin dijitalleştirilmesine yönelik platform oluşturmaya yönelik girişimler son dönemde öne çıkmaktadır. Örneğin Teşkilat, bu yönde gümrükler arası iş birliğine yönelik olarak “Kervansaray Projesi” adı altında bir projeyi hayata geçirmiştir. TDT Hükümetleri Arasında Basitleştirilmiş Gümrük Koridoru Kurulmasına İlişkin Anlaşma’nın imzalanması da buna bir başka örnektir. Türk Devletleri Teşkilatı, ulaştırma alanındaki iş birlikleri ile de verim- li, istikrarlı ve kesintisiz nakliyenin önündeki mevcut engelleri ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır. Ayrıca Teşkilat, tüm modlarda nakliye ope- rasyonlarını kolaylaştırmak için yeni mekanizmaları hayata geçirmekte- dir. TDT Üye Ülkeleri Arasında Uluslararası Kombine Yük Taşımacılığı Anlaşması buna bir örnektir. 120 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kamuoyunda daha çok “Orta Koridor Girişimi” olarak bilinen Trans-Ha- zar Uluslararası Doğu Batı Orta Ulaştırma Koridoru (Trans-Hazar Ko- ridoru) projesi de ulaştırma alanında ortaya çıkan oldukça stratejik bir girişimdir. Orta Koridor Girişimi Türk Dışişleri Bakanlığı verilerine göre; Türkiye’den başlayarak Kafkas- lar bölgesine, buradan da Hazar Denizi’ni aşarak Türkmenistan ve Kaza- kistan’ı takiben Orta Asya ve Çin Halk Cumhuriyeti’ne (ÇHC) ulaşan Ha- zar Geçişli Doğu-Batı Orta Koridor (Orta Koridor), tarihî İpek Yolu’nun canlandırılması projesinin en önemli bileşenlerinden birini oluştur- maktadır. Orta Koridor, Türkiye’den başlayarak demiryolu ve karayolu bağlantılarıyla sırasıyla Gürcistan, Azerbaycan ve Hazar Denizi’ne, bu- radan da (Hazar geçişi kullanılarak) Türkmenistan-Özbekistan-Kırgı- zistan veya Kazakistan güzergâhını takip ederek ÇHC’ye uzanmaktadır. Bu çerçevede, Bakü/Alat (Azerbaycan), Aktau/Kuryk (Kazakistan) ve Türkmenbaşı (Türkmenistan) limanları Hazar Geçişi’ndeki kombine ta- şımacılık için kullanılmaktadır. Bölge ülkelerinin oldukça ilgisini çeken Orta Koridor Girişimi, özellikle denize çıkışı olmayan ülkelerin dikkatini çekmektedir. Avrupa ile Asya arasında bir ticaret yolu olan Orta Koridor, Kuzey Kori- doru ile kıyaslandığında daha hızlı ve daha ekonomik bir güzergâhtır. Deniz yoluna kıyasla ulaşım süresini 1/3 nispetinde (15 gün) azaltan Orta Koridor, hem 2.000 km daha kısa hem de iklim koşulları noktasında daha elverişlidir. Orta Koridor, Türkiye’nin liman bağlantıları sayesinde Asya’daki yük trafiğinin Ortadoğu, Kuzey Afrika ve Akdeniz bölgesine ulaşması için de önemli fırsatlar sunmaktadır. Orta Koridor rotası etkin kullanıldığında; halen yıllık 600 milyar ABD doları tutarında olan Avrupa-Çin ticaret trafiğinden Orta Asya ülkeleri ekonomik fırsatlar elde edilebilecektir. Özellikle Türkmenistan, Kaza- kistan ve Azerbaycan limanlarında lojistik merkezler ve serbest ticaret sahaları kurulması, Trans Hazar İş Birliği’nin gelişmesine ve derinleş- mesine katkı sağlayacaktır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 121 Orta Koridor’un sunduğu iş birliği doğrultusunda Türk Konseyi üye dev- letlerinin ulaştırma bakanlıkları arasında Ortak İş Birliği Protokolü im- zalanmıştır. Bunun yanı sıra ülkeler arasında ulaştırma alanında ortaya çıkacak sorunlara yönelik çözümler için bakan yardımcıları düzeyinde bir Koordinasyon Kurulu oluşturulmuştur. Bakü, Aktau ve Samsun li- manları arasında Kardeş Liman ilişkisi tesis eden bir Mutabakat Muhtı- rası imzalanmıştır. Türk Konseyi çatısı altında üye devletler arasında Uluslararası Kombine Yük Taşımacılığı Anlaşması taslağı üzerinde mü- zakereler devam etmektedir. Hazar geçişli ulaştırma seçeneklerinin etkinliği için geliştirilen bir diğer önemli girişim; Kazakistan, Azerbaycan ve Gürcistan arasında 7 Kasım 2013 tarihinde imzalanan Trans-Hazar Uluslararası Ulaştırma Hattının Geliştirilmesi için Koordinasyon Komitesi İhdası anlaşmasıdır. Çin’in de taraf olduğu anlaşma doğrultusunda Orta Koridor üzerindeki ilk deneme sürüşü 28 Temmuz 2015 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Batı Çin’den ha- reket eden taşımacılık treni (Nomad Ekspres) 6 gün sonra Aktau Limanı üzerinden Bakü’ye başarıyla ulaşmıştır. Bakü-Tiflis-Kars (BTK) Demir- yolu’nun 2017 yılı içinde (resmî açılış 30 Ekim 2017) faaliyete geçmesiyle Orta Koridor’un önemli bir ayağı tamamlanmıştır. 122 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI BTK Demiryolu’nun Tiflis’ten Kars’a gerçekleştirilen test sürüşü 27 Eylül 2017 tarihinde düzenlenmiştir. Başlangıçta yılda 1 milyon yolcu ve 6,5 milyon ton yük, 2034 yılında ise 3 milyon yolcu ve 17 milyon ton yük ta- şınması öngörülen BTK Demiryolu, Çin ile Avrupa arasındaki kesintisiz ulaşım ve ticaretin tesisinde yeni bir perspektif sunmaktadır. Orta Koridor geçişlerinden birini oluşturan Türkiye-Gürcistan-Azerbay- can-Türkmenistan-Afganistan transit taşımacılık koridoru (Lapis Lazu- li), gerek denize çıkışı olmayan Afganistan için büyük önem taşımakta, gerek bölgesel entegrasyon ve bağlantının geliştirilmesine, ekonominin çeşitlendirilip büyümesine ve bölgesel istikrar ve refahın tesisine yöne- lik çalışmalarımızın somut bir neticesini teşkil etmektedir. “Lapis Lazu- li” koridoruna ilişkin anlaşma, 14-15 Kasım 2017 tarihlerinde Aşkabat’ta düzenlenen Afganistan için Bölgesel Ekonomik İş Birliği Konferansı (RECCA) Bakanlar Konferansı sırasında imzalanmıştır. Türkiye, tarihî İpek Yolu’nun yeniden canlandırılmasına yönelik çeşitli projeler geliştirmiştir. Bu çerçevede, Türkiye Orta Asya üzerinden Çin’e bağlayan Orta Koridor bağlamında gümrükler arası iş birliğine yönelik Kervansaray Projesi’nin yanı sıra, Asya ve Avrupa’yı birbirine bağlayan Marmaray, 26 Ağustos 2016 tarihinde açılışı yapılan Yavuz Sultan Selim Köprüsü, 20 Aralık 2016 tarihinde hizmete giren Avrasya Tüp Geçidi ve 29 Ekim 2018 tarihinde açılışı yapılan İstanbul Havalimanı, tamamlan- mış projeler arasında olup, Çanakkale Boğazı Köprüsü, 3 Katlı Tüp Geçit Projesi, Filyos (Zonguldak), Çandarlı (İzmir) ve Mersin limanları inşası ve yine Asya ve Avrupa’yı birbirine bağlayacak olan Edirne – Kars Hızlı ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 123 Tren ve Bağlantıları Demiryolu Projesi’ne yönelik çalışmalar ise hâlen sürdürülmektedir. Öte yandan Türk Devletleri Teşkilatı için önemli olan ve üye devletlere güç katacak bir diğer önemli girişim de Zengezur Koridoru’dur. Zengezur Koridoru Azerbaycan ile Nahçıvan’ı birbirinden ayıran stratejik konumdaki Zen- gezur bölgesinde açılacak koridor sayesinde Azerbaycan ve Nahçıvan Bölgesi arasında karasal bağlantının kurulması planlanmaktadır. Zen- gezur Koridoru olarak bilinen projenin geçmişi 1921’de Türkiye’nin Sov- yetler Birliği ile imzaladığı Moskova Antlaşması’na kadar götürülebil- mektedir; ancak günümüzde Zengezur Koridoru’nun yeniden gündeme gelmesi 2020 yılında meydana gelen II. Karabağ Savaşı sonrasıdır. Sava- şın sonunda imzalanan ateşkes antlaşmasının maddeleri arasında Azer- baycan ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasında bağlantıyı sağlayacak bir koridorun hayata geçirileceği maddesi yer almıştır. Tarihî İpek Yolu’nu canlandıracak olan Zengezur Koridoru; hayata ge- çirildiği takdirde kara ve demir yolu ulaşımı aracılığıyla Azerbaycan, doğrudan Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ne bağlanırken Türkiye de Orta Asya ülkeleriyle kesintisiz bir bağlantı sağlamış olacaktır. Böylece Türk dünyası içindeki iş birliği daha da kolaylaşacak ve ticaret de artmış ola- caktır. Bu ulaşım koridor projeleri Türk Devletleri Teşkilatına güç katacak stra- tejik girişimlerdir. Bunun yanı sıra Teşkilat, gümrük ve ulaştırma ala- nında çok sayıda girişim gerçekleştirmektedir. Teşkilatın; Gümrük ve Ulaştırma İş Birliği hususunda 8. ve 9. Zirvelerde aldığı kararlar aşağıda sıralanmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı’nın 8. ve 9. Zirve Toplantılarında Güm- rük ve Ulaştırma İş Birliği Alanında Aldığı Kararlar 8. ve 9. Zirveler sonunda açıklanan “Türk Devletleri Teşkilatı 2040 Viz- yon Belgesi”, 8. Zirve Bildirisi ve 9. Zirve Bildirisi’nde değişik alanlardaki iş birliğinin yanı sıra “Gümrük ve Ulaştırma İş Birliği” alanında da çok sayıda karar alınmıştır. 124 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Üye devletler, 2040 Vizyon Belgesi’nde gümrük iş birliğine ilişkin aşağıdaki hedefleri belirlemiştir: • Üye devletlerin sınır geçişi için gümrük ve transit sürecini sadeleştir- me ve uyumlu hâle getirme, • Üye devletler arasında iyi gelişmiş ve birbirine bağlı sert ve yumuşak taşımacılık altyapı projeleriyle bölge içi bağlantısallığı sağlamaya yö- nelik yatırımları artırma, • Havayolu operasyonları için idari prosedürleri kolaylaştırma, üye devletlerin talepleri doğrultusunda uçuş sayısını artırma ve üye dev- letler arasındaki hava taşımacılığı bağlantılarının çeşitlendirilmesi- ne katkıda bulunma, • Hazar Geçişli Uluslararası Doğu-Batı Orta Koridoru’nu doğu ile batı arasındaki en kısa ve en güvenli ulaşım bağlantısı hâline getirme ve üye devletleri bu koridor üzerinden bölgesel ve küresel tedarik ve üretim zincirlerine dâhil etme, • Hazar Geçişli Uluslararası Doğu-Batı Orta Koridoru için taşımacılık politikalarını ve yük ile ilgili teknik standartları uyumlu hâle getirme, • Üye devletler tarafından ulaştırma alanındaki uluslararası sözleşme- lerin etkin bir şekilde uygulanmasını sağlamak için yakın iş birliği yürütme, • Çevre dostu ulaşım yöntemlerini ve daha çevre dostu ulaşım tekno- lojilerini mümkün kılmaya yönelik yenilikçi politikaları teşvik etme, • Üye devletler arasında ulaşım ağlarının dijitalleştirilmesini teşvik etme, • Çeşitli uluslararası ekonomi platformlarında Zengezur Koridoru’nun ortaklaşa tanıtımını yapma. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 125 Türk Devletleri Teşkilatı 8. Zirvesi’nde Gümrük ve Ulaştırma İş Birliğine Dair Alınan Kararlar Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları Konseyi, 12 Kasım 2021'de İs- tanbul'da “Dijital Çağda Yeşil Teknolojiler ve Akıllı Şehirler” temasıyla toplanmıştır. Toplantıda “Gümrük ve Ulaştırma İş Birliği” ile ilgili şu ka- rarlar alınmıştır: • Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkelerin Hükümetleri Arasında Basit- leştirilmiş Gümrük Koridoru Kurulmasına İlişkin Protokol’ün imza- lanması amacıyla üzerinde anlaşmaya varılan temel mallara yönelik kolaylaştırıcı tedbirlerin uygulanması teşvik edilecektir. • Üye devletler, Hazar Geçişli Uluslararası Doğu-Batı Orta Korido- ru’nun tüm potansiyelinden yararlanmak için gümrük ve idari usul- leri kolaylaştırmayı ve sınır geçiş işlemlerinin uyumuna ve sadeleşti- rilmesine katkı sağlayacak Kervansaray Projesi çerçevesinde gümrük iş birliği ile İpek Yolu'nu canlandırmayı kabul etmiştir. • Üye devletler, Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde dijital sistemle- rin tanıtılması ve sınır ötesi hareketlerde elektronik ön bildirim siste- 126 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI minin kurulması yoluyla gümrük ve diğer ilgili kurumlar tarafından verilen izin belgelerine ilişkin gümrük prosedürlerinin basitleştiril- mesini teşvik ettiklerini beyan etmişlerdir ve üye devletleri modern gümrük mekanizmalarını ve gelişmiş bilgi alışverişi sistemini kul- lanmaya devam etme çağrısında bulunmuşlardır. • Üye devletler, Sekretaryanın, Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu (UNECE) ile yakın iş birliği içinde 15 Haziran 2021'de e-TIR konusunda gerçekleştirilen ilk Çalışma Grubu toplantısı, Türk Konseyi çerçevesinde Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan arasın- da dijital TIR pilot projelerinin başlatılması ve IRU ile iş birliği içinde gümrük makamlarının uzmanlarına yönelik eğitim programları da dâhil olmak üzere üye devletler arasında e-TIR konusunda iş birliği kurulmasındaki aktif rolünü takdir etmişlerdir. • İlgili makamları, Dünya Gümrük Örgütü ile yakın iş birliği içinde olarak üye devletler arasında dış ticaret işlemlerini kolaylaştırmaya yönelik ulusal Yetkilendirilmiş Ekonomik Operatör Programları’nın geliştirilmesi ve uygulanması konusunda birbirlerinin deneyimlerin- den yararlanmaya devam edilmesiyle görevlendirdiklerini belirtmiş- lerdir. • Zirve katılımcıları; 30 Nisan 2020 ve 14 Ekim 2021 tarihlerinde Buda- peşte'de düzenlenen video konferans toplantısı ve Beşinci Ulaştırma Bakanları Toplantısı sonuçlarını desteklediklerini, Üye devletlerin ilgili kurumlarını Hazar Geçişli Uluslararası Doğu-Batı Orta Korido- ru’ndan daha verimli, sürdürülebilir ve kesintisiz bir güzergâh olarak istifade etmek için idari prosedürleri basitleştirmek de dâhil olmak üzere, uygun koşullar yaratmaya devam etmeleri için teminatlandır- dıklarını belirtmişlerdir. • Katılımcı devletler, Hazar Geçişli Uluslararası Doğu-Batı Orta Ko- ridoru boyunca taşımacılık işlerini kolaylaştırmak için önemli bir adım olan Türk Devletleri Teşkilatı üye ülkeleri Arasında Uluslarara- sı Kombine Yük Taşımacılığı Anlaşması’nı nihai hâle getirme talima- tı verdiklerini beyan etmişlerdir. • Üyeler, Zengezur Koridoru’nun Hazar Geçişli Uluslararası Doğu-Batı Orta Koridoru kapsamında bağlantısallığın daha iyi sağlanması için ortaya çıkan bir fırsat olduğunu vurgulamışlardır. Koridorun en kısa ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 127 sürede faaliyete geçirilmesi için üye devletlerin ilgili makamlarını, Azerbaycan Cumhuriyeti Hükûmeti’nin çabalarını desteklemeye da- vet ettiklerini belirtmişlerdir. • Zirve katılımcıları; ulaştırma koridorlarının, gümrük-sınır kontrol noktalarının ve lojistik merkezlerin kesintisiz faaliyet göstermesinin sağlanması başta olmak üzere, pandemi sırasında ticari ve ekonomik ilişkilerin sürdürülebilirliğini sağlamak için üye ve gözlemci devlet- lerin dayanışmasını takdir etmişlerdir. • Katılımcılar, sivil havacılıkta iş birliğinin güçlendirilmesinin önemi- ni vurguladıklarını ve ilgili makamları havayolu operasyonları için idari prosedürleri kolaylaştırmaya, talebe bağlı olarak üye devletler arasında uçuş sayısını artırmaya ve üye ve gözlemci devletler ara- sındaki hava taşımacılığı bağlantılarının çeşitlendirilmesine katkıda bulunmaya teşvik ettiklerini dile getirmişlerdir. • Üye devletler; Mersin Limanı, Evrensel Lojistik Hizmetleri (Taşkent), Akhtachi (Andican) ve Tirmiz Kargo Merkezi'nin (Surhanderya) Türk Devletleri Teşkilatı Kardeş Limanlar sürecine dâhil edilmesi- ni memnuniyetle karşılamıştır. 6 Eylül 2021 tarihinde Samsun'da düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Kardeş Limanlar Dördüncü Toplantısı'nın sonuçlarını desteklediklerini ve diğer Türk Devletleri Teşkilatı Kardeş Limanlarının yanı sıra diğer Türk dili konuşan ül- kelerin kara ve deniz limanları arasında daha kapsamlı iş birliğini teşvik ettiklerini beyan etmişlerdir. Türk Devletleri Teşkilatı 9. Zirvesi’nde Gümrük ve Ulaştırma İş Birliğine Dair Alınan Kararlar Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları Konseyi, 11 Kasım 2022 ta- rihinde Özbekistan'ın Semerkant kentinde, “Türk Medeniyeti için Yeni Dönem: Ortak Kalkınma ve Refaha Doğru” temasıyla gerçekleştirilmiş- tir. Toplantıda gümrük ve ulaştırma iş birliği ile ilgili şu kararlar alınmış- tır: • Üye devletler, karşılıklı ticareti ve yatırımı kolaylaştırmak için gerekli adımları atarak üye ülkeler arasında elverişli koşullar yarattıklarını ve ilgili makamları, üye ülkeler arasında ticari tamamlayıcılığı arttır- mayı ve tarife ve tarife dışı engelleri ortadan kaldırmayı amaçlayan yeni girişimler hazırlamaya teşvik ettiklerini belirtmiştir. 128 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI • Üye devletler, 8-9 Haziran 2022 tarihlerinde Bişkek'te gerçekleştiri- len TDT Gümrük İdareleri Başkanları 8. Toplantısı’nın sonuçlarını desteklediklerini ve üye devletlerin ilgili kurumlarına, gümrük pro- sedürlerinin basitleştirilmesi, modernizasyonu, standardizasyonu ve uyumlaştırılması, gümrüklerde dijital araçların daha fazla uygulan- ması, en iyi uygulamaların paylaşılması ve kapasite geliştirme prog- ramlarının yürütülmesi yoluyla bölgesel entegrasyon konusunda or- tak faaliyetlere devam etmeleri talimatını verdiklerini açıklamıştır. • İlgili devletler, gümrük sınır kontrol noktalarının kesintisiz çalış- masını sağlayarak Hazar Geçişli Uluslararası Doğu-Batı Orta Kori- doru'nun rekabet gücünü ve cazibesini artıracak olan "Kervansaray Projesi"nin uygulanmasına devam edilmesi çağrısında bulunmuştur. • TDT üye ülkelerinin gümrük makamları arasında mal ve taşıtların hareketine ilişkin bilgi alışverişini kolaylaştırmak amacıyla TDT Hükûmetleri Arasında Basitleştirilmiş Gümrük Koridoru Kurulması- na İlişkin Anlaşma’nın imzalanması övgüyle karşılanmıştır. • Gümrük kapılarının modernizasyonu ve işletilmesinde kamu-özel sektör ortaklığı deneyimi hakkında bilgi sağlamak amacıyla, TDT Sekretaryası, Türkiye Cumhuriyeti Ticaret Bakanlığı ve Türkiye Oda- lar ve Borsalar Birliği (TOBB) bünyesindeki Gümrük ve Turizm İşlet- meleri A.Ş. (GTİ.A.Ş.) tarafından 16-18 Mayıs 2022 tarihlerinde Türki- ye'nin sınır geçiş noktalarına gerçekleştirilen saha ziyareti programı- nın başarılı bir şekilde düzenlenmesi takdir edilmiştir. • Zirve katılımcısı üye devletler; sırasıyla 12 Ağustos 2022 tarihinde İstanbul'da ve 28 Ekim 2022 tarihinde Taşkent'te gerçekleştirilen Ulaştırma Koordinasyon Komitesi ad hoc Toplantısı ve 6. Ulaştırma Bakanları Toplantısı’nın sonuçlarını desteklediklerini, üye ülkelerin ilgili kurumlarına, üye ülkeler arasında iyi geliştirilmiş ve birbirine bağlı fiziki ve hafif ulaştırma altyapı projeleri ile bölge içi bağlantının sağlanmasına yönelik yatırımların artırılmasına öncelik verilmesi talimatı verdiklerini beyan etmişlerdir. • Üye devletler; Hazar Geçişli Uluslararası Doğu-Batı Orta Koridoru boyunca taşımacılık faaliyetlerini kolaylaştırmak ve üye ve gözlemci ülkeler arasında ulaştırma iş birliğini güçlendirmek için önemli bir adım olarak, TDT üye ülkeleri Arasında Uluslararası Kombine Yük ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 129 Taşımacılığı Anlaşması’nın imzalanmasını ve Ulaştırma Bağlantılı- lık Programı’nın kabul edilmesini takdir ettiklerini açıklamışlardır. • Üye devletler; Hazar Geçişli Doğu-Batı Orta Koridoru boyunca altya- pının arttırılması için iş birliğinin daha da geliştirilmesinin yanı sıra, güzergâhın transit potansiyelini artırmak ve bölgesel ve uluslararası ulaşım sistemlerine entegre etmek için ulaşım, sınır ve gümrük pro- sedürlerinin dijitalleştirilmesinin önemini kaydetmişlerdir. • Üye devletler; üye ülkelerin, Zenzegur Koridoru’nun en yakın zaman- da açılması, "Bakü-Tiflis-Kars" demiryolu hattının kapasitesinin art- tırılması, Avrupa ile Asya arasındaki ulaşım hatlarının daha iyi bağ- lantılandırılması ve çeşitlendirilmesine katkıda bulunan, Özbekis- tan-Kırgızistan-Çin ve Tirmiz-Mezar-ı Şerif-Kabil-Peşaver demiryolu hatlarının inşası için gösterdikleri çabaları desteklediklerini beyan etmişlerdir. • Zirve’de; 27 Ekim 2022 tarihinde Taşkent'te gerçekleştirilen TDT Üye Devletlerinin Demiryolu İdareleri Başkanları İlk Toplantısı ve TDT Kardeş Limanlarının Beşinci Toplantısının sonuçlarını takdirle kar- şılanmıştır. Demiryollarının transit potansiyelinin daha da geliştiril- mesi, ulaştırma operasyonlarının dijitalleştirilmesi ve demiryolu ida- releri, deniz ve kara limanları ve lojistik merkezleri arasındaki ağın genişletilmesi konularında yakın iş birliğinin teşvik edildiği açıklan- mıştır. • Zirve’de; TDT bünyesinde taşımacılık ve transit prosedürlerinin di- jitalleştirilmesine yönelik çabalar desteklenmiştir. Türkiye ile Öz- bekistan arasında "e-İzin" pilot projesinin başlatılması, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan arasında dijital TIR pilot projesinin geniş- letilmesi ve dijital TIR için sınır geçiş noktalarında yeşil şeritlerin oluşturulması takdir edilmiştir. • Zirve’de; Türk bölgesi içerisinde verimli, istikrarlı ve kesintisiz taşı- macılık için kotaların kaldırılması, transit geçiş izinlerinin sayısının arttırılması ve diğer fiziki olmayan engellerin ortadan kaldırılması da dâhil olmak üzere taşımacılığın serbestleştirilmesi ve bu yönde daha fazla adım atılması için üye ülkelerin teşvik edildiği belirtilmiştir. • Üye ülkelerin devlet başkanları; üye ülkelerin ilgili bakanlıklarını, ti- caret hacmini, yolcu akışını ve turistik faaliyetleri arttırmak amacıyla 130 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI üye ülkeler arasında mevcut hava taşımacılığı ve hava kargo ağları ile düşük maliyetli uçuşları genişletmek için ulusal sivil havacılık otori- telerini, iş birliği yapmaya ve liberal bir hava taşımacılığı politikasını desteklemeye teşvik etmekle görevlendirmişlerdir. Gümrük İş Birliği Bağlamında Gerçekleştirilen Toplantı ve Etkin- likler Türk Devletleri Teşkilatı, üye ve gözlemci ülkeleri arasındaki ekonomik ve ticari faaliyetlerin ilerletilmesi amacıyla gümrük ve ulaştırma ala- nında var olan iş birliğinin daha da derinleştirilmesi amacıyla Gümrük İdareleri Başkanlarının toplam 8, Gümrük İş Birliği Çalışma Grubunun 11 toplantısı olmak üzere, birçok çalıştay, saha ziyaretleri ve eğitim semi- nerleri düzenlenmiştir. Gümrük İdaresi Başkanları ve Gümrük Çalışma Grubu Toplan- tıları Türkiye, Azerbaycan, Kırgızistan ve Kazakistan her yıl düzenli olarak Gümrük İdaresi Başkanı düzeyinde gerçekleştirilen Gümrük İdaresi Başkanları Toplantıları vesilesiyle bir araya gelmektedir. Ayrıca, her yıl, biri Gümrük İdaresi Başkanları Toplantısı olmak üzere, teknik düzeyde Çalışma Grubu Toplantıları gerçekleştirilmektedir. Üye ülke uzmanlarından oluşan çalışma grubunun yaptığı çalışmalar bir belgeye bağlanmakta, belgelerdeki uygulamaya yönelik hususlar takip edilmektedir. Gümrük İdareleri Başkanları 1. Toplantısı 4-5 Ekim 2012, Nahçıvan Gümrük İdaresi Başkanları 1. Toplantısı, 4-5 Ekim 2012 tarihlerinde Nahçıvan’da gerçekleştirilmiştir. Toplantıların sistematik hâle getiril- mesi ve düzenli bir işleyiş yapısına kavuşturulması amacıyla müteakip toplantıların Türk Konseyi çatısı altında düzenlenmesi yönünde pren- sip kararı alınmıştır. Türk Konseyi Gümrük Çalışma Grubu 1. Toplantısı 4-5 Mart 2013, İstanbul/Türkiye Türk Konseyi Gümrük Çalışma Grubu 1. Toplantısı, 4-5 Mart 2013 tarih- lerinde İstanbul’da gerçekleştirilmiştir. Anılan toplantıya tüm üye ülke ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 131 temsilcilerince katılım sağlanmış olup, toplantıların düzenli hâle getiril- mesi kararlaştırılmıştır. Gümrük İdareleri Başkanları 2. Toplantısı ve Türk Konseyi Güm- rük Çalışma Grubu 2. Toplantısı 3 Haziran 2013 ve 4 Haziran 2013, İstanbul/Türkiye Türk Konseyi Gümrük Çalışma Grubu 2. Toplantısı, 3 Haziran 2013 ve Gümrük İdaresi Başkanları 2. Toplantısı ise 4 Haziran 2013 tarihlerinde İstanbul’da Türkiye’nin ev sahipliğinde gerçekleştirilmiştir. Toplantıda, 5. İpek Yolu Forumu’nda kabul edilen niyet beyanı doğrultusunda Ker- vansaray Projesi’nde yer alan sınır geçiş noktalarına inceleme ziyaret- leri yapılması hususunda karar alınmış, inceleme ziyaretleri sonucunda ortaya konulacak olan raporun 2013 yılı Kasım ayında Bakü/Azerbay- can’da düzenlenecek VI. İpek Yolu Forumu’na sunulması, sınır geçişle- rinin etkinliğinin arttırılması için önceden veri değişimine imkân veren sistemlerin tesisine yönelik çalışmalara hız kazandırılması, “Tek Pence- re” ve “Yetkilendirilmiş Yükümlü” gibi uygulama ve ilkelere özel önem verilmesi, üye ülkeler arasında gerçekleştirilen eğitim faaliyetlerinin yıllık ortak bir program çerçevesinde sürdürülmesine karar verilmiştir. Türk Konseyi Gümrük Çalışma Grubunun çalışma usullerini belirleyen işleyiş kuralları metni Gümrük İdareleri Başkanları tarafından onaylan- mıştır. Türk Konseyi Gümrük İş Birliği Çalışma Grubu 3. Toplantısı 7 Mart 2014, İstanbul/Türkiye Türk Konseyi Gümrük İş birliği Çalışma Grubu 3. Toplantısı, 7 Mart 2014 tarihinde İstanbul'da Türk Konseyi Sekretaryasında gerçekleştirilmiştir. Kervansaray Projesinin 1. Aşaması olarak Pilot projenin tamamlanması ve 2. aşama olarak Kuzey Rotası için yapılan çalışmaların önemi ve ya- pılması gereken hususlar görüşülmüştür. Gümrük İdareleri Başkanları 3. Toplantısı ve Türk Konseyi Güm- rük Çalışma Grubu 4. Toplantısı Türk Konseyi Gümrük Çalışma Grubu 4. Toplantısı, 16 Haziran 2014 ta- rihinde, Gümrük İdareleri Başkanları 3. Dönem Toplantısı ise 17 Haziran 2014 tarihinde Kazakistan’ın Çimkent şehrinde gerçekleştirilmiştir. Top- lantı bünyesinde; 14-15 Kasım 2013 tarihlerinde Gebele/Azerbaycan’da gerçekleştirilen 6. İpek Yolu Forumu’nda kabul edilen Kervansaray Pro- 132 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI jesi Sınır Geçiş Noktaları İnceleme Ziyaretleri Raporu kapsamında yer alan tavsiyeler doğrultusunda gerçekleştirilen çalışmaların devamı yö- nünde karar alınmıştır. Türk Konseyi Gümrük İdareleri Başkanları 4. Toplantısı ve Güm- rük Çalışma Grubu 5. Dönem Toplantısı Türk Konseyi Gümrük İdareleri Başkanları 4. Toplantısı ve Gümrük Çalışma Grubu 5. Dönem Toplantısı, 1-2 Temmuz 2015’te Kırgızistan’da gerçekleşmiştir. Toplantıda, Kervansaray Projesi ve İpek Yolu İnisiyatifi, sınır kontrol işlemleri verimliliğin arttırılması, sınır geçişi tesislerinin geliştirilmesine ilişkin olarak kamu özel sektör ortaklığı ve eğitim semi- nerlerin organizasyonu hususlarında üye ülkeler arasında görüş alışve- rişinde bulunulmuştur. Türk Konseyi Gümrük Çalışma Grubu 6. Toplantısı Türk Konseyi Gümrük Çalışma Grubu 6. Toplantısı, 22 Nisan 2016 ta- rihinde İstanbul'da gerçekleştirilmiştir. Toplantıda gümrük alanında iş birliği konularındaki gelişmeler ile bu bağlamdaki yeni projeler ele alınmıştır. Diğer toplantılardan faklı olarak bu toplantıda özel sektö- rün katılımı sağlanarak sahadaki gümrük sorunları ve çözüm önerileri irdelenmiştir. Türk Konseyi Gümrük İdareleri Başkanları 5. Toplantısı ile Güm- rük Çalışma Grubu 7. Toplantısı Türk Konseyi Gümrük İdaresi Başkanları 5. Toplantısı ile Gümrük Ça- lışma Grubu 7. Toplantısı, 2-3 Haziran 2016 tarihlerinde Bakü, Azerbay- can’da gerçekleştirilmiştir. Toplantıda, Türkiye’nin 2016 yılı içerisinde ev sahipliği yapacağı eğitim ve ziyaretler (Yap-İşlet-Devret ve Risk Ana- lizi), 7. İpek Yolu Forumu ve tarihi, özel sektörün Gümrük Çalışma Gru- bu toplantılarına katılım hususu, Kervansaray Projesi, muhafaza alanın- da iş birliği protokolü ve veri değişim protokolü üzerinde yoğunlaşılan hususlar olmuştur. Türk Konseyi 6. Gümrük İdareleri Başkanları Toplantısı ile 8. Gümrük Çalışma Grubu Toplantısı Türk Konseyi 6. Gümrük İdaresi Başkanları Toplantısı ile 8. Gümrük Çalışma Grubu Toplantısı, 11-12 Mayıs 2017 tarihlerinde Antalya`da ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 133 gerçekleştirilmiştir. Taraflarca, Orta Koridorun cazibesini artırmak için Kervan Deneme Sürüşü başlatılması; Kervansaray Projesi kapsamındaki saha ziyaretlerinde elde edilen tespit ve önerilerin gözden geçirilmesi ve bir sonraki İpek Yolu Forumuna sunulması kararlaştırılmıştır. Türk Konseyi Gümrük Çalışma Grubu 9. Toplantısı Türk Konseyi Gümrük Çalışma Grubu 9. Toplantısı, 27 Nisan 2018 tari- hinde İstanbul’da gerçekleştirilmiştir. Bu toplantıda, muhafaza alanında yapılacak iş birliği Mutabakat Zaptının son hali verilmiş ve imzaya hazır hale getirilmiştir. Türk Konseyi Gümrük İş Birliği Çalışma Grubu 10. Toplantısı Türk Konseyi Gümrük İş Birliği Çalışma Grubu 10. Toplantısı, 12 Aralık 2018 tarihinde Astana/Kazakistan’da düzenlenmiştir. Toplantıda Ker- vansaray projesi kapsamında önümüzdeki dönemde gerçekleştirilecek çalışmalara ilişkin kararlar alınmıştır. Türk Konseyi 7. Gümrük İdareleri Başkanları Toplantısı Türk Konseyi 7. Gümrük İdaresi Başkanları Toplantısı, 11 Mart 2019 ta- rihinde Astana/Kazakistan'da gerçekleştirilmiştir. Toplantıda, “Gümrük Muhafaza Alanında İş Birliği Mutabakat Zaptı” imzalanmıştır. Kervan- saray Projesi kapsamında yapılacak çalışmalara karar verilmiştir. Kervansaray Projesi kapsamında alınan kararlar doğrultusunda, 17-18 Ekim 2019 tarihleri arasında Azerbaycan Uluslararası Ticaret Limanı zi- yaret edilmiş, ziyaret sırasında Proje kapsamındaki geçmiş çalışmalarda yer alan tespitler ve tavsiyeler güncellenmiş, 25-30 Kasım 2019 ve Kır- gız-Çin sınırında yer alan İrkishtam Sınır Kapısı ve Kazak-Çin Sınırında bulunan Altynkol ve Khorgoz sınır kapıları ile Nurjolu Sınır Kapısı’na saha ziyaretleri gerçekleştirilmiştir. Türk Konseyi bünyesinde Türkiye’de üretimi yapılan x-ray tarama ci- hazları alanında 11 Kasım 2019 tarihinde tarama sistemlerinin kurulu olduğu İstanbul Havalimanı’nda Türk Konseyi üyesi ülkelere yönelik bir eğitim semineri düzenlenmiştir. Yine bu toplantı sonucunda, Türk Konseyi ile Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) iş birliğinde Türk Konseyi üye ülkelerine yönelik olarak 134 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 19-20 Aralık 2019 tarihleri arasında İzmir'de “TIR İşlemleri Bağlamında Transit Prosedürlerinin Otomasyonu ve Verilerin Elektronik Değişimi Semineri'” düzenlenmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı 8. Gümrük İdareleri Başkanları Top- lantısı Türk Devletleri Teşkilatı Gümrük İdareleri Başkanları Sekizinci Toplan- tısı 9 Haziran 2022 tarihinde Kırgızistan'ın başkenti Bişkek’te gerçekleş- tirilmiştir. TDT üye devletlerinin heyet başkanları yaptıkları konuşmalarda, güm- rük prosedürlerinin basitleştirilmesi, modernizasyonu, standardizasyo- nu ve uyumlaştırılması, dijital araçların gümrüklerde daha fazla uygu- lanması, en iyi uygulamaların paylaşılması ve kapasite geliştirme prog- ramları yoluyla bölgesel entegrasyona yönelik ortak faaliyetlerin sürdü- rülmesinin gerekliliğini vurgulamıştır. Taraflar; Kervansaray Projesi’nin uygulanması; üye devletler tarafından 2022-2023 döneminde eğitim ve kapasite geliştirme programlarının tak- vimi, modern dijital araçların (“e-TIR”, “e-İzin” ve “e-CMR”) uygulanması yoluyla TDT üye devletlerinde ulaştırma ve transit prosedürlerinin ko- laylaştırılmasında kamu-özel sektör ortaklığı, ilgili uluslararası kuru- luşlarla iş birliği içinde ortak çalıştayların düzenlenmesi, TDT Modern İpek Yolu Ticaret Kervanı Gösteri Turu gibi konularda istişarelerde bulunmuştur. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 135 Ulaştırma İş Birliği Bağlamında Gerçekleştirilen Toplantı ve Et- kinlikler Türk Devletleri Demiryolu İdareleri Başkanları Toplantısı Türk Devletleri Teşkilatı Demiryolu İdareleri Başkanları 2. Toplantı- sı, Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreter Yardımcısı Mirvokhid Azi- mov'un moderatörlüğünde 14 Eylül 2023 tarihinde İstanbul'da gerçek- leştirilmiştir. Toplantıda, TDT alanı içerisinde alternatif, uygun maliyetli ve zamanın- da uluslararası demiryolu koridorları oluşturma imkânlarına ilişkin gö- rüşmelerde bulunulmuş ve yük taşımacılığı hacmini arttırmaya yönelik ortak çabaların sürmesi konusunda mutabık kalınmıştır. Toplantının ardından Demiryolu İdareleri Başkanları 2. Toplantısı Pro- tokolü imzalanmıştır ve Demiryolu Çalışma Grubu Yönetmeliği kabul edilmiştir. TDT Çok Modlu Ulaştırma ve Lojistik Forumu Türk Devletleri Teşkilatı tarafından Avrupa-Kafkasya-Asya Taşımacılık Koridoru (TRACECA), üye devletlerin demiryolu idareleri ve taşımacı- lık sektöründeki özel sektör kuruluşlarının iş birliğiyle düzenlenen TDT Çok Modlu Ulaştırma ve Lojistik Forumu 13-14 Eylül 2023 tarihlerinde İstanbul'da gerçekleştirilmiştir. 136 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 300'den fazla katılımcının yer aldığı Forum, kamu ve özel sektör tem- silcilerini, önde gelen taşımacılık ve lojistik şirketlerini, işletmeleri ve Türk bölgesinden paydaşları bir araya getirmiştir. Forum, çok modlu taşımacılık güzergâhlarının geliştirilmesine yönelik yapıcı tartışmalar, bilgi paylaşımı ve iş birliğine dayalı girişimler için bir platform işlevi gör- müştür. Panel oturumlarının ardından özel sektör kuruluşları arasında 200.000 ton yükün taşınmasına yönelik anlaşmalar imzalanmıştır. TDT Heyeti Uluslararası Ulaştırma ve Transit Koridorları Konfe- ransı Türk Devletleri Teşkilatı heyeti, 3-4 Mayıs 2023 tarihlerinde Türkme- nistan Bakanlar Kuruluna bağlı Ulaştırma ve İletişim Ajansı tarafından Aşkabat'ta düzenlenen Uluslararası Taşımacılık ve Transit Koridorları: Bağlanabilirlik ve Kalkınma başlıklı konferansa çevrim içi formatta ka- tılmıştır. Konferans sırasında katılımcılar uluslararası taşımacılıktaki yeni ger- çeklere uyum sağlamanın, verimli uluslararası taşımacılık ve transit koridorları geliştirmenin ve taşımacılık lojistik sistemlerini iyileştirmek için uluslararası iş birliğini güçlendirmenin yollarını ele almıştır. Etkin- lik, uzmanların ve paydaşların ulaştırma ve transit koridorlarının gele- ceğine ilişkin görüşlerini paylaşmaları ve fikir alışverişinde bulunmaları için önemli bir platform oluşturmuştur. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 137 TDT Türk Devletlerinin Demiryolu Bağlantısı Uluslararası Forumu Türk Devletleri Teşkilatı, Türk Devletlerinin Demiryolu Bağlantısı: Fer- gana Vadisi – Anadolu başlıklı Uluslararası Forum 27 Nisan 2023 tari- hinde Fergana'da gerçekleştirilmiştir. Forum, Fergana Bölgesi Belediyesi, Özbekistan İhracatçılar Birliği, Kırgızistan ve Özbekistan Demiryolu İdareleri ile Ticaret ve Sanayi Odaları iş birliğinde ve Türk lojistik şirketi "MFA Lojistik" ile ortaklaşa düzenlenmiştir. Forum, Türk devletleri ve üçüncü ülkelerden 120'den fazla üst düzey lo- jistik merkezi ve nakliye şirketi temsilcisinin yanı sıra Kırgızistan ve Öz- bekistan'da faaliyet gösteren önde gelen ihracatçı ve üreticileri bir araya getirmiştir. 138 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI “Dijital İpek Yolu”- Trans Hazar Fiber Optik Projesine İlişkin Toplantı TDT Üye Devletlerinin ilgili ulusal mobil/internet operatörü şirketleri- nin Dijital İpek Yolu- Trans Hazar Fiber Optik projesine ilişkin çevrim içi toplantısı 11 Nisan 2023 tarihinde TDT Sekretaryası tarafından ger- çekleştirilmiştir. Toplantı, devlet başkanlarının Dijital İpek Yolu projesinin önemini vur- guladıkları Semerkant Deklarasyonu ve bu projenin uygulanmasını hız- landırmayı ve Asya ile Avrupa arasında yüksek hızlı fiber optik internet hattının inşası anlamına gelen Dijital Merkezin gerçekleştirilmesini des- teklemeyi öncelikli görevler olarak tanımlayan "TDT 2022-2026 Strateji- si" uyarınca düzenlenmiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 139 TDT Sekretaryası ile OSJD Komitesi Arasında Demiryolu İş Birli- ğinin Geliştirilmesine İlişkin Toplantı Toplantıda Azerbaycan, "AzerTelecom" LLC ve Kazakistan "KazakhTele- com" Projenin gerçekleştirilmesine yönelik devam eden çalışmalar hak- kında güncel bilgiler vererek, TDT üye ve gözlemci evletlerini Dijital İpek Yolu projesine katılmaya davet etmiştir. Görüşmeler sonucunda taraflar, Sekretaryanın, projenin gerekli toplam iş hacmini sağlamak için Türk devletlerinin toplam internet trafiği ihtiyacının belirlenmesine yardımcı olması konusunda mutabık kalmıştır. 140 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Devletleri Teşkilatı “Orta Asya'da Ulaştırma Koridorları: Kırgızistan İçin Yeni Fırsatlar” Konulu Yuvarlak Masa Toplantısı 28 Şubat 2023 tarihinde Bişkek'te Kırgızistan’ın üst düzey yetkilileri, uluslararası kuruluşlar, yabancı diplomatik misyonlar ve özel sektör temsilcilerinin katılımıyla “Orta Asya'da Ulaştırma Koridorları: Kırgızis- tan İçin Yeni Fırsatlar” konulu yuvarlak masa toplantısı düzenlenmiştir. Toplantıda; Orta Koridor’a vurgu yapılmıştır. Orta Asya ülkeleri için ula- şım yollarının genişletilmesi, çeşitlendirilmesi ve küresel tedarik zinci- rinin sağlanmasının önemi vurgulanmıştır. Ayrıca; “Türk Dünyası 2040 Vizyonu” ve TDT 2022-2026 Stratejisi doğrultusunda ulaştırma iş birli- ğini ilerletmede dijital TIR, e-İzin ve eCMR gibi ulaştırma ve transit pro- sedürlerinde dijital araçları uygulamaya yönelik çeşitli mekanizmalar ve çabalar yoluyla TDT bünyesinde yapılan güncel çalışmalar katılımcılar- la paylaşılmıştır. 2.3. Enerji Alanında İş Birliği Türk Devletleri Teşkilatı üye devletleri, enerji alanında ikili ve çok taraflı iş birliklerini sürdürmekte ve bu iş birliklerinin geliştirilmesi, çeşitlendirilmesi, bölgede enerji bağlantılarının daha da iyileştirilmesi için çabalamaktadır. Günümüz dünyasında enerjinin insanoğlunun tüm yaşamına nüfuz etti- ği ve bu sebeple toplumlar, devletler için vazgeçilmez bir önemde olduğu göz önüne alındığında üye devletlerin enerji güvenliklerinin sağlanma- sının ne denli önemli olduğu açığa çıkacaktır. Bu bağlamda Türk Devlet- ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 141 leri Teşkilatı; üyelerinin güvenli, sürdürülebilir ve makul fiyatlarla ener- jiye erişimlerini sağlamak amacıyla çeşitli politikalar geliştirmektedir. Üye devletleri enerji alanında stratejik ortaklıklar kurma yönünde teşvik eden Teşkilat; bu hususta koordinasyonu sağlarken aynı zamanda enerji ticaretini ve yatırımları da desteklemektedir. Teşkilata üye devletlerin içinde yer aldığı, Bakü-Tiflis-Ceyhan, Ba- kü-Tiflis-Erzurum, Güney Gaz Koridoru ve bileşenleri ile Trans Anado- lu Doğalgaz Boru Hattı Projesi (TANAP) ve Trans Adriyatik Boru Hattı Projesi (TAP) gibi stratejik enerji altyapı projeleri üye devletlerin enerji güvenliğini sağlarken aynı zamanda Avrupa ve küresel enerji güvenliği- ne de katkı sağlamaktadır. Enerji çeşitlendirmesine ve temiz/yeşil enerjiye önem veren Türk Dev- letleri Teşkilatı üye devletleri; geleneksel enerji kaynaklarının yanı sıra güneş, biyoenerji, rüzgâr, nükleer gibi yenilenebilir enerji alanlarında da çeşitli projeleri hayata geçirmektedir. Bu konuda üye devletler; ortak ya- tırımlar yapmakta, bilgilerini, tecrübelerini ve uzmanlıklarını birbiriyle paylaşmaktadır. Teşkilat’ın; Enerji İş Birliği hususunda 8. ve 9. Zirvelerde aldığı kararlar aşağıda sıralanmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı 2040 Vizyon Belgesi’nde Enerji İş Birliği- ne İlişkin Belirlenen Hedefler Üye devletler, 2040 Vizyon Belgesi’nde Enerji İş Birliğine ilişkin aşağıdaki hedefleri belirlemiştir: • Üye devletlere güvenli, sürdürülebilir, rekabetçi ve uygun fiyatlı ener- ji sağlamak amacıyla politikaların koordinasyonu, enerji ticaretinin teşviki, yatırımlar, enerji ürünlerinin üretimine katılma, araştırma ve teknolojik iş birliği yoluyla üye devletler arasında enerji alanında stratejik ortaklık kurma, • Avrupa ve küresel enerji güvenliğine katkıda bulunmanın yanı sıra üye devletlerin talebini karşılamak ve onlara alternatif güzergâh sağ- lamak amacıyla bölgede Bakü Tiflis-Ceyhan, Bakü-Tiflis-Erzurum, Güney Gaz Koridoru ve bileşenleri TANAP ve TAP gibi stratejik enerji altyapı projeleri geliştirme, 142 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI • Özellikle güneş, biyoenerji, rüzgâr, nükleer gibi yenilenebilir ener- ji alanlarında ortak yatırımlar, bilgi, tecrübe ve uzmanlık alışverişi yoluyla enerji çeşitlendirmesi ve temiz/yeşil enerji için üye devletler arasında iş birliğini sağlama, • Maliyeti düşürmek, modern enerji teknolojilerinin kullanımını artır- mak ve petro kimya ürünlerinin ortak üretim ve dağıtımını sağlamak amacıyla araştırma ve inovasyon yapmak üzere hükûmetler ve özel sektörler arasında yakın iş birliğini sağlama, • Kentsel ve kırsal bölgelerdeki hane halkı ve topluluklar için uygun fiyatlı temiz/yeşil enerji taşıyıcılarına ve son kullanım hizmetlerine evrensel düzeyde erişim sağlama, • Entegre Türk enerji pazarı kurulması yoluyla üye devletler arasında enerji iş birliğinin kurumsallaştırılması, • Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı (IRENA) ve Enerji Şartı dâhil, ancak bunlarla sınırlı olmamak üzere uluslararası kuruluşlarla yakın iş birliği kurma. Türk Devletleri Teşkilatı 8. Zirvesi’nde Enerji İş Birliğine Dair Alı- nan Kararlar Türk Devletleri Teşkilatı Sekizinci Zirvesi, Türkiye Cumhurbaşkanı Re- cep Tayyip Erdoğan’ın ev sahipliğinde 12 Kasım 2021'de İstanbul'da ger- çekleştirilmiştir. Teması; “Dijital Çağda Yeşil Teknolojiler ve Akıllı Şehir- ler” olan Zirve’de; liderler, küresel gündemde yer alan öncelikli konulara ilişkin ortak hareket etmenin önemini vurgulayarak, Teşkilat’ın isminin “Türk Devletleri Teşkilatı” olarak değiştirilmesi başta olmak üzere ku- rumun geleceğini ilgilendiren bir dizi önemli konuda kararlar almıştır. Zirve’nin sonunda açıklanan sonuç bildirgesinde Ekonomik ve Sektö- rel İşbirliği başlığı altında taraflar arasında enerji iş birliğinin önemi Bildiri’nin 35, 36 ve 37. maddelerinde açık bir şekilde vurgulanmıştır. Buna göre; • Yenilenebilir enerji alanında iş birliğini genişletmek de dâhil olmak üzere, enerji sektöründe iş birliğini artırma çağrısında bulundukla- rını, ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 143 • Enerji projelerinin bağlantısını güçlendirecek ve gelecekteki altya- pı projelerinde aralarındaki bağlantısı temel bir unsur olarak kabul ederek üye devletlerin enerji güvenliğinin önemini vurguladıklarını, Türk Devletleri Teşkilatı enerji bakanlarının 24 Şubat 2021 tarihinde yapılan ilk çevrim içi toplantısının sonuçlarını desteklediklerini, yenile- nebilir enerji, enerji verimliliği, enerji düzenlemesinin iyileştirilmesi ve piyasa faaliyetleri alanlarında iş birliğinin geliştirilmesinin güçlendiril- mesi için mevcut olan önemli potansiyeli vurguladıklarını, üye devletler arasındaki bağlantısallığın ve saha gezileri ve çalışma ziyaretleri ile ye- nilenebilir enerji iş birliğine ilişkin öneriler geliştirilmesini teşvik ettik- lerini beyan etmişlerdir. Türk Devletleri Teşkilatı, Enerji İş Birliği Alanındaki Toplantılar Türk Devletleri Teşkilatı, Enerji İş Birliği alanında çok sayıda toplantı gerçekleştirmiştir. Bu toplantılardan bazıları aşağıda yer almaktadır: Türk Devletleri Teşkilatı Enerji Bakanları 1. Toplantısı Türk Konseyi Üye ve Gözlemci Devletlerinin Enerji Bakanları Birinci Toplantısı 24 Şubat 2021 tarihinde çevrim içi formatta gerçekleştirilmiş- tir. Toplantıda ülkelerin enerji sektöründeki kapasiteleri, devam eden re- formları ve mevcut yatırım projeleri hakkında bilgi aktarılmış, enerji verimliliği ve ileri enerji teknolojileri, en iyi uygulamalar hakkında bilgi alışverişinde bulunulmuştur. 144 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Devletleri Teşkilatı Enerji Bakanları 2. Toplantısı Türk Devletleri Teşkilatı Enerjiden Sorumlu Bakanlar 2. Toplantısı, 28 Eylül 2022 tarihinde Kazakistan'ın Almatı kentinde düzenlenmiştir. Toplantıda; Türk Dünyası 2040 Vizyonu’nda belirtilen hedeflere deği- nilmiş ve enerji çeşitlendirmesinin, özellikle yenilenebilir ve akıllı enerji alanında ortaklığın öneminin altı çizilmiştir. Ayrıca yeni enerji rotaları ile ilgili bazı projelerin uygulanması için TDT Daimî Enerji Komitesi ku- rulması önerisi de dile getirilmiştir. Toplantıda; enerji sektöründeki mevzuat ve ulusal programlar, yenile- nebilir ve alternatif enerji kaynakları, fosil yakıt enerjisi, nükleer enerji, enerji verimliliği, yeni teknolojilerin yaygınlaştırılması, kapasite geliştir- me programları ve uluslararası alanda iş birliğinin artırılmasına yönelik konularda bilgi ve fikir alışverişini içeren 2023-2027 için TDT Enerji İş Birliği Programı ve ilgili eylem planı kabul edilmiştir. Bakanlar, Türk dünyasında ve ötesinde üye ve gözlemci devletler arasın- da ileriye dönük iş birliği fırsatlarını ve enerji iş birliğini derinleştirmek için etkili mekanizmaların oluşturulması, üye ve gözlemci devletlerde ortak projeler yoluyla ara bağlantıların tesis edilmesi konularını da ele almıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 145 Toplantının önemli sonuçlarından biri olarak bakanlar, 5 yıllık belgele- rin uygulanmasından da sorumlu olacak olan TDT Enerji Koordinasyon Komitesinin kurulması konusunda anlaşmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı Enerji Bakanları 3. Toplantısı Türk Devletleri Teşkilatı Enerjiden Sorumlu Bakanlar 3. Toplantısı, Ma- caristan Dışişleri ve Ticaret Bakanlığının ev sahipliğinde 30 Mart 2023 tarihinde Macaristan’ın başkenti Budapeşte’de gerçekleştirilmiştir. Toplantıda, TDT 2023-2027 Enerji İş Birliği Programı’nın, enerji güven- liği ve enerji verimliliğinin sağlanması, yenilenebilir ve alternatif enerji- nin teşvik edilmesi, yeni enerji teknolojileri ve kapasite geliştirme prog- ramlarının geliştirilmesi ile ilgili görevleri içeren ilgili eylem planının uygulanmasının önemi vurgulanmıştır. Taraflar, Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı, Güney Gaz Koridoru ve bileşenleri (TANAP ve TAP boru hatları) gibi stratejik enerji girişimle- rine, Azerbaycan'dan - Gürcistan ve Romanya üzerinden - Macaristan'a kadar Karadeniz altından 1195 km'lik deniz altı güç kablosu inşa edilme- sini öngören yenilenebilir enerji iletim koridoru oluşturulmasını amaç- layan anlaşmaya ve Orta Asya ülkelerine elektrik sağlamak için Kırgızis- tan'ın en büyük hidroelektrik santrali olacak Kambarata HES-1'in inşası için yol haritasına atıfta bulunmuştur. 146 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Toplantının önemli sonuçlarından biri olarak, Bakanlar, TDT Enerji İş- birliği Programı ve Eylem Planı’nın uygulanmasını denetlemek üzere enerji iş birliğini koordine etmek için Enerji Bakan Yardımcıları düze- yinde Enerji Koordinasyon Komitesinin kurulmasının tamamlaması ko- nusunda mutabık kalmıştır. Taraflar, TDT Sekretaryasının Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı ile ortaklık kurma çabalarını da takdirle karşılamış ve bu bağlamda iki kuruluş arasında Mutabakat Zaptı'nın imzalanmasına desteklerini ifade etmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı Enerji İş Birliği Çalışma Grubu 3. Top- lantısı Türk Devletleri Teşkilatı Enerji İş Birliği Çalışma Grubu 3. Toplantısı, Macaristan Dışişleri ve Ticaret Bakanlığı ev sahipliğinde 29 Mart 2023 tarihinde Budapeşte'de gerçekleştirilmiştir. Toplantıya üye ve gözlemci ülkelerin enerjiden sorumlu bakanlıklarından yetkililer ve uzmanlar ka- tılmıştır. Toplantıda, Enerji konulu TDT 2. Bakanlar ve Çalışma Grubu Toplantı- larında alınan kararların takibi, TDT Enerji İş Birliği Programının (2023- 2027) uygulanması ve Eylem Planı konularında bilgi paylaşımında bulu- nulmuştur. Ayrıca enerji verimliliği alanında deneyim paylaşımı, enerji konusunda eğitim programlarının başlatılması, yenilenebilir ve yeşil enerji alanında iş birliği ve TDT Enerji İş birliği Koordinasyon Komitesi- nin kuruluşunun son durumu ile ilgili konular ele alınmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 147 Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev’’in Uluslararası Atom Enerjisi (UAEA) Ajansı Genel Direktörü ile Görüşmesi Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev, 3 Nisan 2023 tarihinde Uluslararası Atom Enerjisi Ajan- sı Genel Direktörü Rafael Mariano Grossi ile Ajans’ın Viyana'daki merkezinde bir araya gelmiştir. Genel Sekreter Ömüraliyev, Türk Dünyası 2040 Vizyonu ve TDT 2022- 2026 Stratejisi’ne değinerek, TDT enerji bakanlarının Budapeşte'de dü- zenlenen toplantısının sonuçları ve UAEA ile karşılıklı olarak mutabık kalınan alanlarda kurumsal ilişkilerin temelini oluşturacak 2023-2027 için TDT Enerji İş Birliği Programı ve ilgili Eylem Planı hakkında mevki- daşına bilgi vermiştir. UAEA Genel Müdürü Grossi, Ajans’ın TDT ülkelerinde ikili olarak birçok proje yürüttüğünü ve bu iş birliğini TDT ve UAEA düzeyinde ilerletmek için ortak projeler uygulamaya hazır olduklarını belirtmiştir. Genel Sekreter ve Genel Direktör ortak olarak çalışma ve TDT Sekretaryası ile UAEA Sekretaryası arasında TDT üye ülkelerinde uygulanacak ortak program ve projeler hazırlamak üzere bir toplantı düzenlenmesi konu- sunda mutabık kalmıştır. 148 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 2.4. Turizm Alanında İş Birliği Türk dünyası ekonomilerinin entegrasyonu ve devletler arasında yaygın ve derin bir iş birliği oluşturulmasında turizm, en önemli alanlardan bi- ridir. Türk dünyasında turizm alanındaki iş birliği çabaları, Türk Dev- letleri Teşkilatı ve Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) tarafından yürütülen iki farklı yaklaşım ile ilerlemektedir. Türk Devletleri Teşkilatı özelinde, aşağıdaki hususlar hedeflenmiştir: • Türk Devletleri Teşkilatının yeni ortak turizm projeleri yoluyla, üye devletlerin zengin kültürel ve tarihî mirasının yanı sıra doğal cazibe merkezlerinden daha iyi yararlanmak için bölgenin bir turizm mer- kezine dönüştürülmesi ve turizm potansiyellerinden tam olarak ya- rarlanmak için antik İpek Yolu boyunca turizm alanlarının çeşitlen- dirilmesi, • Üye devletlerde hizmetlerin ve turistik ürünlerin kalitesinin artırıl- ması amacıyla turizm altyapı, üstyapı ve hizmet sektörüne yapılan yatırımların desteklenmesi, • Çeşitli yenilikçi turizm programları ve projeleri ile bölgenin eski ve çağdaş kültürel mirasını ortaya çıkarma, • Eko-turizm, mutfak turizmi, macera turizmi, sağlık turizmi, manevi/ kutsal turizm vb. alanlarda çeşitli turizm paketleri, kültürel güzer- gâhlar ve turlar geliştirme ve bunları tanıtma, • Yatırımları arttırmak, kapasite geliştirme programları düzenlemek, politika ve düzenlemeleri uyumlu hâle getirmek ve turizm sektörün- de ortak standartlara ulaşmak amacıyla üye devletlerin ilgili kamu ve özel kurumları arasında bir iş birliği ağı kurma, • Türk dünyasının önde gelen turistik şehirleri arasında iş birliğini arttırmak ve birbirleri arasında deneyim paylaşımını sağlamak için ittifak kurma, • Üye devletleri ziyaret eden turistler için fiyatları makul hâle getirmek üzere gerekli politikaları, düzenlemeleri ve teşvikleri arttırma, • Üye devletleri ulusal mevzuatlarına uygun olarak seçili üçüncü taraf- ların vatandaşları için turizm ve vize kolaylığının arttırılması amaç- larıyla ortak bir pozisyon geliştirilmesi. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 149 Türk Devletleri Teşkilatının kuruluşundan itibaren çalışma gruplarının düzenlediği toplantılarla Türk devletleri arasında turizm alanında iş bir- liği teşvik edilerek, turizm sektörünün gelişimi ve Türk devletleri arasın- daki turistik faaliyetlerin artırılması amaçlanmıştır. Turizmden Sorumlu Bakanlar 1. Toplantısı ve Turizm Çalışma Grubu 2. Toplantısı 10-11 Nisan 2014, İstanbul/Türkiye Turizm alanındaki iş birliklerinin artırılması için üye ülkelerin turizm bakanlarının düzenli olarak buluşmasına karar verilmiş, bu karar doğ- rultusunda ilk toplantı 11 Nisan 2014’te İstanbul’da yapılmıştır. Birinci Bakanlar Toplantısı’nda; ortak mesleki eğitimlerin başlaması, üye ülke- lerin özel sektörleri için turizm hareketlerini kolaylaştıracak tedbirlerin alınması ve uluslararası kuruluşlarla iş birliğinin geliştirilmesi gibi ko- nular ele alınmıştır. Turizmden Sorumlu Bakanlar 1. Toplantısı, İstanbul Türk Konseyi Dördüncü Zirvesi 5 Haziran 2014, Bodrum/Türkiye Türk Dünyası'nın iç dinamikleri içinde, İpek Yolu Ortak Tur fikri ilk kez 1996 yılında Türkçe Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi'nde gün- deme gelmiş ve bu fikir, 2014 yılında Türk Devletleri Teşkilatının Bod- 150 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI rum’da gerçekleştirmiş olduğu “Turizm İşbirliği” temalı Dördüncü Zir- vesi’nde Modern İpek Yolu Ortak Tur Paketi projesi olarak somutlaştırıl- mıştır. Projenin amacı, Türk devletleri arasında ve bölgede turizm iş bir- liğini arttırmak ve daha geniş bir alanda İpek Yolu’nun tarihî ve kültürel önemi hakkında küresel farkındalık yaratmaktır. 2019 yılında faaliyete geçmesi öngörülen bu proje, Kovid-19 salgını nedeniyle aksamıştır. Zirve sonucunda ayrıca üye devletler arasında Turizm Ortak İşbirliği Protoko- lü de oluşturulmuştur. “TDT Turizm İşbirliği” Temalı 4. Zirvesi, Bodrum Türk Devletleri Teşkilatı Modern İpek Yolu Ortak Tur Paketi Projesi ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 151 Turizmden Sorumlu Bakanlar 2. Toplantısı ve Turizm Çalışma Grubu 5. Toplantısı 20 Mayıs 2015, Bakü/Azerbaycan 19 Mayıs 2015 tarihinde Turizm Çalışma Grubu 5. Toplantısı, 20 Mayıs 2015 tarihinde ise Azerbaycan Kültür ve Turizm Bakanlığı ev sahipliğin- de Turizmden Sorumlu Bakanları 2. Toplantısı Bakü’de düzenlenmiştir. Turizm Çalışma Grubu Beşinci Toplantısı’nda alınan kararlar doğrultu- sunda 12-15 Kasım 2015 tarihlerinde Kırgızistan’da Turizm Bilgilendir- me Turu yapılmıştır. Kırgızistan Kültür, Turizm ve Enformasyon Bakan- lığı tarafından düzenlenen tura Azerbaycan, Türkiye ve Kazakistan’dan tur operatörleri, ilgili bakanlık temsilcileri ve basın mensupları iştirak etmiştir. Söz konusu tur kapsamında Modern İpek Yolu Ortak Tur Pake- ti’nin Kırgızistan ayağına ilişkin saha çalışması da yapılmıştır. Turizmden Sorumlu Bakanları 2. Toplantısı, Bakü Turizm Bilgilendirme Turu, Kırgızistan 152 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kültür ve Turizm Bakanlığı üye devletlerin ilgili turizm birlikleri ve ba- kanlıkları ile iş birliği yaparak turizm sektörü çalışanlarına mesleki eği- tim vermektedir. Bu projeyi Türk Devletleri Teşkilatı içinde başlatmanın amacı, Türkiye'nin turizm sektöründeki zengin bilgi birikimi ve deneyi- mini diğer üye devletlerin yararına kullanmaktır. Eğitimlerin ilerleyen yıllarda da devam etmesi düşünülmüştür. Bu proje ayrıca BM hedefle- rine uygun olarak Güney-Güney ve Üçgen İşbirliği’ni güçlendirme çer- çevesinde önemli bir rol oynaması planlanmıştır. Türk Devletleri Teş- kilatı turizm alanında çabalarını başarılı bir sonuca yönlendirmek için BM Dünya Turizm Örgütü ile yoğun bir şekilde iş birliği yapmaktadır. Bu amaçla iki kuruluş arasında 26 Haziran 2015 tarihinde Madrid'de bir mutabakat muhtırası imzalanmıştır. Taraflar karşılıklı olarak İpek Yolu turizmini desteklemek için ilişkili aktivitelere ve ortak eğitim program- larına katılmak üzere anlaşmıştır. Turizm Çalışma Grubu 6. Toplantısı 18-19 Ocak 2016, İstanbul/Türkiye Turizm Çalışma Grubunun altıncı toplantısı ise üye ülkelerden tur ope- ratörlerinin de iştiraki ile 18-19 Ocak 2016 tarihinde İstanbul’da yapılmış- tır. Toplantıda; Türk Hava Yolları (THY), Azerbaycan Havayolları (AZAL) ve Kazakistan Havayolları (Air Astana) temsilcilerinin katılımıyla ortak tur paketinin uçuş planına yönelik hususlar, Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından diğer üye ülkeler için gerçekleştirilmekte olan mes- leki eğitimler, tur operatörleri için başlatılması planlanan eğitimler, BM Dünya Turizm Örgütü ve Türk Keneşi arasında geliştirilen ilişkiler, önü- müzdeki dönemde düzenlenecek ortak sergiler ve turizm bilgilendirme turları konuları görüşülmüştür. Turizm Çalışma Grubu Altıncı Toplantısı, İstanbul ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 153 Turizm Çalışma Grubu 7. Toplantısı 23 Mart 2016, Çimkent/Kazakistan Turizm Çalışma Grubu 7. Toplantısı üye ülkelerin turizmden sorum- lu bakanlıklarının temsilcileri ile Modern İpek Yolu Ortak Tur Paketi projesinde yer alacak tur operatörlerinin katılımıyla Güney Kazakis- tan Turizm Merkezi Ontustik ev sahipliğinde 23 Mart 2016 tarihinde Çimkent`te gerçekleştirilmiştir. Turizm Çalışma Grubu 7. Toplantısı, Kazakistan Turizm Çalışma Grubu 8. Toplantısı 11-12 Mayıs 2016, Bakü/Azerbaycan Turizm Çalışma Grubu Sekizinci Toplantısı, üye ülkelerin tur operatör- lerinin de katılımıyla 11-12 Mayıs 2016 tarihlerinde Bakü’de düzenlen- miştir. Toplantının gündemi kapsamında Modern İpek Yolu Ortak Tur Paketi’ne ilişkin detaylar, uçuş planları, web-sitesi hazırlıkları ele alın- mıştır. Ayrıca, Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından diğer üye ülkeler için gerçekleştirilmekte olan mesleki eğitimler, tur operatörleri için başlatılması planlanan eğitimler, BM Dünya Turizm Örgütü ve Türk Keneşi arasında geliştirilen ilişkiler, düzenlenmesi planlanan ortak ser- giler ve turizm bilgilendirme turları toplantıda görüşülen diğer hususlar arasında yer almıştır. 154 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Turizm Çalışma Grubu 8. Toplantısı Dünya Turizm Forumu 4-6 Şubat 2016, 16 -18 Şubat 2017, İstanbul/Türkiye Türk Devletleri Teşkilatı Sekretaryası, İstanbul'da düzenlenen Dünya Turizm Forumu'na katılmıştır. Farklı ülkelerden 123 konuşmacı, çeşitli oturumlarda 5 bin kişiye hitap ettiği Forum’a, Birleşik Krallık, Fransa, Birleşik Arap Emirlikleri, Almanya, Suudi Arabistan, Malezya, Çin, Azer- baycan, Gana ve diğer ülkelerin turizm sektörü liderleri katılmıştır. Turizmden Sorumlu Bakanlar 3. Toplantısı 7 Haziran 2016, Çolpon-Ata/Kırgız Cumhuriyeti Turizm İşlerinden Sorumlu Bakanlar Üçüncü Toplantısı, 7 Haziran 2016 tarihinde Kırgız Cumhuriyeti Kültür, Bilgi ve Turizm Bakanlığı tarafın- dan Çolpon-Ata (Issyk-Kul) şehrinde düzenlenmiştir. Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) Genel Sekreteri Taleb Rifai, Onur Ko- nuğu olarak Bakanlar Toplantısı'na katılmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 155 Turizm İşlerinden Sorumlu Bakanlar Üçüncü Toplantısı, 7 Haziran 2016, Çolpon-Ata, Kırgız Cumhuriyeti Ontustik Turizm-2016 Uluslararası Turizm Forumu 6-7 Ekim 2016, Çimkent/Kazakistan Türk Devletleri Teşkilatı, 6-7 Ekim 2016 tarihlerinde Kazakistan'ın Çimkent şehrinde düzenlenen Ontustik Turizm-2016 Uluslararası Tu- rizm Forumu'nun düzenlenmesine destek sağlamıştır. Forum'un İpek Yolu Oturumu'nda Sekretarya, Türk Konseyi Modern İpek Yolu Tur Pa- keti Projesi, turizm sektöründeki engeller ve bunları aşmak için atılacak adımlar hakkında bir sunum gerçekleştirmiştir. Ontustik Turizm-2016 Uluslararası Turizm Forumu 156 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Doğu Akdeniz Uluslararası Turizm ve Seyahat Fuarı 26 Ocak 2017, İstanbul/Türkiye Genel Sekreter Yardımcısı Abzal Saparbekulu, 26 Ocak 2017 tarihinde İstanbul'da düzenlenen dünyanın 5. büyük turizm fuarı ve bölgenin en büyük turizm fuarı olan Doğu Akdeniz Uluslararası Turizm ve Seyahat Fuarı'nın (EMITT) açılış törenine katılmıştır. Yedinci İpek Yolu Bakanlar Toplantısı 8 Mart 2017, Berlin/Almanya Genel Sekreter Hasanov, 8 Mart 2017 tarihinde Berlin'de düzenlenen 7. İpek Yolu Bakanlar Toplantısı'na katılmıştır. Bu toplantı, sürdürülebilir turizm ve yerel İpek Yolu topluluklarına odaklanan bir etkinlik olarak Uluslararası Turizm Fuarı-ITB Berlin'in yan etkinliklerinde düzenlen- miştir. Toplantı sırasında, Genel Sekreter Hasanov, Genel Sekreter Rifai ile temaslar kurmuş ve üye devletlerin turizm bakanları ile görüşmeler gerçekleştirmiştir. Astana EXPO 2017 26 Haziran 2017, Astana/Kazakistan Genel Sekreter Hasanov 26 Haziran 2017 tarihinde Kazakistan'ın Asta- na şehrinde, Astana EXPO 2017 ve BM Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) tarafından desteklenen "Turizm ve Geleceğin Enerjisi Dünya Konferan- sı: Düşük Karbonlu Büyüme Fırsatlarını Açmak" başlıklı açılış törenine katılmıştır. Bu etkinlik, 2017 Sürdürülebilir Turizm İçin Uluslararası Yıl kutlamalarının bir parçası olarak düzenlenmiştir. Etkinlik vesilesiyle, Genel Sekreter Hasanov, Air Astana'nın Nisan ve Mayıs 2017'de gerçek- leştirilen Modern İpek Yolu Ortak Tur Paketi Projesi'nin tanıtım gezile- rinin başarılı bir şekilde gerçekleştirilmesine katkılarından dolayı Air Astana Başkan Yardımcısı İbrahim Canlıel'e Türk Konseyi plaketini takdim etmiştir. Uluslararası Turizm Yatırım Forumu 15-16 Kasım 2017, Çimkent/Kazakistan Genel Sekreter Yardımcısı Ömer Kocaman, 15-16 Kasım 2017 tarihlerinde Kazakistan Kültür ve Spor Bakanlığı ile Güney-Kazakistan Bölgesi Valiliği tarafından Çimkent'te ortaklaşa düzenlenen "Büyük Duvar'dan İpek Yolu'nun Kalbine" başlıklı Uluslararası Turizm Yatırım Forumu'na ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 157 katılmış ve Tur Paket Projesi ve İpek Yolu turizminin gelişimine katkısı hakkında bir sunum yapmıştır. GSSD EXPO 2017 Kapsamında Yüksek Düzeyli Yuvarlak Masa Toplantısı 27-30 Kasım 2017, Antalya/Türkiye Teşkilat sekretaryası 30 Kasım 2017 tarihinde Antalya'da UNOSSC, İpek Yolu Şehirleri İttifakı ve Çin Uluslararası Ekonomik ve Teknik Deği- şimler Merkezi ile birlikte "Sürdürülebilir Kalkınma İçin Turizmde Gü- ney-Güney İşbirliği Şehir Deneyimleri" başlıklı Yüksek Düzeyli Yuvarlak Masa toplantısını düzenlemiştir. Ayrıca, UNDP ile iş birliği yaparak 28 Kasım 2017 tarihinde Antalya'da "Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinin Uygulanmasında Güney-Güney İşbirliği İyi Uygulamaları: Dönüşümle Gelişim" başlıklı çözüm forumunu da düzenlemiştir. Küresel Güney-Güney Kalkınma Fuarı Turizmden Sorumlu Bakanlar 4. Toplantısı ve Turizm Çalışma Grubu 13. Toplantısı 7-8 Ağustos 2018, Astana/Kazakistan 7 Ağustos 2018 tarihinde, konusunda uzman üst düzey yetkililerin ka- tılımıyla gerçekleşen ve Bakanlar Toplantısı’na sunulan ve kabul edilen tavsiyelerin hazırlanmasında yoğun olarak çalıştıkları 13. Turizm Çalış- ma Grubu Toplantısı düzenlenmiştir. Ardından, Turizmden Sorumlu Bakanlar 4. Toplantısı, 8 Ağustos 2018 tarihinde Kazakistan Cumhuri- yeti Kültür ve Spor Bakanlığı ev sahipliğinde düzenlenmiştir. 158 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Turizmden Sorumlu Bakanlar 4. Toplantısı BM Dünya Turizm Örgütü - BM Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü- nün 3. Dünya Turizm ve Kültür Konferansı 3-4 Kasım 2018, İstanbul/Türkiye Türk Konseyi Proje Direktörü Farrukh Jumayev, 3-4 Kasım 2018 tarih- lerinde İstanbul'da düzenlenen 3. Dünya Turizm ve Kültür Konferan- sı'na katılmıştır. Bu konferans, Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) ve Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNES- CO) iş birliğiyle Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı ev sa- hipliğinde yapılmıştır. Turizm Çalışma Grubu 14. Toplantısı 31 Ekim 2019, Ankara/Türkiye Türk Konseyi Proje Direktörü Ersin Aydoğan, 31 Ekim 2019 tarihinde Ankara'da düzenlenen İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik ve Ticari İşbir- liği Daimi Komitesi (İSEDAK) Turizm Çalışma Grubu 14. Toplantısı’na katılmıştır. “İİT Üyesi Ülkelerde Çok Amaçlı Turizm Koridorlarının Geliştirilmesi” temasıyla düzenlenen toplantıda katılımcılar ülkelerindeki çok hedefli turizm koridorlarıyla ilgili deneyimlerini paylaşmış ve iş birliği fırsatla- rını ele almışlardır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 159 Turizm Çalışma Grubu 14. Toplantısı Turizmden Sorumlu Bakanlar 5. Toplantısı 23 Haziran 2020, Çevrim İçi Turizmden Sorumlu Bakanlar 5. Toplantısı video konferans yöntemiyle 23 Haziran 2020 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Turizm Çalışma Grubu 16. Toplantısı 9-10 Şubat 2022, Semerkant/ Özbekistan Türk Devletleri Teşkilatı Turizm Çalışma Grubu 16. Toplantısı 9-10 Şu- bat 2022 tarihlerinde Özbekistan'ın Semerkant kentinde gerçekleştiril- miştir. Özbekistan Cumhuriyeti Turizm ve Spor Bakanlığının ev sahipli- ği yaptığı toplantıya, üye ve gözlemci devletlerin ilgili bakanlıklarından turizm konusunda uzmanlar katıldı. Türk Devletleri Teşkilatı Turizm Çalışma Grubu 16. Toplantısı 160 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Konseyi Turizmden Sorumlu Bakanlar 6. Toplantısı 24 Haziran 202, Kokand/Özbekistan Türk Konseyi Turizmden Sorumlu Bakanlar 6. Toplantısı 24 Haziran 2021 tarihinde Özbekistan'ın Kokand şehrinde düzenlenmiştir. Genel Sekreter Baghdad Amreyev, turizmin mevcut durumu ve gelişmelerin yanı sıra Kovid-19 pandemisinin bölgesel ve küresel düzeydeki sosyo-e- konomik etkileri ve yansımaları hakkında taraflara bilgi vermiştir. Üye devletler arasındaki turizm ilişkileri ile Sekretarya’nın bu ilişkile- ri geliştirmeye yönelik çalışma ve faaliyetleri hakkında tarafları bilgi- lendiren Genel Sekreter, pandeminin olumsuz etkilerinin azaltması ve pandemi sonrası dönemde bölgeye ilginin canlı tutulması için de Türk devletleri arasındaki yakın iş birliği ve koordinasyonun büyük önem ta- şıdığını ifade etmiştir. Bakanlar Toplantısı sonucunda, üye ülkeler bölgedeki turizmi teşvik et- mek amacıyla her yıl bir şehri Türk Dünyası Turizm Başkenti olarak ilan eden “Türk Dünyası Turizm Başkenti” projesini başlatmaya karar ver- miş ve Kokand şehri bir sonraki Türk Konseyi Turizm Bakanlar Toplan- tısı'na kadar "Türk Dünyası Turizm Başkenti" seçilmiştir. Bu çerçevede, Kokand şehrini tanıtmak ve turizmi teşvik etmek için üye devletlerden kamu sektörü, sivil toplum, özel sektör, akademi ve diğer ilgili paydaşla- rın katılımıyla uluslararası konferanslar ve çeşitli etkinlikler düzenlen- mesi kararlaştırılmıştır. Turizm Çalışma Grubu 17. Toplantısı ve Türk Devletleri Teşkilatı Turizm Bakanları 7. Toplantısı 24 Mayıs 2022, Şamahı/Azerbaycan Türk Devletleri Teşkilatı Turizm Bakanları 7. Toplantısı ve Turizm Ça- lışma Grubu 17. Toplantısı Azerbaycan’ın Şamahı şehrinde Azerbaycan Devlet Turizm Ajansı Başkanı Fuad Naghiyev’in ev sahipliğinde ve TDT Genel Sekreteri Baghdad Amreyev, moderatörlüğünde düzenlenmiştir. Toplantıda, üye ve gözlemci devletlerin büyük şehirleri arasındaki uçuş sayısının artırılması, İpek Yolu turizminin potansiyelinin ortaya çıkarıl- ması, üye ve gözlemci devletler arasında bilgi ve deneyim paylaşımı, Mo- dern İpek Yolu Ortak Turu ve Türk Dünyası Turizm Başkenti projelerinin uygulanması, kış ve golf turizminde iş birliği imkânlarının araştırılması, Türk Dünyası Turizm Başkenti Yönetmeliği ve Türk Devletleri Teşkilatı ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 161 Turizm Yol Haritası gibi konular ele alınmış, Şamahı şehri 2023 yılı için Türk Dünyası Turizm Başkenti seçilmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı Turizm Eğitim Programı 7-12 Mayıs 2023, Budapeşte, Veszprem, Balatonfüred, Sümeg, Keszt- hely, Heviz/Macaristan Türk Devletleri Teşkilatı Turizm Eğitim Programı, TDT Turizmden So- rumlu Bakanlar 7. Toplantısı'nda alınan kararlar doğrultusunda ve Ma- caristan Turizm Ajansı'nın ev sahipliğinde üye ülkelerin kamu ve özel sektör temsilcilerinin katılımıyla 7-12 Mayıs 2023 tarihleri arasında Ma- caristan'da düzenlenmiştir. Macaristan'ın TDT çatısı altında ev sahipliği yaptığı ilk eğitim olması ba- kımından önem taşıyan program süresince üye devletlerden turizm pro- fesyonelleri Macaristan'ın Budapeşte, Veszprem, Balatonfüred, Sümeg, Keszthely ve Heviz şehirlerini ziyaret ederek Macar yetkililerden saha- daki en iyi uygulamalar ve gelişmeler hakkında bilgi almıştır. Turizm profesyonellerinin temsilcileri ve Macar yetkililer ayrıca üye devletler- den Macaristan'a ve tersi yönde turist hareketliliğini arttırmanın olası yollarını tartışmışlardır. Katılımcılar ayrıca TDT'nin turizm alanındaki faaliyetleri hakkında bilgilendirilmiş ve turizm alanında yeni projeler ve planlar geliştirerek işbirliğini arttırmak amacıyla fikirlerini dile ge- tirmişlerdir. Eğitim programını tamamlayan katılımcılara TDT ve Macaristan Tu- rizm Ajansı tarafından Turistik Destinasyon Yönetimi Eğitimi Sertifika- sı takdim edilmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı Turizm Bakanları 8. Toplantısı 11 Ekim 2023, Türkistan/Kazakistan Türk Devletleri Teşkilatı Turizmden Sorumlu Bakanları 8. Toplantısı 11 Ekim 2023 tarihinde Kazakistan'ın Türkistan şehrinde gerçekleştiril- miştir. Toplantı Kazakistan Cumhuriyeti Turizm ve Spor Bakan Yardımcısı Yerzhan Yerkinbayev'in ev sahipliğinde, Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreter Yardımcısı Mirvokhid Azimov'un moderatörlüğünde ve Azer- baycan Cumhuriyeti, Kırgız Cumhuriyeti, Türkiye Cumhuriyeti, Özbe- kistan Cumhuriyeti ve Macaristan'ın üst düzey temsilcilerinin katılımıy- la gerçekleştirilmiştir. 162 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Toplantıda, üye ve gözlemci devletler arasında uçuş sayısının artırılma- sı, İpek Yolu Turizminin potansiyelinin açığa çıkarılması, Türk Dünya- sı Turizm Başkenti ve Tabarruk Ziyarat projelerinin hayata geçirilmesi, yeni web sitesi www.turkicsilkroad.com'un faaliyete geçirilmesi, eğitim programları ve TDT bünyesindeki turizm iş birliği gibi diğer konular ele alınmıştır. Ayrıca, Kazak tarafının önerisi üzerine, taraflar Türkistan şehrini 2024 yılında Türk Dünyası Turizm Başkenti ilan etmeye karar vermiş ve bu çerçevede, önümüzdeki yıl Türkistan'da düzenlenecek çe- şitli konferanslar, festivaller ve diğer etkinlikleri içeren bir yol haritası da onaylanmıştır. Türk Devletlerinin Turizmden Sorumlu Bakanlarının 8. Toplantısı Uluslararası Turizm Forumu 12 Ekim 2023, Türkistan/Kazakistan Türk Devletleri Teşkilatı himayesinde Kazakistan Cumhuriyeti Turizm ve Spor Bakanlığının ev sahipliğinde düzenlenen "Türkistan - 2024 Türk Dünyası Turizm Başkenti" Uluslararası Turizm Forumu 12 Ekim 2023 ta- rihinde Kazakistan'ın Türkistan şehrinde gerçekleştirilmiştir. 150'den fazla katılımcının yer aldığı Forum, TDT üye ve gözlemci devlet- lerinin turizmden sorumlu bakanlıklarından üst düzey yetkilileri, kamu ve özel sektör temsilcilerini, iş dünyasını, akademisyenleri ve Türk böl- gesinden diğer paydaşları bir araya getirmiştir. TDT Genel Sekreter Yardımcısı Dr. Mirvokhid Azimov, Forum'da yaptığı açılış konuşmasında, devlet başkanlarının turizm alanında iş birliğine büyük önem verdiğini ve nihai hedeflerinin turizm potansiyelini ge- nişletmek, tanıtmak ve üye devletlere turist akışını artırmak olduğunu ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 163 vurgulamıştır. Ayrıca, "Tabaruk Ziyarat" gibi İpek Yolu Turizmi ile ilgili devam eden projeler ve yeni bir web sitesi olan "turkicsilkroad.com"un lansmanı gibi turizmle ilgili çalışmalara da değinmiştir. Forum kapsamında gerçekleştirilen çeşitli panel oturumlarında katılım- cılar turizm sektörünün karşılaştığı zorluklar hakkında görüş alışveri- şinde bulunarak turizm destinasyonlarının tanıtılması, bölgeye daha fazla turist çekilmesi ve Türk dünyasının tarihî ve kültürel zenginlikle- rine ilişkin farkındalığın arttırılmasına yönelik perspektif ve stratejileri ele almışlardır. 2.5. Eğitim Alanında İş Birliği Uluslararası öğretim ve eğitimin amacı; özellikle yükseköğrenim alanın- da kültürler arası etkileşimi artırma yoluyla ülkeler arasındaki iletişimi, anlayışı ve hoşgörüyü geliştirmektir. Farklı kültürler arasındaki etki- leşimin artırılması, günümüz gençliğini küresel toplum ve ekonomiye hazırlamanın temel koşuludur. Diplomatik ilişkilerin geliştirilmesi ve iş birliklerinin başarılı olması ise eğitim ve öğrenim alanında da uluslararası etkileşimli faaliyetler yürütülmesine bağlıdır. Eğitim diplomasisi olarak da kabul edilen bu süreçte ülkeler diğer ülkelerin vatandaşları ile eğitim faaliyetleri yoluyla iletişim kurmaktadır. Türkiye’nin eğitim diplomasisi alanındaki uygulamaları, kurum veya ku- ruluş açma, ortak program oluşturma, öğrenci, öğretim üyesi, öğretmen ve diğer eğitim aktörlerine ilişkin değişim ya da hareketlilik programları, dil okulları ve kursları, burslar, vakıflar ve diğer uygulamalarıdır. Eğitim diplomasisi bağlamında üye ülkelerin üniversitelerinin ulus- lararasılaşmasında ulaştığı seviye, kendi aralarındaki akademik iş birliğinin tarihî süreci ve gerçekleştirilen faaliyetler göz önünde bulundurulduğunda, Türk Devletleri Teşkilatının da yeniden canlanan İpek Yolu’nda etkin bir bilim diplomasisi yürüttüğü rahatlıkla görül- mektedir. Türk Devletleri Teşkilatı, özellikle gençliğin birlik, beraberlik ve daya- nışma bilincine sahip olarak yetiştirilmesi hedefi doğrultusunda gençlik hareketliliği, değişim programları, yaz kampları gibi eğitim konuların- da ortak projelerin yoğunlaştırılmasını tavsiye etmekte ve bu kapsam- da programlar hazırlamaktadır. Türk Devletleri Teşkilatının öncelikle- rinin, gelişiminin ve gidişatının bir sonraki aşamasına rehberlik etmek 164 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI için eğitim ve gençliğe özel önem atfedilmektedir. Bu başlık altında Türk Devletleri Teşkilatının ve Türkiye’nin eğitim iş birliğiyle ilgili kurum ve kuruluşlarının faaliyetleri ve kararları ele alınmıştır. Türk devletleri arasındaki kültür, dil ve tarih birliği, Türk Devletleri Teş- kilatında tecessüm eden iş birliğinin sacayağını oluşturmaktadır. Bu husus TDT’yi diğer bölgesel iş birliği mekanizmalarından farklı kılmak- tadır. Teşkilatın İkinci Zirvesi’nin Eğitim, Bilim ve Kültürel İşbirliği ko- nusuna hasredilmiş olması, bu durumun somut bir göstergesidir. Türk Dünyası 2040 Vizyonu Belgesinde Eğitim ve Bilim 12 Kasım 2021, İstanbul/Türkiye Türk Dünyası 2040 Vizyonu belgesinde Eğitim ve Bilim başlığı altında belirlenen hedefler şöyle sıralanmıştır: ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 165 • Üye devletler arasında yükseköğretim alanında daha iyi iş birliği için müfredat ve kredi sistemini uyumlu hâle getirmek ve üye devletlerde diplomaların ve akademik niteliklerin tanınmasında iş birliği teşvik etmek, • Yenilikçi öğrenme yöntemlerinden, eleştirel düşünceden ve tekno- lojinin pratik kullanımından faydalanarak üye devletlerdeki eğitim sistemlerinin uluslararası standartları uyarınca daha da geliştirilme- sine katkı sağlamak, • Ortak Türk tarihi, kültürü, dili, edebiyatı ve coğrafyası ile ilgili bilim- sel ve analitik araştırmaları yoğunlaştırmak ve üye devletlerdeki okul müfredatlarında bu konulara ilişkin seçmeli dersleri desteklemek, • Orhun Süreci Değişim Programı aracılığıyla Türk Yükseköğretim Alanı’nı tamamıyla işlevselleştirmek ve Türk Üniversiteleri Birliğini (TÜRKÜNİB) öncü iş birliği mekanizması hâline getirmek, • Eşleştirme programları dâhil olmak üzere ortak politikalar ve araçlar vasıtasıyla öğrencilerin, araştırmacıların ve akademisyenlerin hare- ketliliğini artırmak, genç öğrencilerin ilgisini daha fazla çekmek için, ortak Türk tarihi, coğrafyası, edebiyatı, değerleri, kültürü ve gelenek- leri üzerine yaratıcı ve modern tekniklerle eğitici videolar hazırla- mak, • Akademisyenler, araştırmacılar ve öğrenciler için ulaşılabilir bilim- sel yayın verileri geliştirmek ve üye devletlerin bilimsel dergileri için ortak bir uluslararası dizin oluşturmak, • Girişimcilik ve mesleki eğitim konularında en iyi uygulamaları pay- laşmak ve bu doğrultuda bilgi ve becerilerin artırılmasına yönelik or- tak projelerin gerçekleştirilmesine yönelik fırsatları araştırmak, • Ortak temel, pratik, yenilikçi ve başlangıç projelerinin hayata geçiril- mesini desteklemek, ortak yenilikçi ekosistem geliştirmek, üye dev- letler arasında teknoloji transferini desteklemek ve bilimsel sonuçla- rın ticarileştirilmesini teşvik etmek, (Kabul edilmiştir.) • Uluslararası belgelere uygun olarak etkin fikri mülkiyetin korunma- sını ortaklaşa teşvik etmek, • Ortak çevrim içi açık erişimli bir Türk Dünyası ansiklopedisi oluş- turmak, 166 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI • Düşünce kuruluşları arasında işbirliğini hızlandırmak ve “Türk Dün- yası Düşünce Kuruluşları Ağı” kurmak. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Eğitim Bakanları Toplantıları Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Eğitim Bakanları 1. Toplantısı 10 Ağustos 2012, Çolpon-Ata/Kırgızistan Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Eğitim Bakanları 1. Toplan- tısı, Kırgızistan Eğitim ve Bilim Bakanlığı başkanlığında Kırgızistan`ın Çolpon-Ata kentinde 10 Ağustos 2012 tarihinde yapılmıştır. Toplantıda, gündemdeki konuları ayrıntılarıyla ele alan bakanlar, 23 Ağustos tarihinde yapılacak Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Cumhurbaşkanları Konseyinin imzasına sunulmak üzere bir protokol hazırlanmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 167 Türk Keneşi Eğitim Bakanları 2. Toplantısı 22 Kasım 2013, Eskişehir/Türkiye Türk Keneşi Eğitim Bakanları İkinci Toplantısı 22 Kasım 2013 tarihin- de Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı ev sahipliğinde 2013 yılı Türk Kültür Başkenti Eskişehir’de gerçekleştirilmiştir. Toplantıda, üye ülke okullarında okutulacak ve ortak bilinç oluşturmayı amaçlayan ortak tarih kitabının yazımına başlanması üzerinde de muta- bık kalınmıştır. Öte yandan, ortak eğitim televizyon kanalı konusunda, yeni bir kanal kuruluncaya kadar mevcut ulusal imkânlardan yararlanılması ve bu çerçevede diğer eğitim programlarının yanı sıra Türk kahramanlarının konu edileceği, çocuklara yönelik çizgi filmler yoluyla Türk tarihinin an- latılmasının önemi vurgulanmıştır. Ayrıca, uygulanması üye ülkelerin tercihinde olmak suretiyle, Türk Ke- neşi Ortak Terminoloji Kurulu tarafından ortaya konulan ortak alfabe- nin kullanılması hususunda mutabakat sağlanmıştır. Bunula birlikte üye ülkelerin ortaokul ve lise müfredatlarında yer alan Türk Dili ders- lerinde, Türk dilleri arasındaki kelime ve cümle yapısı benzerlikleri ile mevcut ortak söz hazinesinesin vurgulanmasının önemine atıfta bulu- nulmuştur. 168 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Keneşi üye ülkelerinin orta öğretim ve yaygın eğitim kurumlarında diğer üye ülke dillerinin seçmeli ders/kurs olarak yer alması; üye ülkeler arasında orta öğretim/lise düzeyinde kısa süreli karşılıklı öğrenci ziya- retlerinin başlatılmasına yönelik gerekli hazırlıkların yapılması, bakan- larca kabul edilen hususlar arasındadır. Türkdildeş ülkelerdeki lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin akademik çalışmalarının Türkoloji üzerine yoğunlaştırılmasının teşviki için özel burs da dâhil olmak üzere çeşitli imkânların yaratılması, üze- rinde durulan diğer bir konudur. Üye ülkeler arasında mesleki ve teknik eğitim alanında iş birliği yapıl- ması konusunda mutabık kalınmıştır. Toplantıda üye ülkelerdeki eğitim kurumları ile kültür merkezlerinin karşılıklı desteklenmesi ve üçüncü ülkelerde ortak kültür merkezleri açma imkânı hasıl oluncaya kadar mevcut imkanlardan yararlanılması da tavsiye edilmiştir. Öte yandan, bu yıl Bişkek’te gerçekleştirilen Türk Keneşi Türk Üniversi- teler Birliği İkinci Toplantısında kabul edilen Türk Üniversiteler Birliği ve Yükseköğretim Alanı Oluşturma Yönergesi de onaylanarak yürürlüğe girmiştir. Toplantıda ayrıca, Türk Keneşi Türk Üniversiteler Birliği ile YÖK arasın- da Mevlana Değişim Programı bağlamında ve Birlik ile diğer üye ülke eğitim bakanlıkları arasında benzer değişim programları kapsamında iş birliği protokolleri imzalanması kararlaştırılmıştır. Türk Keneşi Eğitim Bakanları 3. Toplantısı 27-28 Kasım 2014, Bakü/Azerbaycan Türk Keneşi Eğitim Bakanları Üçüncü Toplantısı Bakü’de gerçekleştiril- miştir. Toplantıda, diğer husular yanında orta öğretim düzeyinde öğrenci değişim programı, ortak tarih ve edebiyat ders kitapları, Türk Akademisi Bilim Konseyinin oluşturulması ve Türk Devletleri Bilimler Akademileri Birliğinin kurulması gibi konularda kararlar alınmış, ayrıca Türk Keneşi Türk Üniversiteler Birliği Öğrenci Keneşi Yönergesi onaylanmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 169 Türk Keneşi Eğitim Bakanları 4. Toplantısı 5 Eylül 2015, Astana/Kazakistan Türk Keneşi Eğitim Bakanları 4. Toplantısı 5 Eylül 2015 tarihinde Asta- na`da gerçekleştirilmiştir. Bakanlar Toplantısı’nda, Türk Keneşi üye ülkelerinin desteğiyle Ulusla- rarası Türk Akademisi tarafından hazırlanacak ve 15. yüzyıla kadar olan konuları kapsayacak ortak Türk tarihi kitabının programı onaylanmış- tır. 15. yüzyıldan 21. yüzyıla kadar olan hususları ele alacak ortak tarih kitabının hazırlanmasına ilişkin izlenecek yöntem konusunda mutaba- kata varılmıştır. Türk Akademisi tarafından hâlihazırda taslağı üzerinde çalışılan ortak tarih ve coğrafya kitapları için izlenecek yöntem üzerinde de anlaşılmıştır. Ayrıca, Türk Keneşi bünyesinde Kardeş Okul Projesi’nin hazırlanması- na yönelik çalışmaların başlatılması kararlaştırılmıştır. Bununla birlikte Uluslararası Türk Akademisi ve Türk Üniversiteler Birliği arasında iliş- kilerin derinleştirilmesi konusu ele alınmıştır. 170 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Eğitim Bakanları 5. Toplantısı 15 Mart 2019, Bişkek/Kırgızistan Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Eğitim Bakanları 5. Top- lantısı, Kırgızistan´ın başkenti Bişkek´te yapılmıştır. Kırgızistan Eği- tim ve Bilim Bakanlığının ev sahipliğinde gerçekleşen toplantıda, Kır- gızistan-Türkiye Manas Üniversitesinde 6 Nisan 2017´de yapılan Türk Üniversiteler Birliği (TÜRKÜNİB) 3. Genel Kurulunda karara bağlanan “Türk Konseyi Türk Üniversiteler Birliği Orhun Değişim Programı Yö- netmeliği” ve “Türk Üniversiteler Birliği Ödül Yönergesi” kabul edilmiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 171 Toplantıda Türk dünyasında eğitim alanındaki iş birliği konuları ele alınmıştır. Bu kapsamda; Türk dünyasında ilk, orta ve lise düzeyindeki eğitim kurumlarının gelişimine katkıda bulunmak amacıyla gelecek dö- nemde Türk Keneşi üyesi ülkelerdeki eğitim kurumları arasında kardeş- lik ilişkilerinin tesis edilmesini öngören “Kardeş Okullar Projesi´ karara bağlanmıştır. Toplantıda ayrıca; ortak tarih, edebiyat ve coğrafya ders kitaplarının yanı sıra “Türk Dünyasının 100 Üstün Figürü” ve “Türk Dünyasında Kut- sal Yerler” başlıklı konular üzerinde durulmuştur. Türk Konseyi Eğitim Bakanları 6. Toplantısı 4 Kasım 2021, İstanbul/Türkiye Türk Konseyi Eğitim Bakanları 6. Toplantısı, 4 Kasım 2021 tarihinde İs- tanbul’da, Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığının ev sahipliğin- de düzenlenmiştir. Toplantıda bakanlar, Türk Üniversiteler Birliği (TÜRKÜNİB) bünyesin- deki Orhun Değişim Programı’nın, üye üniversiteler arasında hareketlili- ğin artırılmasındaki önemini vurgulamışlardır. Bakanlar, Türk Üniversi- teler Birliği 2. Spor Oyunlarının 2022 yılında düzenlenmesini kararlaştır- mış, 26 Ekim 2021 tarihinde Türkistan’da gerçekleştirilen TÜRKİNİB’in 5. Genel Kurulunda alınan kararları onaylamışlardır. 172 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Taraflar ayrıca, 15. yüzyıla kadar olan dönemi kapsayan Ortak Türk Ta- rihi ders kitabının son durumu ve ortak coğrafya ve edebiyat ders kitap- ları dâhil olmak üzere Türk Akademisi ile ilgili konuları görüşmüşlerdir. Öte yandan Türk tarafı, örnek ve yenilikçi bir eğitim materyali olan “6-9 Yaş İlkyardım Eğitim Kitapçığı”na ilişkin bir sunum yaparak, Türk Kon- seyi bünyesinde çevrim içi benzer platform kurulmasını önermiştir. Bakanlar ayrıca ortaokullar/liseler arasında Öğrenci Değişim Progra- mı’nın Kazakistan’ın ev sahipliğinde yapılması ve üye ülkelerdeki eğitim profesyonelleri için Eğitim Değişim Programı’nın 2022 yılında Türkiye tarafından düzenlenmesi konusunda mutabık kalmışlardır. Toplantının sonunda bakanlar tarafından, “Orhun Değişim Programı Yönetmeliği” kabul edilerek üye devletlerin ulusal mevzuatı ile uyumlu olarak uygulanmak üzere “Türk Üniversiteler Birliği ve Yükseköğretim Alanının Kurulması Hakkında Yönergenin 10. Maddesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Kararı” imzalanmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 173 Türk Devletleri Teşkilatı Eğitim Bakanları 7. Toplantısı 14 Haziran 2023, Semerkant/Özbekistan Türk Devletleri Teşkilatı Eğitim Bakanları 7. Toplantısı 14 Haziran 2023 tarihinde “Türk Medeniyetinin Başkenti” Semerkant’ta gerçekleştiril- miştir. TDT üye devletleri arasında okul öncesi, okul ve yükseköğretim alanında iş birliğine ilişkin konularda görüşmelerde bulunulmuş ve ka- rarlar alınmıştır. Taraflar özellikle TDT çerçevesinde uluslararası yarışmalar ve olimpi- yatlar düzenlenmesi, UNESCO’nun Taşkent Deklarasyonu’nda belirtilen görevlerin uygulanması ve okul öncesi eğitimde ortaklık perspektifleri ile Kardeş Okullar Ortaklık Programı konularını görüşmüşlerdir. Heyetler ayrıca Türk Üniversiteler Birliğinin Orhun Değişim Progra- mı’na ilişkin mevcut durum hakkında görüş alışverişinde bulunarak, söz konusu programın güçlendirilmesi şeklinde olacak. ve geliştirilmesine yönelik tedbirler konusunda ortak bir anlayışa varmışlardır. 174 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Devletleri Teşkilatı Türk Üniversiteler Birliği (TÜRKÜNİB) Ülkeler için nitelikli insan gücünün yetiştirilmesi ve ülkelerin gelişmiş- lik düzeyinin artırılmasında eğitim kurumlarının hem ulusal hem de uluslararası düzeyde önemli rolleri vardır. Akademik düzeyde kurulan devletler arası ilişkiler zaman içinde siyasi, kültürel, sosyal ve ekono- mik bütün alanları kapsayabilecek niteliktedir. Dolayısıyla uluslararası birliklerin oluşturulması sürecinde önem verilmesi gereken konuların başında özellikle ortak bir yükseköğretim ve eğitim alanı oluşturmak gelmektedir. Türk Keneşi, üye ülkeleri arasında yükseköğretim alanında iş birliğini gerçekleştirmek amacıyla kurulmuş olan Türk Üniversiteler Birliği; 10 Ağustos 2012 tarihinde Çolpon-Ata’ da yapılan Türk Keneşi Eğitim Ba- kanları Toplantısı’nda ve 23 Ağustos 2012 tarihinde Bişkek’ te gerçek- leştirilen Türk Keneşi İkinci Zirvesi’nde alınan kararlar sonucunda şe- killenmiştir. Nihayetinde 28-29 Mart 2013 tarihleri arasında İstanbul’ da yapılan Türk Keneşi Türk Üniversiteler Birliği Hazırlık Toplantısı’nda alınan kararlar ile yönergesi hazırlanarak kuruluşu gerçekleştirilmiştir. Türk Keneşi Türk Üniversiteler Birliğinin amaçları: • Ortak tarih, kültür, dil mirasından yola çıkarak yükseköğretim ku- rumları arasında iş birliği sağlanması, çağdaş, bilimsel düzeye uygun eğitim standartlarının uygulanması suretiyle ortak kimlik bilinci yüksek nesiller yetiştirilmesi, • Üye üniversitelerdeki programların uyumlu hâle getirilmesi, • Ortak kredi transfer sisteminin uygulanması, ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 175 • Öğretim elemanı yetiştirme programlarının teşvik edilmesi, • Öğrenci ve öğretim elemanı değişim programlarının uygulamaya ko- nulması, • Üye üniversitelerin birbirlerinin diploma denkliğini tanımalarına yönelik uygun zeminin oluşturulması, • Üniversitelerin belli alanlarda sahip oldukları, öne çıkan üstünlük- lerden yararlanılması, • Uygulamaya yönelik ortak öğretim, araştırma programlarının ve projelerin yürütülmesi, • Üye üniversiteler arasında sempozyumlar, akademik faaliyetler, kül- tür, bilim ve spor alanlarında yarışmalar düzenlenmesi, • Türk dünyasına yönelik çalışmalar yürüten öğrencilere özel burs sağlanması, • Ortak tarih, medeniyet ve edebiyatımıza yönelik derslerin tüm üye ülke üniversitelerinde verilmesi yönünde çalışmalar yapılması. Türk Devletleri Teşkilatı Türk Üniversiteler Birliğine üye üniversiteler şunlardır: Azerbaycan 1. Bakü Devlet Üniversitesi 2. Azerbaycan Tıp Üniversitesi 3. Azerbaycan Mimarlık ve İnşaat Üniversitesi 4. Azerbaycan Diller Üniversitesi 5. Azerbaycan Devlet İktisat Üniversitesi Kazakistan 1. Al-Farabi Kazak Millî Üniversitesi 2. L.N Gumilyov Avrasya Devlet Üniversitesi 176 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 3. Ahmet Yesevi Uluslararası Kazak Türk Üniversitesi 4. Nazarbayev Üniversitesi 5. Atırau Devlet Üniversitesi 6. Semey Tıp Üniversitesi 7. Sarsen Amanzholov Doğu Kazakistan Üniversitesi Kırgızistan 1. Yusuf Balasaguni Kırgız Millî Üniversitesi 2. Hüseyin Karasaev Bişkek Beşerî Bilimler Üniversitesi 3. Uluslararası Kırgızistan Üniversitesi 4. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi 5. Oş Devlet Üniversitesi 6. Kırgızistan: Batırali Sıdıkov Kırgız-Özbek Uluslararası Üniversi- tesi Türkiye 1. İstanbul Üniversitesi 2. Ege Üniversitesi 3. Atatürk Üniversitesi 4. Bitlis Eren Üniversitesi 5. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi 5. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi 6. Gazi Üniversitesi 7. Kapadokya Üniversitesi 8. Marmara Üniversitesi 9. Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi 10. Ankara Üniversites i ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 177 11. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi 12. İbn Haldun Üniversitesi 13. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi 14. Bahçeşehir Üniversitesi 15. Afyonkarahisar Sağlık Bilimleri Üniversitesi 16. Anadolu Üniversitesi 17. Beykent Üniversitesi 18. Bursa Uludağ Üniversitesi Özbekistan 1. Alişer Navoi Özbek Dili ve Edebiyatı Taşkent Devlet Üniversitesi 2. Dünya Ekonomisi ve Siyaseti Üniversitesi 3. Taşkent Devlet Doğu Çalışmaları Üniversitesi 4. Kokand Üniversitesi 5. “İpek Yolu” Uluslararası Turizm Üniversitesi Macaristan 1. Szeged Üniversitesi Türk Keneşi bünyesinde kurulan Türk Üniversiteler Birliğinin yapısını, çalışma usulleri ve faaliyet alanını düzenlemesi için “Türk Üniversiteler Birliği Ve Yükseköğretim Alanı Oluşturma Yönergesi” hazırlanmıştır. Bu yönergenin amacı, Türk Keneşi üye ülkeleri arasında yükseköğretim ala- nında iş birliğini geliştirerek Türk Keneşi Yükseköğretim Alanı (TÜYA) oluşturmaktır. TÜYA, Birliğe üye ülkelerin, üye ülkeler arasında oluştu- rulan ve yükseköğretim ile ilgili eğitim-öğretim faaliyetlerinin gerçek- leştirildiği alandır. Türk Keneşi Yükseköğretim Alanı kapsamında; a) Öğretim elemanı ve öğrenci değişimi programları, b) Örgün öğretim, uzaktan eğitim veya açık öğretim yolu ile ön li- sans, lisans ve lisansüstü seviyelerinde ortak diploma programları 178 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI açma faaliyetlerini yürütürken ülkelerinde yürürlükteki mevzuatı söz konusu iş birliği konularıyla uyumlu hâle getirmeleri gerekmek- tedir. Bu kapsamda Türk Keneşi Türk Üniversiteler Birliği üyeleri yükseköğ- retim kurumları arasında öğrenci ve öğretim üyesi değişimi için Orhun değişim programı başlatılmış ve genel esasları hazırlanan Türk Keneşi Türk Üniversiteler Birliği (TÜRKÜNİB) Orhun Değişim Programı Yönet- meliği ile belirlenmiştir. Uluslararası Anlaşma ile Kurulan Ortak Devlet Üniversiteleri Türk Cumhuriyetleri arasında nitelikli eğitim çalışmaları yürütmek ve başta Türk dünyası olmak üzere dünya bilimine katkı sağlayan ve yeni bir medeniyet tasavvuru hayal eden Türk gençlerini, ortak anlayış ile bi- linçli, kendine yetebilen, sorumluluk sahibi bireyler olarak yetiştirmek amacıyla devleteler arası anlaşmalarla ortak üniversiteler kurulmuştur. Bu kapsamda ilk olarak 1993 yılında Hoca Ahmet Yesevi Uluslarara- sı Türk-Kazak Üniversitesi, Türkiye ve Kazakistan Cumhuriyetlerinin uluslararası, özerk statüye sahip, ortak devlet üniversitesi olarak kurul- muştur. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 179 1996 yılında ise Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgız Cumhuriyeti hükûmetle- ri arasında Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi kurulmasına dair anlaşma ile de Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi kurulmuştur. Bu üniversitelerin yanı sıra Cumhurbaşkanı Erdoğan, resmî ziyarette bulunduğu Bakü’de Azerbaycanlı mevkidaşı İlham Aliyev ile görüştük- ten sonra Türkiye ve Azerbaycan’ın ortak bir üniversite kuracağını be- lirtmiştir. Türkiye-Azerbaycan Üniversitesi kurulmasına yönelik ilgili kurumların çalışmaları devam etmektedir. Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, Türkiye ve Kazakistan Cumhuriyetlerinin uluslararası, özerk statüye sahip, ortak devlet üniversitesidir. Üniversitenin temelleri, Kazakistan Cumhurbaş- kanı Nursultan Nazarbayev’in 6 Haziran 1991 tarihli kararıyla, Sovyetler Birliği’nin dağılmasından kısa bir süre önce Türkistan Devlet Üniversi- tesi olarak atılmış ve üniversitenin temel görevi, “Orta Asya’nın tarihî ilim ve kültür merkezi olan Türkistan şehrini kalkındırmak” olarak be- lirlenmiştir. İki ülke hükûmetleri arasında, “Türkistan Şehrinde Uluslararası Hoca Ahmet Yesevi Türk-Kazak Üniversitesi Kurulmasına Dair Anlaşma” ise, 31 Ekim 1992’de Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi’nde 180 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Ankara’da imzalanmıştır. Anlaşma, Türkiye Büyük Millet Meclisi tara- fından 29 Nisan 1993 tarih 3904 sayılı Kanun ile onaylanmış ve Resmî Gazete’nin 4 Mayıs 1993 tarih ve 21571 sayılı nüshasında yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Üniversitenin iki ülke arasında ortak ve uluslararası bir öğrenim kuru- mu hâline gelmesinden sonra, Ahmet Yesevi Üniversitesi adına öğrenci alımı 1994-1995 öğretim yılında başlamış ve bu çerçevede Türkiye’den ve diğer Türk devlet ve topluluklarından öğrenciler Kazakistan’a gönde- rilmiştir. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, 30 Eylül 1995’te İzmir’de imza- lanan Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgız Cumhuriyeti hükûmetleri arasında Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Kurulmasına Dair Anlaşma ile kurulmuştur. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi 6 Ağustos 1996 tarih ve 22719 sayılı T.C. Resmî Gazete’de yayımlanan 96/8350 sayılı Milletlerarası Anlaşma uyarınca kurulmuş özel statüye sahip bir yükseköğretim ku- rumudur. Üniversitenin genel yönetimi, ortak işletme-ortak idare pren- sibinden hareketle, taraf hükûmetlerce atanan sekiz kişiden müteşekkil Mütevelli Heyet tarafından yürütülmektedir. Heyet Başkanı ve üç üye Türkiye Cumhuriyeti hükûmetleri tarafından müşterek kararname ile atanmakta, Heyet’in diğer dört üyesi ise Kırgız Eğitim ve Bilim Bakanlı- ğının teklifi üzerine Kırgız Cumhuriyeti hükûmeti tarafından cari usul- lere göre tayin edilmektedir. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, 1997-1998 eğitim-öğretim yı- lında öğretime başlamıştır. Üniversiteye 3 ana kaynaktan öğrenci kabul edilmektedir. Bu kaynaklar Kırgızistan, Türkiye ve Türk Cumhuriyetleri ile Akraba Topluluklar başta olmak üzere diğer ülkelerdir. Kırgızistan’dan öğrenci kabulü Üniversitenin her yıl yapmakta olduğu Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Sınavı (Manas-ÖSYS) ve Kırgızistan Genel Devlet Sınavı (ORT) sonuçlarına göre yapılmaktadır. Türkiye’den öğren- ci kabulü de T.C. Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Merkezi (ÖSYM) tarafın- dan gerçekleştirilen merkezî sınav sonuçlarına göre gerçekleştirilmek- tedir. Kırgızistan ve Türkiye dışından, Türk Cumhuriyetleri ve akraba topluluklardan öğrenci kabulü ise Rektörlük tarafından kurulan Türk ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 181 Cumhuriyetleri ve Akraba Topluluklardan Öğrenci Kabul Komisyonu koordinatörlüğünde mümkün olmaktadır. 2022-2023 Eğitim-Öğretim Yılı’nda 11 fakülte, 1 yüksekokul, 1 meslek yüksekokulunda hazırlık sınıfları dâhil olmak üzere 5622 öğrenci, yük- sek lisans ve doktora programlarında 430 öğrenci yükseköğrenim gör- mektedir. Üniversite Türkiye ve Kırgızistan’daki devlet üniversiteleri ile aynı statüde, özerk bir üniversitedir. Türk Akademisi ( TESCO) 3 Ekim 2009 tarihinde Azerbaycan’ın Nahçıvan şehrinde düzenlenen Türk Dili Konuşan Devlet Başkanlarının 9. Zirvesi’nde Kazakistan Cum- hurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, Türk dünyası ile ilgili araştırmalar yürütmekle görevli uluslararası bilimsel merkez kurmayı önermiştir. Türk Akademisi, 25 Mayıs 2010 tarihinde Kazakistan’ın başkenti Asta- na’da bulunan Barış ve Uzlaşma Sarayı’nda kurulmuştur. Kırgızistan’ın 182 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI başkenti Bişkek’te 22-23 Ağustos 2012 tarihlerinde düzenlenen Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’nin 2. Zirvesi’nde Türk Akademisine uluslararası statünün verilmesine dair anlaşma imzalanmıştır. Onay iş- lemlerinin tamamlanmasından sonra 2010 yılından itibaren Astana’da Kazakistan Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığına bağlı olarak çalış- malarını yürüten Türk Akademisi, 28 Ağustos 2014 tarihinde uluslarara- sı teşkilat statüsünü kazanmıştır. Böylece, Türk dili konuşan dört devlet tarafından (Azerbaycan Cumhuriyeti, Kazakistan Cumhuriyeti, Kırgız Cumhuriyeti ve Türkiye Cumhuriyeti) gönüllü olarak kurulan uluslara- rası bilim merkezi, çalışmalarını “Uluslararası Türk Akademisi” (ITA- International Turkic Academy) adı altında sürdürmeye başlamıştır. Türk Akademisinin amacı “Türk dünyasının eski çağlardan günümüze kadarki tarih, dil, edebiyat ve kültürünü araştırmak, Türk devletlerinin insanlık medeniyetindeki yeri ve katkısını orijinal kaynaklar temelinde tespit etmek ve Türk dünyasıyla ilgili bilimsel araştırmaları koordine eden eşsiz bir merkez hâline gelmek olarak belirlenmiştir. Bu bağlamda Türk Akademisi, bugüne kadar pek çok bilimsel araştırma enstitüsü ve Türkoloji merkezi ile ilişki kurup iş birliği anlaşmaları yapmıştır. Türk Akademisi, belirtilen amaçları, görevleri ve zirveler sonucunda çıkan talimatlar doğrultusunda, aktif olarak 2014 yılından beri, Türk kültürü ve mirası, Türk dünyası, Türk edebiyatı, Türk tarihi, Türk dili konuşan ülkeler ve topluluklar, Türk yazısı, Türk bütünleşmesi, siyaset, ekonomi, finans, enerji gibi konularda uluslararası düzeyde düzenli ola- rak akademik çalışmalar, forumlar, konferanslar, toplantılar, bilimsel seminerler, yuvarlak masa toplantıları ve tanıtım sergileri düzenlemeye devam etmektedir. Türk Akademisi, Türk Konseyine üye ülkelerin 8. sınıflarında okutul- mak üzere baskıya hazırladığı Ortak Türk Tarihi kitabı, Almanak ve An- toloji kitaplarının yanı sıra pek çok akademik kitap yayımlamıştır. Türk Konseyi devlet başkanlarının aldığı karar üzerine hazırlanan “Or- tak Türk Tarihi” ders kitabını Türkiye’de 30 bin, Kazakistan’da 15 bin, Azerbaycan’da ise 10 bin öğrenci seçmeli ders olarak almaya başlamıştır. Üye ülkelerin eğitim bakanlıkları tarafından da onaylanan kitap, pilot bölgelerde 8. sınıf müfredatına alınmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 183 Türk Akademisi, Türk dünyasının bilimsel ve entelektüel platformu hâ- line gelmeyi amaçlamaktadır. Kitapların yanı sıra dergiler yayımlamak- ta, projeler yapmaktadır. Uluslararası teşkilat statüsü olan Akademi, üniversitelerle de bilimsel faaliyet düzeyinde iş birliği yapmakla bera- ber, aynı zamanda bir strateji merkezi, kültür merkezi ve Türkoloji mer- kezi gibi çalışmaktadır. Akademi bünyesinde, 35 bini aşkın değerli kita- bın olduğu açık raf Türk Kütüphanesi ve Türk Müzesi de bulunmaktadır. Türkiye’nin Devletler Arası Eğitim İş Birliğini Gerçekleştirmeye Yönelik Kurumları Çok yönlü ve çok aktörlü eğitim diplomasisi, stratejik bir unsur olarak öne çıkmıştır. Gerek küreselleşme gerekse iletişim teknolojilerinde ya- şanan gelişmeler ışığında eğitim yöneticileri, öğretim elemanları, öğ- retmeler, öğrencileri ve diğer eğitim aktörleri birer eğitim diplomatına dönüşmüştür. Türkiye’nin ülke dışında tanıtılması, iş birliklerinin yaygınlaştırılması ve pekiştirilmesi, eğitim diplomasisi konularında yer alan önemli kurum- lar arasında Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı, Yunus Emre Enstitü- sü, Türkiye Maarif Vakfı bulunmaktadır. 184 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) 4 Numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Türk İşbirliği ve Koordi- nasyon Ajansı Başkanlığına eğitim iş birliği kapsamında verilen görevler aşağıda sıralanmıştır: • İş birliğinde bulunulması hedeflenen ülke ve topluluklarla iktisadi, ticari, teknik, sosyal, kültürel ve eğitim alanlarındaki ilişkileri karşı- lıklı kalkınmaya da katkıda bulunacak şekilde projeler ve faaliyetler temelinde geliştirmek, söz konusu ülke ve toplulukların kalkınma hedef ve ihtiyaçlarına uygun işbirliği program ve projelerini hazırla- mak veya hazırlatmak, bununla ilgili gerekli düzenlemeleri ve takibi yapmak ve bunların uygulanmasında koordinasyonu sağlamak, • Kalkınma alanında ulusal ve yararlanıcı ülkelerin kamu kurumları, üniversiteleri, sivil toplum ve özel sektör kuruluşları ile işbirliği ha- linde program, proje ve faaliyetler gerçekleştirmek ve gerektiğinde uzman desteği sağlamak, • İş birliği yapılması hedeflenen ülke ve topluluklarda kamu yöneti- mi, hukuk, eğitim, kültür ve diğer sosyal alanlardaki iş birliğini güç- lendirmek amacıyla proje ve programlar hazırlamak, hazırlatmak ve uygulamak, bu ülke ve topluluklardan eğitim ve staj amacıyla Türki- ye’ye gönderilecek kamu görevlileri ve diğer kişilere burs ve benzeri destek sağlamak, • Yurt dışında kültürel işbirliği programları yürütmek ve gerektiğinde Türk kültürüyle ilgili faaliyet gösteren merkezlerle iş birliği yapmak, • Görev alanıyla ilgili olarak uluslararası iş birliğine ilişkin çalışmalar- da yer almak ve koordinasyonu sağlamak, gerektiğinde uluslararası kuruluşlar ve bunların temsilcilikleriyle ortaklaşa projeler yürütmek, • İş birliğinde bulunulması hedeflenen ülkelerin yanı sıra, özellikle tarihî, coğrafi, sosyal ve kültürel bağlarımızın bulunduğu ülkelere, ilgili ülkenin kalkınmışlık düzeyine bakılmaksızın, teknik katkı ve destekte bulunmak ve ortak projelere açık olan tüm ülkelerden gele- cek talepleri değerlendirmek. 2017 yılı başında faaliyetlerine başlayan Eğitim Projeleri Koordinatör- lüğü ile eğitim alanında özel programlar geliştirilmeye başlamıştır. Bu ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 185 kapsamda Ana Çocuk Sağlığını Destekleme Programı [AÇSAP] ve Acil Tıp Kapasite Artırma Programı [ATKAP] ile sağlık alanında, Muhabir Eğitim Programı [MEP] ve Medya Teknolojileri Eğitim Programı [ME- TEP] ile medya alanında, Meslek Edindirme ve İstihdamı Artırma Prog- ramı [MESİP] ile bilişim, makine, metal işleme gibi alanlarda eğitimler düzenlemiştir. TİKA, faaliyet gösterdiği coğrafyalarda, anaokulundan üniversiteye kadar öğrencilerin kendi ülkelerinde, kaliteli ve modern eğitim imkânlarından yararlanabilmeleri için yüzlerce okulu yenilemiş- tir. Anaokulu, ortaokul, lise ve üniversiteye kadar birçok eğitim birimine tadilat ve donanım desteği vermiştir. Mesleki eğitim merkezlerine des- tek vererek eğitim, sağlık, üretim, idari ve sivil yönetim, medya ve daha birçok alanda Türkiye’nin tecrübelerini, iş birliği yaptığı ülkeler ile pay- laşmakta ve ilgili alanlarda binlerce uzman yetiştirmektedir. Faaliyet gösterilen coğrafyalardaki okullara her yıl teknik ekipman sağ- lanarak bilgisayar ve biyoloji laboratuvarları, kütüphane, akıllı sınıfların kurulumu gerçekleştirilmektedir. Bugüne kadar eğitim alanında, mes- leki eğitimler dâhil yaklaşık 5 bin proje hayata geçirilmiştir. Dünyanın dört bir yanında yürütülen okul, yurt ve yetimhane projeleriyle eğitim altyapıları güçlendirilmekte, öğrencilerin daha yenilikçi ve eşit şartlar- da eğitim olanaklarına erişebilmesi hedefine yönelik çalışmalar devam etmektedir. 186 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 187 TİKA’nın Destekleriyle Astana’da Lev Gumilev Avrasya Millî Üniversite- sinde Açılan Türkçe Sınıfı 188 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI TİKA’nın Destekleriyle Düzenlenen Kırgızistan Uluslararası Türk Dil Forumu TİKA ve Necmettin Erbakan Üniversitesi İş Birliğiyle Gerçekleştirilen “Bir Yol Bir Kuşak; Göç, Turizm ve Ekonomi Politik” Başlıklı Uluslararası Sempozyum ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 189 TİKA ve MEB iş birliğindeki “Bütünleşik Öğrenme ve Öğretme Modellerine Giriş Eğitimi” Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB) 6 Nisan 2010 tarih ve 5978 Sayılı “Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluk- lar Başkanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun” ile ihdas edilen, 15 Temmuz 2018 tarihli ve 4 sayılı “Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cum- hurbaşkanlığı Kararnamesi” ile yeniden yapılandırılan Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı; yurt dışında yaşayan Türk vatandaş- ları, soydaş ve akraba toplulukları ile Türkiye’de yükseköğrenim gören uluslararası öğrencilere ilişkin çalışmalar icra etmektedir. YTB’nin ana faaliyet alanlarından birini de uluslararası öğrenci hare- ketliliği oluşturmaktadır. 2012’den bu yana YTB koordinasyonunda il- gili kurum ve kuruluşlarla iş birliği içinde yürütülen Türkiye Bursları, dünyanın farklı ülkelerinden Türkiye’ye yükseköğrenim görmek ama- cıyla gelen nitelikli uluslararası öğrencilere sunulan son derece zengin ve kapsamlı bir burs programıdır. Lisans ve lisansüstü düzeyler ile uzun ve kısa süreli programlar çerçevesinde her yıl 175’i aşkın ülkeden yak- laşık 165 bin başvurunun alındığı ve 5 bin yeni uluslararası öğrenciye burs sağlandığı Türkiye Bursları kapsamında, Türkiye üniversitelerinde hâlihazırda 15 bin Türkiye Burslusu uluslararası öğrenci yükseköğrenim görmektedir. 190 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türkiye Bursları, Türkiye Cumhuriyeti’nin uluslararası öğrencilere yö- nelik yürütmekte olduğu, kamu kaynaklı yükseköğrenim burs progra- mıdır. Türkiye Bursları’nın öncelikli amacı, dünya genelindeki başarılı öğrencilere fırsat eşitliği sağlayarak uluslararası standartlarda burslu eğitim almalarını sağlamaktır. Bununla birlikte, Türkiye ile diğer ülkeler arasındaki iş birliğinin geliştirmesi ve akademiden sanata, ekonomiden edebiyata, teknolojiden mimariye kadar pek çok alanda bölgesel ve kü- resel kalkınmaya katkı sağlanması amaçlanmaktadır. Türkiye Bursları, uygulamaya konulduğu 2012 yılından beri her yıl artan sayıda başvuru almakta ve değerlendirme süreçleri sonrasında yaklaşık 5000 öğrenciye burs imkânı sunmaktadır. Türkiye Bursları Programı’ndan yararlanıp hâlihazırda eğitimine devam eden 15.000 bursiyer vardır. YTB, Türkiye Bursları ile “birlikte büyüme” umdesi çerçevesinde, ulus- lararası öğrencilerin Türkiye’de aldıkları eğitimin ardından kendi ülke- lerinin büyüme ve kalkınma süreçlerine destek olmalarını sağlayarak nitelikli insan kaynağının oluşturulmasına katkı sunmayı hedeflemek- tedir. Türkiye’deki eğitimlerini tamamladıktan sonra “Türkiye Mezunu” olarak dünya çapında 150 bin üyesi bulunan Türkiye Mezunları ailesine katılan bu öğrenciler, bir yandan ülkeleri ile Türkiye arasındaki ilişkilere her alanda katkı sağlarken diğer yandan toplumlararası iş birliği ve or- tak anlayışın kuvvetlendirilmesini sağlamaktadır. Türkiye Bursları kapsamında eğitim alan uluslararası öğrenciler için Yurtdışı Türkler ve Akraba Toplulukların ev sahipliğinde, Ankara Müzik ve Güzel Sanat- lar Üniversitesinde 12. Uluslararası Öğrenci Mezuniyet Töreni düzenlenmiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 191 Yunus Emre Enstitüsü Yunus Emre Vakfı; Türkiye’yi, Türk dilini, tarihini, kültürünü ve sanatını tanıtmak; bununla ilgili bilgi ve belgeleri dünyanın istifadesine sunmak; Türk dili, kültürü ve sanatı alanlarında eğitim almak isteyenlere yurt dı- şında hizmet vermek; Türkiye’nin diğer ülkeler ile kültürel alışverişini arttırıp dostluğunu geliştirmek amacıyla 05.05.2007 tarihli ve 5653 sayı- lı Kanun’la kurulmuş bir kamu vakfıdır. Yunus Emre Enstitüsü ise Vakfa bağlı bir kuruluş olarak bu kanunun amaçlarını gerçekleştirmek üzere yurt dışında kurduğu merkezlerde ya- bancılara Türkçe öğretimi çalışmalarının yanı sıra Türkiye’nin tanıtımı amacıyla kültür ve sanat faaliyetleri yürütmekte, ayrıca bilimsel çalış- malara destek vermektedir. 2009 yılında faaliyetlerine başlayan Yunus Emre Enstitüsünün yurt dı- şında 85 kültür merkezi bulunmaktadır. Kültür merkezlerimizde verilen Türkçe eğitiminin yanı sıra, farklı ülkelerdeki eğitim kurumlarıyla ya- pılan iş birlikleri ile Türkoloji bölümleri ve Türkçe öğretimi desteklen- mektedir. Kültür merkezleri aracılığıyla kültür ve sanatımızı tanıtmak amacıyla birçok etkinlik düzenlenmekte, ulusal veya uluslararası etkin- liklerde Türkiye temsil edilmektedir. 192 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Yunus Emre Enstitüsü Türkçe Eğitim Müdürlüğü, öğretmen yetiştirme faaliyetleri bağlamında sertifika programları gerçekleştirmektedir. Ya- bancı dil olarak Türkçe öğretimi özel bir ihtisas alanı olduğundan, bu alanda görev yapacak öğretim elemanlarının çağdaş yabancı dil öğreti- mi yaklaşım, yöntem ve teknikleriyle donatılmış bir biçimde yetiştiril- mesi Yunus Emre Enstitüsünün temel hedefleri arasındadır. Çeşitli üniversitelerle iş birliği hâlinde yürütülen sertifika programların- da okutman adayları dil öğretim sınıflarında derslere katılarak uygula- malı eğitim almaktadır. Bununla beraber okutman adaylarının, alan uz- manları ve akademisyenler tarafından verilen seminer dersleri sonunda kuramsal bilgi bakımından donanımlı hâle getirilmeleri amaçlanmak- tadır. Sertifika programlarının yanında Yunus Emre Enstitüsü alanda hizmet veren öğretmenlere yönelik yurt içinde ve yurt dışında hizmet içi eğitim programları da düzenlenmektedir. Türkçenin yabancı dil olarak öğretimine katkı sağlamak ve bu alanda- ki bilgiyi düzenli hâle getirerek kullanıcıların istifadesine sunmak için Yunus Emre Enstitüsü Türkçe Eğitim Müdürlüğü çeşitli konferans, sempozyum ve çalıştaylar düzenlemektedir. Enstitü, yabancı dil olarak Türkçe öğretimi alanına yenilikler getirilmesi doğrultusunda üniversite- ler ile iş birliği yaparak dil öğretimi, iki dillilik, dil-kültür ilişkisi, Türk- çenin yaygınlaştırılması gibi konularda bilimsel toplantılara ev sahipliği yapmakta ya da destek olmakta; bu minvalde dünyanın dört bir tarafın- daki Türk kültür merkezlerinde aylık ve yıllık olarak paneller, toplantı- lar, konferanslar, sempozyumlar, imza günleri, açık oturumlar ve aydın buluşmaları düzenlemektedir. 70’in üzerinde ülkeden 500’ü aşkın kurum/kuruluş ile aktif iş birliği içe- risinde çalışan Enstitü, sadece kültür alanında değil bilim, sanat, ticaret gibi birçok alanda Türkiye’nin kurum ve kuruluşlarının yurt dışına açı- lan kapılarından biri olma yolunda ilerlemektedir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 193 Yunus Emre Enstitüsünün (YEE) Özbekistan’da düzenlediği Türkçe Yeterlik Sınavı Türkiye Maarif Vakfı Türkiye Maarif Vakfı, Türkiye’nin uluslararası eğitimde dünyaya açılan penceresidir. 17 Haziran 2016 tarihli 6721 sayılı Kanun ile kurulan Vakıf yurt dışında Türkiye Cumhuriyeti adına eğitim faaliyeti yürütme yet- kisine sahip bir kuruluştur. Kamu yararına çalışıp kâr amacı gütmeyen Türkiye Maarif Vakfı, tüm ülkelerde okul öncesinden yükseköğretime, örgün öğretimden yaygın eğitime her türlü etkin çalışmayı gerçekleştir- mektedir. Türkiye Maarif Vakfı; okul öncesi eğitim, ilköğretim, ortaöğretim ve yük- seköğretim kurumları açar, yaygın eğitim amaçlı kurslar, etüt merkezleri ve kültür merkezleri gibi tesisler ile eğitim-öğretim sürecinin tamamla- yıcı birimleri olarak kütüphaneler, laboratuvarlar, sanat ve spor tesisleri kurar. Vakıf, Kariyer Takip ve Rehberlik Sistemi’yle mezunlarımızın ka- riyer planlamalarına da destek olmaktadır. Türkiye Maarif Vakfı, eğitim amaçlı yayın organları kurarak eğitim prog- ram ve içeriklerini geliştirmekte bunları süreli ve süresiz yayınlarla ya- yımlamaktadır. Eğitim metot ve usulleri ile içerik ve müfredata yönelik sempozyum, konferans ve çalıştaylar düzenleyen Vakıf, bu alanda faali- yet gösteren kurum ve kuruluşlarla iş birliği yapmaktadır. Vakıf ayrıca okul öncesi eğitimden üniversiteye kadar bütün eğitim sü- reçlerinde öğrencilere; eğitim amaçlı burslar ile nakdî destekler ve def- ter, kitap, kıyafet, bilgisayar ve yazılım gibi eğitim materyalleri ile aynî destekler sağlamakta, eğitim kurumlarında hizmet veren ve eğitim alan 194 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI kişilerin barınma ihtiyacını karşılayacak yurt, pansiyon ve lojman gibi tesisler kurmaktadır. Türkiye Maarif Vakfı, faaliyette olduğu 67 ülkenin 57’sinde 446 eğitim kurumuyla okul öncesinden yükseköğretime kadar eğitimin her kade- mesinde eğitim öğretim hizmeti sunarken, diğer ülkelerde eğitici deste- ği, kültürel etkinlikler gibi faaliyetler gerçekleştirmektedir. Türkiye Maarif Vakfının (TMV) Bakü’de Kurduğu Uluslararası Maarif Okulları ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 195 Bişkek Maarif Eğitim Kompleksi 2.6. Gençlik ve Spor Alanında İş Birliği Gençlerin ekonomik ve sosyal hayata etkin katılımı, ülke kalkınması ve gelişimi için büyük öneme sahiptir. Dinamik, genç nüfusun varlığı, in- sanı merkeze alan çok boyutlu kalkınma hamlesinin süreklilik kazan- masında devletler adına büyük bir fırsat ve zenginliktir. Ulusal gençlik politikaları sadece gençleri değil, aileyi, kurumları ve toplumun tüm fertlerini ilgilendiren, bugünü ve geleceği etkileyen önemli bir toplumsal değişken ve belirleyici faktördür. Dolayısıyla gençlerin kişisel ve sosyal gelişimini desteklemek, potansiyellerini tam anlamıyla ortaya çıkarabi- lecekleri imkân ve zemini hazırlamak, ekonomik ve sosyal hayatın her alanına etkin katılımlarını sağlamak gerekmektedir. Bu nedenle gençlik politikalarının vizyonu; gençlerin evrensel ve insani değerlere sahip, millî ve manevi değerlerine bağlı, çevreye saygılı, bilgi ve öz güven sahibi, etkin, girişimci, toplumsal aidiyet duygusu yüksek, top- lumsal hayata aktif katılan, temel hak ve hürriyetlerini etkin kullanan ve uluslararası alanda akranlarıyla rekabet edebilecek seviyede olabil- 196 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI meleri için kendi potansiyellerini tam anlamıyla gerçekleştirebilecekleri imkân ve zemini oluşturmak olmalıdır. Bu kapsamda sportif faaliyetler de sağlıklı nesillerin yetişmesinden halk sağlığının korunmasına, eko- nominin gelişmesinden toplumsal barışın tesis edilmesine kadar, pek çok işleve sahiptir. Spor, kaynağını bizatihi insanın kendi varoluşundan alması yönüyle ki- şilerin ve toplumların hem bedenlerine hem de ruhlarına nüfuz eden en kadim ve sistematik olgulardandır. Dünyanın her yerinde, kolektif aklın ve kültürler arası dayanışmanın gelişimi için sporu vazgeçilmez bir un- sur olarak gören toplumlar, farklı coğrafi şartlarda ürettiği spor branşla- rını ve oyunları bu amaç doğrultusunda yaşatmıştır. Eski Türklerde de spor son derece önemli bir yere sahiptir; zira zorlu doğa şartlarına uyum sağlamayı gerektiren göçebe yaşamında spor, top- lumun varoluş mücadelesinin somutlaşmış hâli olarak kendini göster- miştir. Ayrıca Türk tarihinde ve anlatılarında sıkça rastlanan şölenlerde sergilenen sportif gösteri ve oyunlar halkın büyük teveccühünü kazan- mıştır. Bu yanıyla da spor hem hayatın içerisinde sosyal bir toplanma noktası hem de tören değeri taşıyan kültürel bir miras unsuru olagelmiş- tir. Türk halklarının sanat, edebiyat ve geleneklerinin teşekkülünde de mü- him bir yer teşkil eden geleneksel spor dalları, sosyal hayatın içinde yer almış ve pek çok fonksiyonu birden yerine getirmiştir. Spor aracılığıyla topluluklarda aynı millet olma şuuru gelişmekte, millî duygular güçlen- mekte, aynı ritüellerden haz alan halkları kaynaştırmakta, kolektif ha- fıza canlanmakta, arketip kültür kodları uyuyan hücreler gibi uyanarak karşımıza çıkmaktadır. Kısaca spor oyunları sadece ter atma, doğa ile mücadele, içgüdüleri açığa vurmak veya semboller yoluyla ifade etmek için fırsat değil, aynı zaman- da geniş ahlaki ve politik yankının sosyal değerleri etrafında organize olan dikkatli bir şekilde yapılandırılmış kamuya açık organizasyonlar- dır. Günümüz dünyasında gençlik politikaları ve spor, hayatımızın önemli araçları hâline gelmiştir. Bu araçlar, şayet gerçek mekanizmalar üretile- bilirse, insanların yaşamlarını, özellikle gençlerin kaderini değiştirme gücüne sahiptirler. Etkili gençlik politikaları ve spor, yaşamın her kesi- ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 197 minden gençleri topluma başarılı bir şekilde entegre etme ve toplumla- rına muazzam dönüştürücü ve yapıcı kapasiteleri ve günümüzde toplu- mumuzun karşılaştığı bazı sorunları iyileştirme yetenekleri ile topluluk- lara umut verme gücüne sahip olmuştur. Bu anlayışla, önemli ölçüde genç bir nüfusa sahip olan Türk Devletle- ri Teşkilatı üye ülkeleri, gençlerin eğitim, kültür ve ekonomi alanların- daki rollerini dikkate alarak gençlik ve spor politikalarının önemini vurgulamış ve 2015 yılında gençlik ve spor alanında bir iş birliği süreci başlatmışlardır. Ayrıca, Astana’daki Beşinci Zirve toplantısında, Devlet Başkanları Altıncı Zirveyi “Gençlik ve Ulusal Sporlar” temasına adama- yı kararlaştırmışlardır. Bu bağlamda TDT Sekretaryası, gençlik ve spor faaliyetlerine büyük önem vermiş ve bu alanda çeşitli projeler gerçekleş- tirmeye başlamıştır. Şimdiye kadar gençlik ve spordan sorumlu bakan- ların altı ve ilgili bakanlıkların uzmanlarından oluşan çalışma grubunun altı toplantısı yapılmıştır. Bakanlar, üye ülkeler arasında devam eden iş birliğini ilerletmek için aşağıda belirtilen faaliyet konularında aksiyona yönelik kararlar almışlardır. Türk Dünyası 2040 Vizyonu Belgesinde Gençlik ve Spor 12 Kasım 2021, İstanbul/Türkiye Türk Dünyası 2040 Vizyonu belgesinde Gençlik ve Spor başlığı al- tında belirlenen hedefler şöyle sıralanmıştır: • Üye devletlerde gençliğin etkinliğini arttırarak, aralarındaki iş bir- liğini ve koordinasyonu geliştirmek ve girişimcilik gibi becerilerini artırmak için özel olarak hazırlanmış projeler yürütmek, • Türk dünyası toplumlarını daha da yakınlaştırmak için sporun bir- leştirici gücünden yararlanmak amacıyla sporun farklı alanlarında çeşitli turnuvalar, şampiyonalar ve etkinlikler düzenlemek, • Mevcut Gençlik Platformu’nu, Gençlik STK’larını bir araya getiren bir şemsiye olarak kurumsallaştırmak ve işletmek, Türk Üniversi- te Oyunları, Genç Liderler Forumu, Genç Girişimciler Forumu gibi gençlik ve spor girişimleri, gençlik kampları ve festivallerinin de sür- dürülebilirliğini sağlamak, üye devletlerin gençlik ve etno-spor plat- formları ile bu alanlara göre uyarlanmış ilgili bölgesel ve uluslararası girişimler arasında bağlantı oluşturmak, 198 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI • Kırgız Cumhuriyeti’nin başlattığı ve kurduğu Dünya Göçebe Oyun- ları Organizasyonu’nu kurumsallaştırmak ve Türk halklarının tarihî, kültürel mirasını tüm dünyaya göstermek amacıyla bir dünya mar- kasına dönüştürmek. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Gençlik ve Spor Bakan- ları Toplantıları Türk Keneşi 1. Gençlik ve Spor Bakanları Toplantısı 4 Mart 2016, İstanbul / Türkiye Türk Keneşi Birinci Gençlik ve Spor Bakanları Toplantısı Türkiye, Cum- huriyeti Gençlik ve Spor Bakanlığının ev sahipliğinde 4 Mart 2016 tari- hinde İstanbul’da gerçekleştirilmiştir. Bakanlar ve Genel Sekreter, Türk Keneşi çatısı altında gençlik ve spor alanında gerçekleştirilen iş birliğinin ilk bakanlar toplantısında yaptık- ları konuşmalarda, Eylül 2016’da Kırgızistan’ın ev sahipliğinde gerçek- leştirilecek “İkinci Dünya Göçebe Oyunları”; “Türk Keneşi Üniversite Spor Oyunları” (Turkic Universiade); “Türk Keneşi Uluslararası Gençlik Kampı”; “Türk Keneşi Gençlik Festivali”; ve Gençlerle ilgili Sivil Toplum Örgütlerinin Türk Keneşi Gençlik ve Spor Bakanları toplantıları önce- sinde düzenli olarak toplanmalarını teminen “Gençlik Konseyi” oluştu- rulması konularını ele almışlardır. Bu çerçevede; Taraflar Eylül 2016’da Kırgızistan’ın ev sahipliğinde gerçekleştirilecek İkinci Dünya Göçebe Oyunları’nın Yönetmeliği’ni onaylamıştır. Oyunla- ra üye ülke yetkililerimizin ve takımlarımızın güçlü bir şekilde katılım- ları hususunda mutabakat sağlanmıştır. Türk Keneşi Birinci Üniversite Spor Oyunları’nın (Turkic Universiade) 2018 yılında Azerbaycan’da düzenlenmesine karar verilmiştir. Oyunla- rın Yönetmeliği taraflarca kabul edilmiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 199 Türk Keneşi İkinci Uluslararası Gençlik Kampı’nın 2016 yılında Türki- ye’nin ev sahipliğinde gerçekleştirilmesi, üye ülkelerden katılımın iki ka- tına çıkartılması hususlarında mutabık kalınmıştır. Türk Keneşi Üçüncü Uluslararası Gençlik Kampı’nın 2017 yılında Kazakistan’ın ev sahipliğin- de gerçekleştirilmesi öngörülmüştür. Türk Keneşi Gençlik Festivali’nin Haziran 2016’da Azerbaycan’ın Gence kentinde düzenlenmesine karar verilmiştir. Üye ülkelerin gençlik teşkilatlarının temsilcilerinden oluşturulacak bir Gençlik Konseyi oluşturulması, söz konusu Gençlik Konseyinin Türk Keneşi Gençlik ve Spor Bakanları toplantıları öncesinde düzenli olarak toplanarak bakanlara beklenti ve sorunlarını aktarmaları konularında mutabakat sağlanmıştır. Türk Keneşi İkinci Gençlik ve Spor Bakanları Toplantısı’nın Mayıs 2017’de Azerbaycan’da gerçekleştirilmesine karar verilmiştir. Toplantıda alınan kararları içeren tutanak, bakanlar ve Türk Keneşi Ge- nel Sekreteri tarafından imzalanmıştır. 200 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Keneşi 2. Gençlik ve Spor Bakanları Toplantısı 13 Mayıs 2017, Bakü / Azerbaycan Türk Keneşi İkinci Gençlik ve Spor Bakanları toplantısı Azerbaycan Cumhuriyeti Gençlik ve Spor Bakanlığının ev sahipliğinde 13 Mayıs 2017 tarihinde Bakü’de gerçekleştirilmiştir. Bakanlar ve Genel Sekreter, Türk Keneşi çatısı altında gençlik ve spor alanında gerçekleştirilen İkinci Bakanlar Toplantısı’nda yaptıkları ko- nuşmalarda, “Üçüncü Dünya Göçebe Oyunları”; “Türk Keneşi Üniversite Spor Oyunları” (Turkic Universiade); “Türk Keneşi Uluslararası Gençlik Kampları”; ve “Türk Keneşi Gençlik Festivali” faaliyetlerinin gerçekleş- tirilmesi ile “Türk Keneşi Gençlik Platformu”nun kurulması konularını ele almışlardır. Bu çerçevede; Taraflar üye ülke gençleri arasındaki iş birliğini ilerletmeyi ve Türk genç- lik örgütlerini bir çatı altında bir araya getirmeyi hedefleyen Türk Keneşi Gençlik Platformu’nun kurucu belgesini (Regülasyon) onaylamışlardır. Belge bakanların ve heyet başkanlarının huzurunda imzalanmıştır. 2. ve 3. Türk Keneşi Gençlik Kamplarının 10-16 Temmuz 2017 ve 13-19/22- 28 Ağustos 2017 tarihlerinde sırasıyla Kazakistan’ın Burabay ve Türki- ye’nin Antalya şehirlerinde düzenlenmesi kararlaştırılmıştır. Kamplara üye ülke diasporalarından gençlerin de iştirak etmesinin önemi, bakan- larca vurgulanmıştır. Eylül 2016 tarihinde Azerbaycan’ın Gence şehrinde gerçekleştirilen Türk Keneşi 1. Gençlik Festivali’nde elde edilen başarı üzerine 2. Gençlik Festi- vali’nin 2018’de Kırgızistan’ın ev sahipliğinde Issık Göl’de düzenlenmesi uygun bulunmuştur. Türk Keneşi Birinci Üniversite Spor Oyunları’nın (Turkic Universiade) 20-25 Nisan 2018 tarihlerinde Bakü’de düzenlenmesine karar verilmiştir. Benzer şekilde, Türk Keneşi Genç Liderler Forumu 2018 yılında Azer- baycan’ın ev sahipliğinde gerçekleştirilmesi, Forum’un rotasyon esasıyla düzenli olarak her yıl bir üye ülkede düzenlenmesi hususlarında muta- bakata varılmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 201 Türk Keneşi 3. Gençlik ve Spor Bakanları toplantısının 2017’de Kazakis- tan’ın ev sahipliğinde gerçekleştirilmesine karar verilmiştir. Türk Konseyi 3. Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanlar Toplantısı 5 Aralık 2018, Astana / Kazakistan Türk Konseyi 3. Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanlar Toplantısı, 5 Ara- lık 2018 tarihinde Türk Konseyi ile Kazakistan Sosyal Kalkınma Bakan- lığı tarafından ortaklaşa olarak Astana’da gerçekleştirilmiştir. Türk Konseyi 3. Gençlik ve Spor Toplantısı’nda, Türk Konseyinin genç- lik ve spor alanında yürüttüğü proje ve etkinlikler, 2015 yılında başlayan gençlik ve spor iş birliği çalışmalarının somut sonuçlarının yanı sıra, Türk Konseyi Gençlik Platformu’nun operasyonel hâle getirilmesi ve 25- 29 Kasım 2018 tarihleri arasında Azerbaycan’ın Nahçıvan kentinde ilki düzenlenen Türk Konseyi Genç Liderler Forumu’nun sonuçları hakkın- da bakanlara bilgi aktarmıştır. Bakanlar, gençlik ve spor için geliştirilen politikalarda, gençliğin taşıdığı eğitsel, kültürel ve ekonomik değerlerin göz önünde bulundurulmasının önemini vurgulamışlar ve Türk Konseyinin gençlik alanında devam et- mekte olan iş birliği çalışmalarının, Türk dili konuşan gençler arasında- ki ilişkileri geliştirmek, taşıdıkları ortak değerler hakkındaki bilgilerini genişletmek ve radikal düşünce akımlarından etkilenmelerini önlemek için değerli bir mekanizma oluşturduğunu belirtmişlerdir. 202 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Bakanlar, Türk Konseyi bünyesinde oluşturulan ve Türk dili konuşan gençleri tek çatı altında bir araya getirmeyi hedefleyen Gençlik Platfor- mu’nun kurulmasını büyük bir memnuniyetle karşılamışlar ve her türlü desteği vereceklerini beyan etmişlerdir. Gençlik Platformu’nun ilk Genel Kurulunun 2019 yılında Azerbaycan’da düzenlenmesi bakanlar tarafın- dan kabul edilmiştir. Taraflar ayrıca, Türk Konseyi Uluslararası Gençlik Kampının dördüncü- sünün 2019 yazında Kazakistan’ın Zerendy kasabasında düzenlenme- sine ve Uluslararası Gençlik Festivali’nin üçüncüsünün Türkiye’de üye ülkelerden ve diğer kardeş ülkelerden gençlerin katılımıyla gerçekleş- tirilmesine karar vermişlerdir. Bakanlar bu kamplara üye ülkelerin di- asporalarından gençlerin katılımının da önemini vurgulamışlardır. Taraflar, Çolpon-Ata’da düzenlenen Türk Konseyi 6. Zirvesi sırasında devlet başkanlarının Genç Liderler Forumlarının düzenli olarak yapıl- ması yönündeki talimatları doğrultusunda ve Nahçıvan’da düzenlenen Türk Konseyi Genç Liderler Birinci Forumu’nun başarısına dayanarak, ikinci forumun 2019 ilkbaharında Kazakistan’ın Türkistan şehrinde dü- zenlenmesini kararlaştırmışlardır. Sporun gençleri güçlendirmek için en önemli alanlardan biri olduğunu ve sportif faaliyetlerin gençlere dostluk ve huzur dolu bir ortam sağla- dığını vurgulayan bakanlar, Nisan 2018’de Bakü’de düzenlenen Birinci Türk Üniversite Spor Oyunları’nın (Türk Universiade) başarılı bir şekil- de gerçekleştirilmesini takdirle karşılamışlar ve bu doğrultuda İkinci Türk Üniversite Spor Oyunları’nın 2020’de Kazakistan’da düzenlenme- sine karar vermişlerdir. Taraflar, Çolpon-Ata’daki Türk Konseyi 6. Zirvesi’nde alınan karar üzeri- ne, 2020 yılında Türkiye’de düzenlenecek olan Dördüncü Dünya Göçebe Oyunları’nın organizasyonu hakkında görüş alışverişinde bulunmuşlar- dır. Bakanlar ayrıca Türk Konseyi Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanla- rının Dördüncü Toplantısı’nın 2019 yılında Kırgızistan’da düzenlemesi hususunda mutabık kalmışlardır. Macaristan’ın Astana Büyükelçisi András Baranyi yaptığı konuşmada, Macaristan’ın Türk Konseyi ile ilişkilerine verdiği önemi vurgulamış ve Türk Konseyinin düzenlediği gençlik ve spor etkinliklerine katılmaya hazır olduklarını ifade etmiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 203 Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev’in 2019’u “Gençlik Yılı” ilan etme kararını vurgulayan Bakan Kaletayev, meslektaşlarını ve Genel Sekrete- ri, 23 Ocak 2019’da Astana’da düzenlenecek gençlik yılının açılış töreni- ne davet etmiştir. Türk Konseyi 4. Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanlar Toplantısı 29 Kasım 2019, Bişkek / Kırgızistan Türk Konseyi 4. Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanlar Toplantısı 29 Ka- sım 2019 tarihinde Bişkek’te düzenlenmiştir. Bakanlar konuşmalarında, eğitim, kültürel ve ekonomik a çıdan gençliğin taşıdığı değere dikkat çe- kerek, gençlik ve spor alanında geliştirilen politikaların önemini vurgu- lamışlardır. Bakanlar ayrıca, Türk Konseyi çatısı altında gençlere yönelik yürütülen program ve projelerin, Türk dili konuşan gençler arasındaki bağları güçlendirmenin, ortak yönleri hakkındaki bilgilerini artırmanın yanı sıra, radikal ideolojilerden etkilenmelerini engellemek için de de- ğerli bir mekanizma oluşturduğunu ifade etmişlerdir. Türk dili konuşan gençleri aynı çatı altında bir araya getirmek üzere ba- şarılı bir inisiyatif olarak tesis edilen Türk Konseyi Gençlik Platformu’na verdikleri önemi ifade eden bakanlar, Platform’un faaliyetlerini de her zaman destekleyeceklerini dile getirmişlerdir. Dördüncü Türk Konseyi Uluslararası Gençlik Festivali ile birlikte Gençlik Platformunun İkinci Genel Kurulunun da 2020’de Kazakistan’da düzenlenmesi hususunda mutabık kalmışlardır. Taraflar, İkinci Genel Kurul toplantısını, üye ül- 204 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI kelerin gençlik STK’larından daha büyük bir katılımla gerçekleştirme yönündeki arzularını dile getirmişlerdir. Türk Konseyi Gençlik Kampla- rında ve Festivallerinde Gençlik Platformu üyelerine öncelik verilmesini kararlaştıran taraflar, saygın Uluslararası Gençlik Forumları ile ortaklık yaparak, Platformun uluslararası görünürlüğünü artırma hususunda da mutabakat sağlamışlardır. Budapeşte’de kurulan Türk Konseyi Avrupa Ofisi hakkında genel bilgi aktarılmıştır. Çolpon-Ata’daki Türk Konseyi 6. Zirvesi’nde devlet başkanlarının, Genç Liderler Forumlarının düzenli olarak organize edilmesine ilişkin tali- matlarına ve Nahçıvan ve Türkistan’daki Birinci ve İkinci Türk Konseyi Genç Liderler Forumlarının başarılı bir şekilde düzenlenmesine dayana- rak taraflar, 2020 yılında Kırgızistan’ın Oş şehrinde Üçüncü Türk Konse- yi Genç Liderler Forumu’nun düzenlemesini kararlaştırmışlardır. Taraflar ayrıca, Beşinci Uluslararası Gençlik Kampı’nın 2020 yazında Azerbaycan’da, üye ülkelerden ve diğer kardeş ülkelerden gelen genç- lerin katılımıyla düzenlenmesini karara bağlamışlardır. Türk Konseyi Sekretaryasının önerisi üzerine, üye ülkeler ayrıca üye ülkelerin diaspo- ralarından gençlerin de kamplara ve festivallere katılmasının önemini vurgulamışlardır. Taraflar, Türk dili konuşan gençlerin bağlarını arttırmak ve birbirlerinin deneyimlerinden yararlanmak üzere, 2020’de Türkiye’de Üye ve Göz- lemci Ülkeler Arasında Birinci Gençlik Değişim Programı düzenlemeyi kararlaştırmışlardır. Ayrıca, Türkiye’de 2020’de gönüllülükle ilgili bir eğitim programının düzenlenmesi ve üye ülkelerde düzenlenen ulusla- rarası spor etkinliklerinden yararlanacak bir Türk Konseyi gönüllü ha- vuzunun oluşturması karara bağlanmıştır. 5 Ekim 2019 tarihinde Bakü’de düzenlenen Türk Konseyi Zirvesi sırasın- da Türk Konseyi çerçevesinde düzenli olarak “Genç Girişimciler Forumu” düzenlenmesi ve ilk toplantısının 2020’de Özbekistan’da yapılmasına ilişkin teklifie atıfla, Genel Sekreter Amreyev, üye devletlerin yetenekli ve iyi eğitimli gençlerinin girişimciliğe aktif katılımının sağlanmasının önemine değinmiştir. Bu önerinin önemine değinen taraflar, Forum’un üye ülkelerin genç iş insanlarına, ağlarını geliştirmeleri ve yeni iş fırsat- ları keşfetmeleri için önemli bir platform sağlayacağını belirtmişlerdir. Taraflar aktif olarak Forum’a yer alma hususunda mutabık kalmışlardır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 205 Bakanlar, Nisan 2018’de Bakü’de gerçekleştirilen Birinci Türk Üniversite Spor Oyunları’nın başarılı bir şekilde düzenlenmesini takdirle karşılaya- rak, gençleri güçlendirmek ve onları dost ve barışçıl bir çevreye sahip kıl- mak için sporu bir diğer önemli alan olarak vurgulamışlardır. Bakanlar, ülkelerinin 2020’de Kazakistan’da düzenlenecek İkinci Türk Üniversite Spor Oyunları’na katılmaya hazır olduğunu yinelemişlerdir. Taraflar, Çolpon-Ata’daki Türk Konseyi 6. Zirvesi’nde alınan karara göre 2020 yılında Türkiye’de düzenlenecek Dördüncü Dünya Göçebe Oyun- ları’nın (WNG) organizasyonunu ele almışlardır. Dördüncü Dünya Göçebe Oyunları’nın devam eden hazırlıkları hakkın- da bilgi verilmiştir. Taraflar, oyunlar sırasında Türk Konseyi Gençlik Platformu üyelerinden ve Türk Konseyi gönüllü grubundan yararlanıl- ması konusunda mutabık kalmışlardır. Macaristan’ın Almatı Başkonsolosu Ferenc Blaumann yaptığı konuşma- da, ülkesinin Türk Konseyi ile ilişkilere önem verdiğinin altını çizerek, Türk Konseyi tarafından düzenlenen gençlik ve spor etkinliklerine ka- tılmaya hazır olduklarını dile getirmiştir. 206 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Konseyi 5. Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanlar Toplantısı 20 Eylül 2021, Taşkent / Özbekistan Türk Konseyi Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanlar 5. Toplantısı 20 Ey- lül 2021 tarihinde Özbekistan’ın başkenti Taşkent’te gerçekleştirilmiştir. Toplantıya Özbekistan Cumhuriyeti Gençlik İşleri Ajansı ev sahipliği yapmıştır. Türk Konseyi çerçevesinde Gençlik ve Spor alanında yürü- tülen son çalışma ve faaliyetler hakkında bakanları bilgilendiren Genel Sekreter Amreyev, Türk Konseyi devlet başkanlarının sırasıyla Ekim 2019’da Bakü’deki 7. Zirve’de ve Mart 2021’de gerçekleştirilen Gayriresmî Türkistan Zirvesi’nde yaptıkları açıklamalara atıfta bulunarak, devlet başkanlarının gençlik ve spor portföyüne gösterdiği ilginin altını çizmiş- tir. Genel Sekreter, pandemi döneminde Türk Konseyi’nin her iki alanda gerçekleştirdiği faaliyetleri katılımcılarla paylaşmıştır. Bakanlar, gençlerin ülkeler için önemini vurgulayarak, eğitim, kültür ve ekonomik değerler göz önünde bulundurularak gençlerin rolünün güç- lendirilmesi gerektiğini ifade edip spor alanında geliştirilen politikaların ehemmiyetine dikkat çekmişlerdir. Türk Konseyi kapsamında gençlere yönelik devam eden proje ve faaliyetlerin, Türk dili konuşan gençler ara- sındaki bağları geliştirmek ve ortak yönleri hakkındaki bilgilerini geniş- letmek için değerli araçlar olduğunu vurgulayan bakanlar, Konsey çer- çevesinde devam eden iş birliğinin derinleştirilmesi için yapılacak yeni girişimlere tam destek verdiklerini ifade etmişlerdir. Türk Konseyi 1.Genç Girişimciler Forumu’nun üye devletlerin yetenekli ve iyi eğitimli genç girişimcilerini bir araya getiren, iş bağlantılarını ge- liştirmelerine ve yeni iş fırsatlarını keşfetmelerine yardımcı olan değerli bir platform olarak öneminin altını çizen bakanlar, Türk Konseyi 2. Genç Girişimciler Forumu’nun bağımsızlığının 100. yıl dönümü onuruna 2023 yılında, Türk Konseyi ülkelerinden geniş bir katılımla, Türkiye’de dü- zenlenmesine karar vermişlerdir. Ayrıca, Forum’un Türk dili konuşan genç girişimciler için istikrarlı bir ağ oluşturmak ve ortak girişimler ge- liştirme mekanizması olarak hizmet etmesine imkân sağlamak üzere iki yılda bir dönüşümlü olarak düzenlenmesi kararlaştırılmıştır. Türk Konseyinin gündemindeki gençlik ve spor alanında süren çalışma- larına desteklerini belirten bakanlar ayrıca Gençlik Platformu 2. Genel Kurulu ile 4. Uluslararası Gençlik Festivali’nin eş zamanlı olarak Kaza- ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 207 kistan’da, 5. Uluslararası Gençlik Kampı’nın Azerbaycan’da, 4. Genç Li- derler Forumunun Özbekistan’da, Genç Gönüllülük Eğitim Programı’nın Türkiye’de, Türk Dili Konuşan Ülkeler Spor Gönüllüleri Zirvesi’nin Azer- baycan’da, 4. Dünya Göçebe Oyunları’nın Türkiye’de ve 2. Türk Üniversi- te Oyunları’nın 2022’de Kazakistan’da düzenlenmesi hususunda muta- bık kalmışlardır. Toplantıda ayrıca, Bakanlar ve Genel Sekreter tarafından, gençlik STK’ları ve gençlik bakanlıklarından görevliler için yasal ve kurumsal zemini oluşturacak olan “Türk Konseyi Çok Taraflı ve İkili Gençlik ve Gençlik Çalışanları Değişim Programlarına İlişkin İşbirliği Mutabakat Zaptı” imzalanmıştır. Taraflar, Mutabakat Zaptı’nın üye ve gözlemci ülkeler arasındaki gençlik konularında iş birliğinde yeni bir sayfa aça- cağını, Türk dili konuşan gençlerin çok taraflı etkileşimini artıracağını ve ilgili kurumlar arasında kurumsal uyumun geliştirilmesine yardımcı olacağını ifade etmişlerdir. Bakanlar, imzalanan Mutabakat Zaptı uyarınca, Nisan 2022’de Türki- ye’nin üç şehrinde (İstanbul, Bursa, Çanakkale) 1. Çok Taraflı Gençlik Değişim Programı’nın düzenlenmesini kararlaştırmışlardır. Genel Sekreter Amreyev, Türkmenistan ve Gözlemci Devlet Macaristan dâhil olmak üzere Türk Dili Konuşan Ülkelerin Futbol Federasyonları/ Birlikleri arasında yeni başlayan iş birliği süreci hakkında bakanları bil- gilendirmiştir. Federasyonlar arasında imzalanan Mutabakat Zaptı’na değinen Genel Sekreter, antrenörlük eğitimi, eğitim kampları düzenlen- mesi, Türk Konseyi kupaları da dâhil olmak üzere dostluk maçları dü- zenlenmesi, hakem değişim programı ve hakem eğitimi, iyi yönetişim, etkinlik yönetimi ve futbol konularında Federasyonlar arasında iş birliği yapılacağını vurgulamıştır. 208 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Bakanlar toplantısının marjında Uluslararası Teqball Federasyonu, Ma- caristan tarafından başlatılan yeni spor disiplini Teqball’un sunumunu yapmıştır. Taraflar, 2022’de Macaristan’da 1. Türk Konseyi Teqball Tur- nuvası başlatma konusunda anlaşmışlardır. Bakanlar ayrıca, Mart 2021’de Gayriresmî Türkistan Zirvesi’nde Türk Konseyi devlet başkanlarının ilgili kararına dayanarak Türk Dünyası Gençlik Başkenti Girişimi Yönetmeliği’ni kabul etmişlerdir. Girişimin, üye ülkelerde gençlik kavramına verilen önemi artırmaya yardımcı ola- cağına ve aynı zamanda ülkelerimizde çok daha fazla gençlik projesi ve faaliyeti düzenlemeye olanak sağlayacağına olan inançlarını ifade etmiş- lerdir. Taraflar, kabul edilen tüzüğe dayanarak, 2022’de Özbekistan’ın Türk Dünyası Gençlik Başkenti’nin ilk ev sahibi olması, bunu 2023’te Türkiye’nin izlemesi konusunda mutabık kalmışlardır. Bakanlar, Türk Konseyi Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanlar 6. Top- lantısının Türkiye’de düzenlenecek 4. Dünya Göçebe Oyunları münase- betiyle 2022 yılında Türkiye’de yapılması konusunda anlaşmışlardır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 209 Türk Devletleri Teşkilatı 6. Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakan- lar Toplantısı 30 Eylül 2022, Bursa / Türkiye Türk Devletleri Teşkilatı Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanlar 6. Top- lantısı, 4. Dünya Göçebe Oyunları kapsamında 30 Eylül 2022 tarihinde Bursa’da düzenlenmiştir. Toplantıya Türkiye Cumhuriyeti Gençlik ve Spor Bakanlığı ev sahipli- ği yapmıştır. TDT iş birliği çerçevesinde gençlik ve spor alanında yürü- tülen son gelişmeleri ve faaliyetleri bakanlarla paylaşan Genel Sekreter Amreyev, Türk dünyasının ilk Gençlik Başkenti olan Buhara’da düzenle- nen Genç Liderler 4.Forumu’nun başarılı bir şekilde organize edildiğini vurgulamıştır. Bakanlar ortak Türk gençliği ve spor gündemine olan bağlılıklarını yine- leyerek ve TDT’nın bu yöndeki iş birliği çerçevesi doğrultusunda yapılan çalışmaların önemini vurgulamışlardır. Ortak projelerin Türk gençliği- nin ve sporunun birliği üzerindeki büyük etkisinin altını çizen bakan- lar, kardeş milletler arasındaki bağları güçlendiren değerli gelişmeleri desteklemek için dayanışma içinde olarak, devam eden iş birliğinin yeni girişimler ve yeni projelerin derinleştirilmesine tam desteklerini ifade etmişlerdir. Bakanlar, Dünya Göçebe Oyunları’nın ortak Türk markasının güçlü et- kisinin altını çizerek, 4’üncü Göçebe Oyunları’nın İznik’te başarılı ve görkemli bir organizasyonla düzenlenmesi vesilesiyle Türkiye’ye şük- ranlarını iletmişlerdir. Bakanlar, oyunların ülkelerimiz için birleştirici bir platform olarak önemini ve ortak kültür, tarih ve spor bilincini ar- tırmanın yanı sıra ortak değerlerin gelecek nesillere aktarılmasındaki önemini vurgulamışlardır. Bakanlar, 4. DGO organizasyonunun hazırlık sürecinde TDT Sekretaryasının katkılarını da takdirle karşılamışlardır. Bakanlar toplantısında alınan ortak karar ile İstanbul, 2023 Türk Dün- yası Gençlik Başkenti olarak ilan edilmiştir. Ayrıca 100. yıl onuruna OTS 2. Genç Girişimciler Forumu’nun 2023 Haziran ayı başında İstanbul ve Bursa’da yapılması kararlaştırılmıştır. Şuşa’nın 2023 yılında Türk Dün- yası Kültür Başkenti ilan edilmesi doğrultusunda, gençlik kampı etkin- liklerini daha da zenginleştirmek için 5. Uluslararası Gençlik Kampı’nın 2023 baharında Şuşa’da yapılmasına karar verilmiştir. Toplantıda Genç- 210 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI lik Platformu 2. Genel Kurulu ve 4. Uluslararası Gençlik Festivali’nin bu yıl Kazakistan’da eş zamanlı olarak; Çok Taraflı Gençlik Değişim Progra- mı’na ilişkin Mutabakat Zaptı hükümlerine göre 2. Gençlik Gönüllülüğü Eğitim Programı ve 2. Çok Taraflı Gençlik Değişim Programının sırasıyla Kırgızistan ve Azerbaycan’da düzenlenmesi konularında anlaşmışlardır. Gençlik ve Spor İş Birliği Alanındaki Diğer Etkinlikler Üye ülkelerin gençlerinin iletişimlerini güçlendirmek amacı ile Türk Konseyinin gençlere yönelik gençlik kampları, gençlik festivalleri, üni- versite spor oyunları, Dünya Göçebe Oyunları gibi organizasyonları bu- lunmaktadır. 3 Eylül 2018 tarihinde “Gençlik ve Ulusal Sporlar” ana te- ması ile gerçekleşen Zirve’nin sonunda gençlik yapılanması kurulması- na karar verilmiştir. Gençlik Platformu, Genç Girişimciler Forumu, Genç Liderler Forumu, Uluslararası Gençlik Festivali, Uluslararası Gençlik Kampı, Çok Taraflı Gençlik Değişim Programı, Dünya Göçebe Oyunları, Türk Üniversite Spor Oyunları (Türk Universiade) bu kapsamda oluştu- rulan Türk Konseyine üye ülkelerin genç temsilcilerinin katılımlarıyla gerçekleşen bir programlardır. Bu programlarda Türk dünyası gençleri, gelecek beklentileri, hedefleri ve toplumsal sorunlar gibi konuları, uy- gun temalar altında buluştukları forumlarda tartışma imkânı bulmak- tadırlar. Genç Liderler Forumu Gençliğin geleceğine ve gelişimine katkıda bulunmak, aynı tarih, kültür ve dili paylaşan gençler arasında sosyalleşmeyi teşvik etmek ve gelece- ğin liderlerine toplumsal sorunlar karşısında duyarlılık kazandırmak ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 211 amacıyla bir forum düzenlenmesi fikri, gençlik ve spor alanında iş birli- ğine ithaf edilmiş olan Türk Konseyi 6. Zirvesi’nde benimsenmiştir. Bu çerçevede, 13 Mayıs 2017’de Bakü’de düzenlenen Türk Konseyi Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanlar İkinci Toplantısı’nda “Türk Konseyi Genç Liderler Forumu” düzenlemesi kararı alınmıştır. Türk Konseyi Genç Liderler Forumu, 25-29 Kasım 2018 tarihleri arasında Nahçıvan’da Türk Konseyi ve Azerbaycan Cumhuriyeti Gençlik ve Spor Bakanlığı tarafından ortaklaşa düzenlenmiştir. 25-29 Kasım 2018 tarih- leri arasında “Türk Konseyi Genç Liderler Forumu’nun ilki üye ülkeler- den gelen genç temsilcilerinin katılımıyla Nahçıvan’da gerçekleştirilmiş- tir. İki gün boyunca, ilgili devlet kurumları, üye devletlerin ulusal gençlik konseyleri, gençlik örgütleri temsilcileri ve Türk Konseyi Türk Üniver- siteler Birliği Öğrenci Konseyi üyelerinden oluşan 50 katılımcı, yuvar- lak masa toplantılarında interaktif yöntemle görüş alış verişinde bulun- muştur. Oturumlarda, Türk Konseyi çatısı altındaki gençlik iş birliğini güçlendirmenin yolları, üye devletlerde yaşayan gençlerin beklentileri, Türk Konseyinin mevcut ve gelecekteki faaliyetlerine ilişkin öneriler ile bunların gelişim perspektiflerini içeren tartışma ve değerlendirmelere yer verilmiştir. 1.Genç Liderler Forumu’nun en önemli çıktılarından biri de Türk coğrafyası gençlerinin, kendi karar mekanizmalarını oluştura- bilecekleri Türk Konseyi Gençlik Platformu’nun kurulması olmuştur. 23 Nisan 2019 tarihinde Türk Konseyi İkinci Genç Liderler Forumu ve Türk Dünyası Gençlik Kültür ve Sanat Festivali, Türkistan/Kazakis- tan’da gerçekleştirilmiştir. Bu forum çerçevesinde gençlik iş birliğini güçlendirmenin yolları, üye devletlerde yaşayan gençliğin beklentileri, Türk Konseyinin mevcut ve gelecekteki faaliyetlerine ilişkin öneriler ve 212 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI bunların gelişim perspektifleri üzerinde durulmuştur. Gençlik Platfor- mu’nun şekillendirilmesine dair kararlar bu forumda ele alınmıştır. Türk Konseyi 3. Genç Liderler Forumu, 30 Ağustos-2 Eylül tarihleri ara- sında Türk Konseyi ve Kırgız Cumhuriyeti Gençlik İşleri, Beden Eğitimi ve Spor Devlet Ajansı tarafından Türk Konseyi üye ülkelerinden yak- laşık 100 gencin katılımıyla Kırgızistan’ın Oş kentinde düzenlenmiştir. Forum, Türk Konseyi kapsamında gençlik alanında iş birliğini güçlen- dirmenin yolları, üye devletlerde yaşayan gençlerin beklentileri, Türk Konseyinin mevcut ve gelecekteki gençlik ve spor faaliyetlerine ilişkin öneriler ve kalkınma perspektiflerinin ele alındığı oturumlarla devam etmiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 213 Türk Devletleri Teşkilatı 4. Genç Liderler Forumu, 03-04 Haziran 2022 tarihlerinde Özbekistan Cumhuriyeti Gençlik İşleri Ajansı, Buhara Böl- gesel İdaresi ve Türk Devletleri Teşkilatı tarafından Özbekistan’ın Buha- ra şehrinde gerçekleştirilmiştir. Forum kapsamında üye ve gözlemci ül- kelerden 200’den fazla genç lider, Türk Dünyası’nın İlk Gençlik Başkenti ilan edilen tarihî Buhara kentinde bir araya gelmiştir. Forum, gençlerin yanı sıra, devlet kurumları, bakanlıklar, gençlik politikasından sorumlu ajanslardan yetkilileri, çeşitli alanlarda başarılı genç liderleri, Gençlik STK’larının başkanlarını, önde gelen iş insanlarını, gazetecileri, blogger- ları, sanatçı ve sporcuları buluşturmuştur. Açılış oturumunu “İş Dünyası -Girişimcilik” ve Medya, “Sanat, Kültür ve Spor”; ve “Bilim ve Eğitim” başlıklarında eğitim seminerleri izlemiştir. Bu çerçevede, genç liderler her alanda başarı hikâyeleri olan panelistler ile bir araya gelerek verimli tartışmalar gerçekleştirme fırsatı bulmuş- lardır. Bu vesileyle Baykar Holding Teknoloji Lideri ve T3 Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı, dünyaca ünlü Bayraktar ve Akıncı insansız hava araç- larını geliştiren Selçuk Bayraktar da panel kapsamında deneyimlerini paylaşmıştır. 214 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Genç Girişimciler Forumu Türk Konseyi Birinci Genç Girişimciler Forumu, Türk Konseyi Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanları 5. Toplantısı kapsamında 20-21 Eylül 2021 tarihlerinde Taşkent’te gerçekleştirilmiştir. Forum, Özbekistan Cumhuriyeti Gençlik İşleri Ajansı, Yatırımlar ve Dış Ticaret Bakanlığı ile Türk Konseyi Sekretaryası tarafından düzenlen- miştir. Türk Konseyi Üye ve Gözlemci Devletlerinden yaklaşık 250 genç girişimciyi bir araya getiren etkinliğe, Türk Konseyi Gençlik ve Spordan sorumlu Bakanları 5. Toplantısı’na katılan Bakanlar ve heyetler de işti- rak etmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı İkinci Genç Girişimciler Forumu ve Beşinci Genç Liderler Forumu, 3-6 Mayıs 2023 tarihlerinde, Türk Devletleri Teş- kilatı üye ve gözlemci ülkeler Azerbaycan, Kırgızistan, Kazakistan, Özbe- kistan, Macaristan, KKTC’den gelen gençlerin katılımıyla toplam 97 kişi- nin katılımıyla İstanbul’da gerçekleştirilmiştir. Türk Keneşi Gençliği Ağ Oluşturma Paneli kapsamında blockchain (blok zinciri), ekogirişimcilik, dijital iletişim ve akıllı şehir teknolojileri konularında alanında uzman kişiler Ataköy Uluslararası Gençlik Merkezi’nde gençlerle buluşmuştur. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 215 Uluslararası Gençlik Festivali Uluslararası Gençlik Festivali, Türk Konseyi üyesi ülkelerin gençleri ara- sındaki iş birliğini ilerletmek, gençler arasında kültürel kaynaşma sağ- lamak, Türk Konseyi ülkelerinin ortak değerlerini tanıtmak ve ülkelerin gençlik politikaları konusunda bilgi paylaşımı gerçekleştirmek amacıyla hayata geçirilmiştir. Türk Keneşi Birinci Gençlik Festivali, Azerbaycan Gençlik ve Spor Ba- kanlığının ev sahipliğinde 27-30 Eylül 2016 tarihlerinde Azerbaycan’ın Gence kentinde gerçekleştirmiştir. Türk Keneşi üye ülkelerinin yanı sıra Özbekistan ve Katar’dan 100’e yakın gencin iştirakiyle düzenlenen, or- tak medeniyet, tarih ve kültür mirasına sahip ülkelerin gençlerini bir araya getiren, gençler ve toplumlar arasında dostluk ve kardeşlik bağla- rını güçlendirmeyi hedefleyen Türk Keneşi Gençlik Festivali, üye ülkeler arasında rotasyon esasıyla sürdürülmektedir. Azerbaycan, Türkiye, Kazakistan ve Kırgızistan arasında gençlik ve spor alanında başlatılan iş birliği çerçevesinde, Türk kültürünü, tarihini ve dilini geliştirmek amacıyla Türk Konseyi ve Kırgız Cumhuriyeti Gençlik Hizmetleri, Beden Eğitimi ve Spor Devlet Ajansı tarafından düzenlenen Türk Konseyi İkinci Uluslararası Gençlik Festivali, 10-14 Temmuz 2018 tarihleri arasında Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te gerçekleştirilmiştir. 216 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Konseyi 3. Uluslararası Gençlik Festivali 3-6 Aralık 2019 tarihleri arasında İstanbul’da düzenlenmiştir. Üye, gözlemci ve misafir ülkeler- den 150 genci bir araya getiren Festival kapsamında, katılımcı ülkelerin gençlik politikaları ve gençlik alanında gerçekleştirdikleri çalışmalara ilişkin ulusal sunumlar yapılırken, katılımcı gençlik STK’ları arasında proje ve faaliyetlere yönelik tecrübe değişimi oturumları düzenlenmiştir. Festival kapsamında gençlik projeleri, gençlerin sorunları ve gönüllülük konulu atölye çalışmaları, gençlik alanında ulusal politika ve faaliyetler ile heyet başkanlarının ülke sunumlarının yer alacağı oturumlar, genç- lik merkezi ziyaretleri, ortak etkinlikler, gönüllülük faaliyetleri ve İstan- bul’un tarihî ve kültürel yerlerine ziyaretler gerçekleştirilmiştir. Uluslararası Gençlik Kampı ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 217 Uluslararası Gençlik Kampı’nın amacı, ortak medeniyet, tarih ve kültür mirasına sahip ülkelerin gençlerinin bir araya gelip kaynaşmalarını sağ- lamak, gençler ve toplumlar arasında dostluk ve kardeşlik bağlarını güç- lendirmek, dünya ve toplum sorunlarına duyarlılığı arttırarak insanlığa ve topluma her yönüyle katkı sağlayabilen, kültürüne sahip çıkan yarı- nın genç liderlerinin gelişimine katkıda bulunmak ve güçlü yarınlar inşa etmek olarak belirlenmiştir. 19-25 Ağustos 2015 tarihleri arasında Türk dünyasından yaklaşık 200 gencin katılımıyla Trabzon Düzköy Gençlik Kampı’nda Türk Keneşi Uluslararası Gençlik Kampı’nın erkekler etabı ve 27 Ağustos – 2 Eylül 2015 tarihlerinde Samsun 19 Mayıs Gençlik Kampı’nda Türk dünyasın- dan yaklaşık 100 gencin katılımıyla kızlar etabı gerçekleştirilmiştir. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi (Türk Konseyi) ve Türkiye Cumhuriyeti Gençlik ve Spor Bakanlığı, “Ortak Kültür, Ortak Gelecek ve Genç Liderler” teması çerçevesinde, Antalya’da, 13-19 Ağustos 2017 ve 22-28 Ağustos 2017 tarihleri arasında Türk Konseyi İkinci Uluslararası Gençlik Kampı faaliyetini gerçekleştirmiştir. Kampın erkekler etabına Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbe- kistan’dan 200’ün üzerinde genç iştirak etmiştir. 218 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Keneşi Uluslararası Gençlik Kampı, 11-16 Temmuz 2017 tarihleri arasında Kazakistan Cumhuriyeti Din İş leri ve Sivil Toplum Bakanlığı- nın ev sahipliğinde Kazakistan’ın Akmola eyaletinin Zerendı köyündeki kamp tesislerinde düzenlenmiştir. Kampta, tematik tartışmalar, eğitim programları, yerel geziler ile diğer kültürel ve spor etkinlikleri gerçekleş- tirilmiştir. Dünya Göçebe Oyunları Dünya Göçebe Oyunları, Orta Asya’daki geleneksel sporların ve Türk kültürünün yaşatılması amacıyla düzenlenen uluslararası yarışmadır. Dünya Göçebe Oyunları’nın temeli, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaş- kanı Recep Tayyip Erdoğan’ın, Başbakanlık görevindeyken 2011’de Kır- gızistan’a yaptığı resmî ziyaretle atılmıştır. Dünya Etnospor Konfederas- yonunun ana paydaş olarak katkıda bulunduğu organizasyon; 2012’de Bişkek’te gerçekleşen 2. Türk Keneşi Zirvesi’nde Kırgızistan’ın önerisiyle ilk kez 2014’te gerçekleşmiştir. 8-14 Eylül 2014 tarihleri arasında ilk kez düzenlenen Dünya Göçebe Oyunları’na Kırgızistan, ev sahipliği etmiştir. Issık Gölü bölgesinde- ki Çolpon Ata kentinde gerçekleşen Dünya Göçebe Oyunları’na, başta Türkiye olmak üzere, Kırgızistan, Kazakistan, Özbekistan, Tacikistan, Türkmenistan, Azerbaycan, Afganistan, Altay, Moğolistan, Kore, Çin ve Rusya’dan 19 grup katılmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 219 Türk Keneşi Devlet Başkanları Beşinci Zirvesi’nde alınan karar gereğin- ce 3-8 Eylül 2016 tarihleri arasında Kırgızistan’ın ev sahipliğinde Çolpon Ata’da düzenlenen II. Dünya Göçebe Oyunları kapsamında hazırlanan Kültür Şöleni 4 Eylül 2016 tarihinde Kırçın Yaylası’nda gerçekleştirilmiş- tir. Ortak tarih ve kültür unsurlarımızı içeren şovların sahnelendiği şöle- ne çok sayıda ülke ve uluslararası örgüt temsilcilerinin yanı sıra Kırgız halkı da yoğun bir katılım sergilemiştir. Kültür Şöleni kapsamında ayrı- ca, Türk Keneşinin uluslararası ortaklarından olan Uluslararası Spor Güvenliği Merkezi (ICSS) ile Dünya Etnospor Konfederasyonu arasında bir Mutabakat Zaptı imzalanmıştır. 220 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 3. Dünya Göçebe Oyunları, 2-8 Eylül 2018 tarihleri arasında Kırgızistan Issık Göl Bölgesi’ne bağlı Çolpon-Ata şehrinde yapılmıştır. Etkinlik kap- samında etno spor oyunları, etno kültürel etkinlikler ve bilimsel konfe- ranslar düzenlenmiştir. Kırgızistan’ın kuzeyindeki Çolpon-Ata şehrin- deki hipodrom, spor ve sağlık tesisi, Avrasya Oteli ve Kırçın Yaylası’nda gerçekleştirilen spor oyunlarına, kökbörü, mangala, kemik fırlatma, ok atışı, kartal ve şahinle avcılık, mas ve bilek güreşi gibi geleneksel 37 spor dalında, 74 ülkeden bin 986 sporcu katılmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 221 222 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 223 Dördüncü Dünya Göçebe Oyunları, 29 Eylül - 02 Ekim 2022 tarihleri ara- sında Bursa’nın İznik ilçesinde “Gelenekten Geleceğe Bir’iz!” sloganıyla düzenlenmiştir. Türkiye’de düzenlenen 4. Dünya Göçebe Oyunları’nda 13 branşta 102 ülkeden 3 binin üzerinde sporcu mücadele etmiştir. 4. Dünya Göçebe Oyunları’nda atlı oyunlardan ulusal güreşlere, okçuluk- tan gastronomiye, geleneksel sanatlardan sahne sanatlarına, çocuk oyun alanlarından etno pazara kadar farklı etkinlikler yapılmıştır. 224 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 225 Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, İznik’te düzenlenen 4. Dünya Göçebe Oyunları Açılış Programı’na katıldı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, programda, Tanrı Dağı’ndan geti- rilerek kendisine takdim edilen suyu İznik Gölü’ne aktarılmak üzere tay kazana döktü. 226 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Üniversiteler Birliği Spor Oyunları I. Türk Üniversiteler Birliği Spor Oyunları 15-19 Mayıs 2017 tarihleri ara- sında Bişkek’te gerçekleştirilmiştir. I. Türk Üniversiteler Birliği (TÜR- KÜNİB) Spor Oyunları, Türk dünyasını birleştirme, birlik ve beraberli- ğini güçlendirme amacıyla oyunların ev sahibi ve TÜRKÜNİB Dönem Başkanı Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesinde (KTMÜ) gerçek- leştirilmiştir. Türk Keneşi üyesi Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye üniversitelerinden 235 sporcunun katıldığı I. Türk Üniversiteler Birliği Spor Oyunları’nda sporcular güreş, mini futbol, streetball, voley- bol ve ağaç güreşi branşlarındaki müsabakalarda yarışmıştır. Kırgızistan Türkiye Manas Üniversitesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin ku- ruluşunun 100. yıl dönümü münasebetiyle 11-13 Ekim 2023 tarihlerin- de Türk Devlet Teşkilatı-Türk Dünyası Üniversiteleri Geleneksel Spor Oyunları, Türk dünyası üniversitelerinden 250’den fazla sporcu öğren- cinin katılımıyla gerçekleştirilmiştir. 2.7. Enformasyon ve Medya Alanında İş Birliği Türk Devletleri Teşkilatı, enformasyon ve medya alanında Türk devlet- leri arasında kapsamlı iş birliğine önem vermektedir. Teşkilat bünye- sinde üye ülkelerin bir araya gelerek iş birliğini güçlendirmesi amacıy- la düzenli konferans ve toplantılar düzenlenmektedir. Türk Devletleri Teşkilatı Medya ve Enformasyondan Sorumlu Bakanlar Toplantıları, bu ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 227 toplantıların en önemlilerinden olmakla birlikte üye ülkelerin medya ve enformasyon alanındaki iş birliğini geliştirme hedefine sahiptir. Medya ve Enformasyondan Sorumlu Bakanlar Toplantılarının ilki 18 Ağustos 2015 tarihinde Astana’da, ikincisi 7 Mayıs 2019 tarihinde Ba- kü’de, üçüncüsü 9-10 Nisan 2021 tarihlerinde yine Bakü’de düzenlen- miştir. Dördüncü toplantı 13-15 Mayıs 2022 tarihleri arasında İstanbul’da Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığının ev sa- hipliğinde, beşinci toplantı ise 17 Ekim 2023 tarihinde Bişkek’te düzen- lenmiştir. Birinci Enformasyon ve Medyadan Sorumlu Bakanlar ve Üst Dü- zey Memurları Toplantısı 18 Ağustos 2015, Astana/Kazakistan 18 Ağustos 2015 tarihinde Astana’da gerçekleşen ilk Enformasyon ve Medyadan Sorumlu Bakanlar ve Üst Düzey Memurları Birinci Toplantısı sonrasında Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının Yardımcısı Ali Hasanov, Kazakistan Cumhuriyeti Yatırım ve Kalkınma Bakanı Asset İs- sekeşev, Kırgız Cumhuriyeti Kültür, Enformasyon ve Turizm Bakanı Alt- ynbek Maksutov ve Türkiye Radyo Televizyon Kurumu Genel Müdürü Şenol Göka tarafından söz konusu alanda Türk Konseyi bünyesinde iş birliğini geliştirmek üzere “Enformasyon ve Medya alanında Türk Dili Konuşan ülkeler İşbirliği Konseyi Ortak İşbirliği Protokolü” imzalanmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı Medya ve Enformasyondan Sorumlu Bakanlar ve Üst Düzey Yetkililer 1. Toplantısı 228 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Taraflar, imza töreni esnasında “Uluslararası Türk Haber Kanalı (ITNC) kurulmasına ilişkin Kavram Kâğıdı’nı onaylamış ve ilgili yetkililerin, Türk Devletleri Teşkilatı devlet başkanlarının 2014 Bodrum Türk Kon- seyi Zirvesi’nde verdikleri talimatlar doğrultusunda son bir sene içinde sarf ettikleri çabaları takdir etmişlerdir. Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Büyükelçi Ramil Hasanov ve delegasyon başkanları ayrıca “Türk Devletleri Teşkilatı Ulusal Televizyon Kanalları arasında İşbirliği Protokolü’nün ve “Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkeler Haber Ajansla- rı arasında Mutabakat Zaptı”nın imzalanmasını memnuniyetle karşıla- mışlardır. İkinci Enformasyon ve Medyadan Sorumlu Bakanlar ve Üst Dü- zey Memurları Toplantısı 7 Mayıs 2019, Bakü/Azerbaycan Türk Konseyi Genel Sekreteri Baghdad Amreyev’in moderatörlüğünü yaptığı Türk Devletleri Teşkilatı Medya ve Enformasyondan Sorumlu Bakanlar ve Üst Düzey Yetkililer 2. Toplantısı’nın ev sahipliğini Azerbay- can Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının Kamu ve Siyasi İşlerden Sorumlu Yardımcısı ve Daire Başkanı Ali Hasanov yapmıştır. Türkiye Cumhuriye- ti Cumhurbaşkanı Baş Danışmanı ve TRT Yönetim Kurulu Üyesi Mustafa Akış, Kazakistan Cumhuriyeti Enformasyon ve Sosyal Kalkınma Bakan Yardımcısı Marat Azilhanov ve Kırgız Cumhuriyeti Kültür, Enformasyon ve Turizm Bakanlığı Bilgi ve Kitle İletişim Daire Başkanlığı Direktörü Baktygul Noruzbaeva toplantıya katılan heyetlere başkanlık etmişlerdir. Türk Devletleri Teşkilatı Medya ve Enformasyondan Sorumlu Bakanlar ve Üst Düzey Yetkililer 2. Toplantısı ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 229 Toplantıya ayrıca, Azerbaycan Cumhuriyeti Ulusal Televizyon ve Radyo Konseyi Başkanı Nushiravan Maharramov, “Azertac” Haber Ajansı Yöne- tim Kurulu Başkanı Aslan Aslanov, Azerbaycan Cumhuriyeti Kamu Te- levizyonu ve Radyo Yayıncılığı Şirketi Genel Yayın Yönetmeni Balakishi Kasumov, Kazak TV Direktörü Maya Bekbayeva, “Qazaqstan TV” Direk- törü Bay Erkin Mukhamedzhanov ve Kırgız Cumhuriyeti Ulusal Haber Ajansı Khaba’ın Direktörü Kubanichbek Taabaldiyev de katılmıştır. Taraflar, geleneksel spor da dâhil olmak üzere haberler, kısa filmler, kültürel, tarihî ve spor programları gibi kararlaştırılmış kategorilerde programlar ve video materyalleri (MP4, HD, M2P, AVI, vb. formatlarda) indirebilecekleri bir Ortak FTP Havuzu kurulması hususunda mutabık kalmışlardır. Taraflar, 3 Eylül 2018 tarihinde Cholpon-Ata’da düzenlenen Türk Kon- seyi 6. Zirvesi’nde “Türk Dünyası’nın 100 Üstün Figürü” ve “Türk Dün- yası’nda Kutsal Yerler” gibi kültür alanındaki projelerin geliştirilmesine ilişkin cumhurbaşkanları tarafından verilen talimatlar hakkında Sekre- tarya’nın verdiği bilgi üzerine, Sekreterya ve konuyla ilgili Kavram Kâğı- dı’nı hazırlayan Türk Akademisi ile belgeseller, kısa filmler ve videolar üretmek için yakın bir iş birliği içinde çalışmaya karar vermişlerdir. Her yıl düzenlenen TRT World Forumu’na benzer şekilde, TRT Avaz, bu yılın Ekim ayında Türk Konseyini hayata geçiren Nahçıvan Anlaş- ması’nın 10. yıl dönümü vesilesiyle Türk dünyasına özel bir uluslararası forum düzenleyecektir. Toplantının önemli sonuçlarından biri de kamu televizyon kanalları arasında etkin iş birliğini sağlayarak teknik sorun- ları düzenlemek amacıyla Türk Konseyi Üyesi Ülkelerinin Kamu Yayın Kurumları Arasında İşbirliği Protokolü’nün imzalanması olmuştur. Üçüncü Enformasyon ve Medyadan Sorumlu Bakanlar ve Üst Dü- zey Memurları Toplantısı 10 Nisan 2021, Bakü/Azerbaycan Türk Konseyi Medya ve Enformasyondan Sorumlu Bakanlar ve Üst Düzey Yetkililer 3. Toplantısı, Azerbaycan Cumhurbaşkanı Yardımcısı, Cumhurbaşkanlığı İdaresi Dış Politika İşleri Daire Başkanı Hikmet Ha- jiyev’in ev sahipliğinde 10 Nisan 2021 tarihinde Bakü’de düzenlenmiştir. Türk Konseyi Genel Sekreteri Baghdad Amreyev’in moderatörlüğünü yaptığı toplantıya Kırgız Cumhuriyeti Kültür, Enformasyon, Spor ve 230 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Gençlik Politikası Bakanı Kairat İmanaliev Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Fahrettin Altun, Özbekistan Cumhurbaşkanlığı İdaresi Bilgi ve Kitle İletişim Ajansı Başkanı Asadjon Khodjaev, Kazakistan Cumhuriye- ti Bilgi ve Sosyal Kalkınma Bakan Yardımcısı Askhat Oralov ve Macaris- tan Güvenlik Politikası Devlet Bakanı Peter Sztaray iştirak etmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı Medya ve Enformasyondan Sorumlu Bakanlar ve Üst Düzey Yetkililer 3. Toplantısı Ayrıca, oluşturulmuş Ortak FTP Havuzu’nun potansiyelinin en üst dü- zeye çıkarılması, üye devletlerin ortak tarihi ve kültürü hakkında video filmlerin, dizilerin, video materyallerinin ortak üretiminin artırılması ve medya uzmanları için değişim programları ve eğitim kursları düzenlen- mesi konularında da mutabık kalınmıştır. Toplantıda taraflar, Uluslara- rası Türk Haber Kanalının kurulması, resmî haber ajansları arasındaki iş birliğinin yoğunlaştırılması ve üye devletlerin ulusal TV kanalları ara- sındaki iş birliğinin derinleştirilmesinin gereğini vurgulamışlardır. Dördüncü Enformasyon ve Medyadan Sorumlu Bakanlar ve Üst Düzey Memurları Toplantısı 13-15 Mayıs 2022, İstanbul/Türkiye 13-15 Mayıs 2022 tarihleri arasında İstanbul’da gerçekleşen ve Cumhur- başkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın video mesaj ile katılımcılara hitap ettiği 4. Toplantı’ya, Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Baghdad Amreyev, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Prof. Dr. Fahrettin Altun, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in Dışişlerinden Sorumlu Yar- ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 231 dımcısı Hikmet Hacıyev katılmıştır. Toplantıya ayrıca Kazakistan En- formasyon ve Toplumsal Kalkınma Bakanı Askar Umarov, Macaristan Dışişleri ve Ticaret Bakanlığı Güvenlik Politikasından Sorumlu Bakan Yardımcısı Peter Sztaray, Özbekistan Cumhurbaşkanlığı Bilgi ve Kitle İletişim Ajansı Başkanı Asadjon Khojayev, Kırgızistan Kültür Enformas- yon, Spor ve Gençlik Politikası Bakanlığı Enformasyon Politikası Müdü- rü Salkyn Sarnogoyeva, Türkmenistan’ın Ankara Büyükelçisi Ishankuli Amanlyev heyetleriyle birlikte iştirak etmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı Medya ve Enformasyondan Sorumlu Bakanlar ve Üst Düzey Yetkililer 4. Toplantısı Konuşma Videosu: Programa resmî heyetlerin yanı sıra Türk dünyasından medya ve ileti- şim kurumlarının yöneticileri, uzmanlar, sanatçılar, sosyal medya feno- menleri, akademisyenler ve iletişim fakültesi öğrencileri katılmıştır. Toplantının birinci gününde Medya ve Enformasyon Alanında İş Birliği Çalışma Grubu 9. Toplantısı düzenlenmiştir. İkinci gün Medya ve En- formasyondan Sorumlu Bakanlar ve Üst Düzey Yetkililer 4. Toplantısı düzenlenmiştir. Ayrıca ikinci günün akşamı Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Prof. Dr. Fahrettin Altun’un ev sahipliğinde gala yemeği düzen- lenmiştir. Etkinliğin son gününde ise Cumhurbaşkanlığı İletişim Baş- kanlığınca tüm katılımcılara yönelik bir sosyal program tertip edilmiştir. 232 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Toplantıların gündeminde üye ülkelerin medya ve enformasyon alanın- da iş birliğini güçlendirmeye yönelik; • “2021-2022 Eylem Planı”nın değerlendirilmesi, • Ulusal Kanallar arasındaki FTP Havuzu’nun potansiyelinin artı- rılması, • Üye ülke tarih ve kültürlerine yönelik video materyallerin çeşit- lendirilmesi, • Haber ajansları arasındaki iş birliğinin güçlendirilmesi, • Türk dünyasını bir araya getirecek Uluslararası Medya Forumla- rının geleneksel hâle getirilmesi, • Medya çalışanlarına yönelik değişim ve eğitim programları dü- zenlenmesi gibi hususlar yer almıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 233 Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Basın ve Yayın Dairesi Başka- nı, TRT Yönetim Kurulu Üyesi Doç. Dr. Oğuz Göksu, Uluslararası Türk Akademisi Başkanı ve Kazakistan Ulusal Gazetesi “Egemen Kazakistan” Yönetim Kurulu Başkanı Prof. Dr. Darhan Kıdırali, Bakü Devlet Üniver- sitesi İletişim Fakültesi Dekanı Doç. Dr. Vugar Aliyev, Özbekistan Ulusal Haber Ajansı (UzA) Genel Müdür Yardımcısı Sobir Shukurov, Kırgızistan Enformasyon Politikası Dairesi Başkanı Salkyn Sarnogoyeva ve NTV Dış İlişkiler ve Dış Haber Koordinatörü Ahmet Yeşiltepe “Hakikat Ötesi Çağ- da Dezenformasyonla Mücadele” konulu panele katılarak konuşmalar yapmıştır. Program kapsamında “Türk Dünyasında Kamu Diplomasisinin Yükse- len Gücü: Dizi-Film Sektörü”, “Türk Dünyasının Dijital Geleceği: Meta- verse”, “Türk Dünyasının Ortak Gelecek Vizyon Işığında Yayıncılıkta İş Birliği Olanakları” başlıklı paneller de düzenlenmiştir. Dijital teknolojiy- le donatılmış stant ve fuaye alanında ise katılımcılara, üye ve gözlemci üye ülkelerin medya ve iletişim kurumlarının faaliyetleri hakkında bilgi- ler sunulmuştur. Beşinci Enformasyon ve Medyadan Sorumlu Bakanlar ve Üst Dü- zey Memurları Toplantısı 17 Ekim 2023, Bişkek/Kırgızistan Türk Devletleri Teşkilatı Medya ve Enformasyondan Sorumlu Bakanlar ve Üst Düzey Yetkililer 5. Toplantısı Kırgızistan’da 17 Ekim 2023 tarihin- de, Kırgızistan Kültür, Enformasyon, Spor ve Gençlik Politikası Bakanı Altınbek Maksutov’un ev sahipliğinde düzenlenmiştir. 234 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Katılımcılar, ülkelerinin medya ve enformasyon alanındaki uygulama- ları hakkında görüş alışverişinde bulunarak, Türk Devletleri Teşkilatı çerçevesinde medya ve enformasyon alanındaki iş birliğinin güçlendiril- mesi ve geliştirilmesinin önemini vurgulamışlardır. Özbek tarafının girişimiyle taraflar, Türk Devletleri Teşkilatı Medya ve Enformasyondan Sorumlu Bakanlar ve Üst Düzey Yetkililer 6. Toplantı- sı’nın Özbekistan Cumhuriyeti’nde düzenlenmesini kararlaştırmışlardır. Türk Konseyi Medya Forumu 22-24 Ekim 2021, İstanbul/Türkiye Türk Konseyi Medya Forumu “Köklü Geçmiş, Güçlü Gelecek” temasıyla 22-24 Ekim 2021 tarihlerinde İstanbul’da gerçekleştirilmiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 235 Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, foruma görüntülü mesajla hitap ederek, medya ve iletişim alanında bağımsızlık kazanmanın öneminin altını çizmiş, Türk dünyasını bu konuda tecrübe paylaşımı, güç birliği ve mevcut potansiyeli en etkin şekilde kullanma- nın yollarını arayarak inisiyatif almaya çağırmıştır. Cumhurbaşkanı Er- doğan, sosyal medya kanallarındaki yanlış bilgilendirme sorununa da değinerek, denetimsizliğin hem demokrasiyi hem de toplumsal barışı tehdit ettiğine dikkat çekmiştir. Forum’da konuşma yapan İletişim Başkanı Prof. Dr. Fahrettin Altun da “Karşımızda, toplumları sömürüye açık hâle getirmeye çalışan bir yalan endüstrisi bulunuyor. Yalan endüstrisiyle, dezenformasyonla mücadele- yi, ulusal güvenlik stratejimizin bir parçası olarak görüyor ve tüm adım- larımızı bu perspektifle atıyoruz” dedi. Altun, Türk dünyasına çağrıda bulunarak, hem içeride hem dışarıda “hakikat mücadelesi” verdikleri- ni belirtmiş, “Özellikle bazı yabancı devletlerin fonladığı kuruluşları ve ülkelerimizdeki uzantılarını işaret ediyorum. Bu modern Truva atlarına karşı teyakkuzda olmak zorundayız” demiştir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Video Mesajı 236 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Fahrettin Altun Türk Konseyi Medya Forumu ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 237 Türk Dünyası Köşe Yazarları Sempozyumu 27 Nisan 2023, İstanbul/Türkiye Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığının ev sahipliğinde İstanbul’da 27 Nisan 2023 tarihinde Türk Dünyası Köşe Yazarları Sempozyumu düzen- lenmiştir. Sempozyumda internet ortamında yanlış ve yanıltıcı bilgilerin yayılma- sının önlenmesi ve bunlarla mücadele edilmesi, sosyal ağların insanlar üzerindeki etkisinin azaltılması ve Türk dilinin Türki halklar arasında geniş çapta yaygınlaştırılması konuları ana başlıklar arasında yer almış- tır. Sempozyumun konuşmacıları, sosyal ağın artık dünyada daha da geliş- tiğini, insanların bu ağı her alanda kullanabildiğini, bu nedenle sosyal ağda farklı durumların ve yanlış bilgilerin yayıldığını, etkinliğe katılan ülkelerin hükûmetlerinin de bu sistemin yasal olarak güçlendirilmesi için yeni tedbirler almalarının önemli olduğunu kaydetmişlerdir. Ayrıca etkinliğin katılımcıları, medyanın uluslararası alandaki rolü ve Türk Devletleri Teşkilatının gelecekteki önemine ilişkin birçok konuyu masaya yatırmışlardır. 238 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Dünyası Köşe Yazarları Sempozyumu Türk Dünyası Köşe Yazarları Sempozyumu ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 239 Türk Dünyası Köşe Yazarları Sempozyumu 2.8. Bilişim ve İletişim Teknolojileri Alanında İş Birliği Türk Devletleri Teşkilatı, bilişim ve iletişim teknolojileri alanında iş bir- liğine yönelik çeşitli toplantılar gerçekleştirmiştir. Türk Devletleri Teş- kilatı bilgi ve iletişim teknolojileri bakanlarının katılımıyla gerçekleşti- rilen bu toplantılarda bilişim ve iletişim teknolojileri alanında iş birliği hususunda alınan kararlar mutabakat zaptıyla imza altına alınmıştır. Birinci Türk Devletleri Teşkilatı Bilgi ve İletişim Teknolojileri Ba- kanları Toplantısı 29 Kasım 2016, Bakü/Azerbaycan Türk Devletleri Teşkilatı Bilgi ve İletişim Teknolojileri Bakanları 1. Top- lantısı, Azerbaycan Cumhuriyeti Bilgi ve İletişim Teknolojileri Bakanı Ramin Guluzade’nin ev sahipliğinde, `22. Bakütel Uluslararası İletişim ve Bilişim Tekonolojileri Sergi ve Konferansı’ çerçevesinde 29 Kasım 2016 tarihinde Bakü’de düzenlenmiştir. Toplantı evvelinde Bakan Gulu- zade, Türk Devletleri Teşkilatı Bilgi ve İletişim Teknolojileri Bakanları 1. Toplantısı’na ve 22. Bakütel Uluslararası İletişim ve Bilişim Tekono- lojileri Sergi ve Konferansı’na katılan bakanlar onuruna bir öğle yeme- ği vermiştir. Türkiye Cumhuriyeti Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanı Ahmet Arslan, Kırgız Cumhuriyeti Bilgi Teknolojileri ve İletişim Bakanı Bakyt Sharshembiev, Kazakistan Cumhuriyeti Bilgi ve İletişim 240 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Bakan Yardımcısı Alan Azhibayev’in iştirak ettiği toplantı, Türk Keneşi Genel Sekreteri Büyükelçi Ramil Hasanov moderatörlüğünde gerçekleş- tirilmiştir. Genel Sekreter Hasanov konuşmasında örnekler vererek ve istatistiki ve- riler sağlayarak BİT`in önemine değinmiş ve bu alanda hızlı bir girişime ve iş birliğinin güçlendirilmesine ihtiyaç duyulduğunu belirtmiştir. Özel sektör ve sivil toplum kuruluşlarını da içeren tüm paydaşların kalkın- ma, yoksulluğun ortadan kaldırılması, eğitim ve sağlık gibi diğer alanlar üzerinde BİT`in orantısal etkisini dikkate alarak ilgili projelerde yer al- maları gerektiğini bildirmiştir. Genel Sekreter Hasanov ayrıca, Türk Ke- neşi`nin, BİT alanında üye devletlerin kısa ve uzun vadeli hedeflerinin gerçekleştirilmesi için mükemmel bir platforma hizmet edebileceğinin altını çizmiştir. Toplantı sırasında bakanlar, bilgi ve iletişim teknolojileri alanında iş birliğinin geliştirilmesine yönelik konuları görüşmüşler ve ayrıca siber güvenlik, e-devlet, TASIM projesi ve fiber altyapı ve uydu servislerinin geliştirilmesi olmak üzere 4 alt grubun kurulması husu- sunda mutabık kalmışlardır. Toplantıda bakanlar aynı zamanda Türk Keneşi Bilgi ve İletişim Teknolojileri Çalışma Grubu İçtüzüğü’nü onayla- yarak, Bilgi ve İletişim Teknolojileri Bakanları 1. Toplantısı raporunu ka- ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 241 bul etmişlerdir. Toplantının sonunda, Azerpost LLC ve Türk Post (PTT) arasında Mutabakat Zaptı imza töreni bakanlar huzurunda gerçekleşti- rilmiştir. İkinci Türk Devletleri Teşkilatı Bilgi ve İletişim Teknolojileri Ba- kanları Toplantısı 9 Kasım 2017, İstanbul/Türkiye Türk Devletleri Teşkilatı Bilgi ve İletişim Teknolojilerinden (BIT) So- rumlu Bakanlarının 2. Toplantısı 9 Kasım 2017 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilmiştir. Türk Konseyi Genel Sekreteri Büyükelçi Ramil Ha- sanov tarafından açılışı yapılan toplantıda, Türkiye Cumhuriyeti Ulaş- tırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanı Ahmet Arslan, Azerbaycan Cumhuriyeti Ulaştırma, İletişim ve Yüksek Teknolojiler Bakanı Ramin Guluzade, Kırgız Cumhuriyeti Bilişim Teknolojileri ve İletişim Komisyo- nu Bakan Yardımcısı Abdysamat Sağlambayev ve Kazakistan Cumhu- riyeti BİT Bakanlığı Bünyesindeki Haberleşme, Bilişim ve Geniş Medya Kamu Kontrol Komitesi Başkan Vekili Vitaliy Yaroshenko birer konuş- ma yapmışlardır. Üye devletler, BİT`in önemini vurgulayarak, gündelik hayatta ekono- miden güvenliğe kadar her alanda kapsadığı role dikkat çekmişlerdir. Taraflar, dört alt çalışma grubunda görüşülen çeşitli konulara da temas etmişlerdir. Yapılan genel görüşmelerde Genel Sekreter Hasanov, siber güvenlik konusu ile üye devletlerin bu konuda karşılaştığı tehditlere değinmiştir. Genel Sekreter Hasanov ayrıca, siber güvenlik piyasasının 2015 yılında 75 milyar dolara ulaştığını ve 2020 yılında 170 milyar doları 242 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI bulmasının beklendiğini bildirmiş ve siber güvenliğin NATO`nun yeni stratejik konseptine yeni çatışma alanı olarak dâhil edildiğini belirtmiştir. Bakanlar, dört alt çalışma grubu aracılığıyla iş birliğinin geliştirilmesinin önemini de vurgulamışlardır. 3. Bakanlar Toplantısı’nın yer ve tarihinin belirlenmesine ilişkin olarak, Kazakistan`ın bu konu hakkında Sekre- taryaya diplomatik kanallar aracılığıyla bilgi vermesi hususunda muta- bık kalınmıştır. Görüşmelerin tamamlanmasını takiben İkinci Bakanlar Toplantısı’nın mutabık kalınan Toplantı Zaptı Genel Sekreter Hasanov tarafından imzalanmıştır. Üçüncü Türk Devletleri Teşkilatı Bilgi ve İletişim Teknolojileri Bakanları Toplantısı 31 Ocak 2019, Almatı/Kazakistan Türk Konseyi Bilgi ve İletişim Teknolojilerinden (BİT) Sorumlu Bakan- lar 3. Toplantısı 31 Ocak 2019 tarihinde Kazakistan`ın Almatı kentinde gerçekleştirilmiştir. Kazakistan Cumhuriyeti Enformasyon ve Haberleş- me Bakanı Dauren Abayev ile Türk Konseyi Genel Sekreteri Baghdad Amreyev`in ev sahipliği yaptığı Bakanlar toplantısına, Türkiye Cumhu- riyeti Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Mehmet Cahit Turhan, Kırgız Cum- huriyeti Bilgi Teknolojileri ve Haberleşme Komitesi Başkanı Bakit Shar- shembiyev, Azerbaycan Cumhuriyeti Ulaştırma, Haberleşme ve Yüksek Teknolojiler Bakan Yardımcısı Elmir Velizade ve Macaristan Bilgi - İle- tişim, Yenilik ve Teknoloji Devlet Sekreteri Yardımcısı Dr. Károly Balázs Solmar katılmıştır. Genel Sekreter Baghdad Amreyev yaptığı konuşmada, bilgi ve iletişim teknolojilerinin üye ülkelerin sosyo-ekonomik gelişiminde oynadığı önemli rolü vurgulamıştır. Türk Konseyi Sekretaryasının Çalışma Grubu toplantıları aracılığıyla, üye ülkeler arasında siber güvenlik, TASIM pro- jesi ve fiber altyapı, uydu hizmetleri ve e-devlet ile ilgili temel konularda iş birliğine yönelik ortak projeler üzerinde durduğunu belirtmiştir. Özel- likle, 3 Eylül 2018 tarihinde Çolpon-Ata`da düzenlenen Türk Konseyi 6. Zirvesi`ne atıfta bulunan Genel Sekreter, üye ülke devlet başkanlarının BİT konusuna büyük önem verdiklerini ve üye ülkelerin BİT alanında karşılıklı yarar sağlayan iş birliği ve koordinasyonları geliştirmek üze- re gösterdikleri çabaları teşvik ettiklerini belirtmiştir. Türk Konseyinin, diğer alanlarda olduğu gibi bu alanda da üye ülkeler arasında iş birliğini ve koordinasyonu güçlendirme çabalarını sürdürmeye hazır olduğunu ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 243 sözlerine eklemiştir. BİT çerçevesinde dört ana iş birliği alanına değinen Kazakistan Cum- huriyeti Bilgi ve İletişim Bakanı Dauren Abayev, TASIM Projesi`nin tüm üye ülkelerin çıkarlarına hizmet edecek stratejik bir girişim olarak öne- mini vurgulamış, ayrıca Türkiye`nin üye devletlerin ulusal TV kanalla- rını TÜRKSAT aracılığıyla yayımlama teklifine kendisinin verdiği des- teği dile getirmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Mehmet Cahit Turhan da yaptığı konuşmada, Doğu ve Batı`yı birbirine bağlayacak ve geleceğin bilgi yolu olarak nitelenen TASIM projesinin al- tını çizmiştir. Bakan, Türk Konseyinin iş birliğini güçlendirmedeki ro- lünü vurgulayarak, tüm üye ülkeleri Konsey kapsamında kararlaştırılan projeleri hayata geçirmek için ortak çalışmaları yoğunlaştırmaya çağır- mıştır. Kırgız Cumhuriyeti Bilişim Teknolojileri ve Haberleşme Komitesi Baş- kanı Bakit Sharshembiyev, ülkelerinin BİT alanında, özellikle uydu ser- visi (dijital yayıncılık) ve TASIM projesine katılarak, üye ülkelerle işbbir- liğini artırma arzusunda olduğunu vurgulamıştır. Takiben, ülkede ekonominin dijitalleşmesinin rolünü ve e-imza konu- sunda Türkiye ile karşılıklı yararlı iş birliğinin rolünü ifade eden Elmir Velizade, bu iki kritik konuda diğer üye ülkelerle iş birliğinin artırılması- nı istediklerini belirtmiştir. Türk Konseyi BİT Bakanlar Toplantısı’na ilk kez katılan, Macaristan Bilgi - İletişim, Yenilik ve Teknoloji Devlet Sek- reteri Yardımcısı Dr. Károly Balázs Solmar, BİT sektöründe Türk Konse- 244 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI yi üye ülkeleri ile yakın iş birliğine hazır olduklarını ifade etmiştir. Üye ülkeleri 9-12 Eylül 2019 tarihlerinde Budapeşte`de yapılacak olan ITU Telecom World 2019 etkinliğine katılmaya davet eden Devlet Sekreteri Yardımcısı Solmar, Türk Konseyi BİT`ten sorumlu bakanlarının bir top- lantısını, söz konusu etkinliğin marjlarında yan etkinlik olarak düzenle- meyi önermiştir. BİT`ten sorumlu bakanlar, toplantı sırasında yaptıkları konuşmalarda, başarıları ve zorlukları paylaşmışlar, bunun yanı sıra bu sektörün gelişti- rilmesinde gerekli olan daha fazla strateji ve faaliyetlere değinmişlerdir. Türk Konseyi üye ülkelerinin BİT alanında büyük bir potansiyele sahip olduğunu ifade eden bakanlar, en iyi uygulamaları paylaşarak ve ino- vasyon, serbest veri akışı, TASIM projesinin hızlandırılması gerekliliği, e-imza ve e-devlet, gelişmekte olan dijital teknolojiler, siber güvenlik vb. gibi alanlarda ortak projelerin uygulanması yoluyla üye devletler arasın- da yakın ve aktif iş birliğinin önemini ifade etmişlerdir. Açılış konuşmalarının ardından düzenlenen ve Genel Sekreter Baghdad Amreyev tarafından yönetilen genel oturumda bakanlar, 30 Ocak 2019 tarihinde Almatı`da gerçekleştirilen Türk Konseyi BİT Çalışma Grubu 4. Toplantısı’nda, üye ülkelerin uzmanları tarafından kabul edilen özel- likle Siber Güvenlik, TASIM projesi, Uydu Hizmetleri ve e-devlet konula- rında iş birliğine yönelik hususları ele almışlardır. BİT ile ilgili yukarıda belirtilen 4. Çalışma Grubu toplantısında uzman- lar, üzerinde anlaşmaya varılan projeleri gerçekleştirme yöntemlerini tartışmışlar, ayrıca BİT alanında devam eden iş birliğini güçlendirmek için yeni girişimler ve önerilerde bulunmuşlardır. Bakanlar, Çalışma Grubu toplantısının raporunu kabul etmiş ve Türk Konseyi BİT`ten so- rumlu bakanların bir sonraki toplantısının 2020 yılı içinde Kırgızistan`- da yapılmasına karar vermiştir. Dördüncü Türk Devletleri Teşkilatı Bilgi ve İletişim Teknolojileri Bakanları Toplantısı 26 Ekim 2022, Semerkant/Özbekistan Türk Devletleri Teşkilatı Bilgi ve İletişim Teknolojilerinden (BİT) So- rumlu Bakanlar 4. Toplantısı 26 Ekim 2022 tarihinde Semerkant’ta ger- çekleştirilmiştir. Özbekistan Cumhuriyeti Bilgi Teknolojileri ve İletişimi Geliştirme Bakanı Sherzod Shermatov’un ev sahipliğinde, TDT Genel ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 245 Sekreteri Baghdad Amreyevin moderatörlüğünde gerçekleştirilen top- lantıya, Kazakistan Cumhuriyeti Dijital Kalkınma, Yenilikler ve Havacı- lık Endüstrisi Bakanı Bağdat Mussin, Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Başkanlığına Bağlı Kamu Hizmeti ve Sosyal Yenilikler Devlet Ajansı (“ASAN Servisi”) Başkanı Ulvi Mehdiyev, Kırgız Cumhuriyeti Dijital Kal- kınma Bakan Yardımcısı Zamirbek Kozhomuratov, Türkiye Cumhuriye- ti Ulaştırma ve Altyapı Bakan Yardımcısı Ömer Fatih Sayan ve Türkiye Cumhurbaşkanlığı Uluslararası İlişkiler Daire Başkanlığı Dijital Dönü- şüm Ofisi (DTO) Proje Müdürü Şeyma Özcan katılmıştır. Toplantıya hitap eden Genel Sekreter Amreyev, Türk bölgesinin ileri teknolojilerin geliştirilmesindeki yüksek potansiyelini ve üye ve gözlem- ci devletler arasında en iyi deneyim ve uygulamaların değişiminde iş bir- liğinin hayati rolünü vurgulamıştır. B. Amreyev, TDT’nın Türk devletleri arasında bilişim alanında iş birliğinin geliştirilmesine, özellikle “TDT Dijital İnovasyon Kataloğu” projesinin uygulanmasına ve Türk Tekno- parklar ve Bilişim Evleri Birliğinin kurulmasına yönelik görüş ve planla- rını paylaşmıştır. Genel Sekreter ayrıca tarafları, 16 Aralık 2022 tarihin- de Bakü’de “En Yeni Yönetişime Giden Yol”:Tek Noktadan Kesintisiz Ma- ğazaya Geçiş” başlıklı Uluslararası Forum çerçevesinde TDT’nin “Kamu Yönetimi ve E-Devlet Sektörlerinde” düzenlenecek Birinci Üst Düzey Forumuna davet etmiştir. 246 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Görüşmede Bakanlar, BİT alanındaki son gelişmeler, kamu hizmetleri- nin ve e-devletin dönüşümü, dijitalleşme, kamu-özel sektör ortaklıkları ve start-up’ların kendi ülkelerinde teknolojik yenilikleri gerçekleştirme- deki rolü hakkında görüş alışverişinde bulunmuşlardır. Heyet Başkan- ları, 8. TDT Zirvesinin “Dijital Çağda Yeşil Teknolojiler ve Akıllı Şehir- ler” teması doğrultusunda TDT tarafından “Astana Digital Bridge Foru- mu” ve “ICT-Week Özbekistan” kapsamında Türk Teknoparkları panel oturumları, “InnoWeek-2022” çerçevesinde “Akıllı şehirler konusunda uzmanlaşan BİT profesyonelleri için uzman konferansı” gibi önemli etkinliklerin başarılı bir şekilde düzenlenmesini ve TDT üye devletle- rinin teknoparkları arasında İşbirliği Mutabakat Zaptı’nın imzalanma- sını takdirle karşılamışlardır. Bakanlar ayrıca e-devlet ve e-hizmetler- de deneyimlerin ve en iyi uygulamaların paylaşılması, “Küresel Kamu Hizmetleri Kapısı”, “Dijital İpek Yolu” gibi projelerin uygulanması, Türk alanında bir start up vadisinin oluşturulması, ortak girişim fonlarının kurulması, TDT bölgesinde tek duraklı ve kesintisiz mağaza ve açık veri deneyimlerinin araştırılması gibi konularda önerilerde bulunmuşlardır. Toplantının ardından heyet başkanları, “Türk Devletleri Teşkilatı Üye Devletlerinde Bilişim Alanının Geliştirilmesine İlişkin Mutabakat Zap- tı”nı imzalayarak, “akıllı şehirler inşa etmede tecrübe alışverişinde bu- lunmak ve bilgi aktarımı sağlamak üzere bilişim uzmanlarından müte- şekkil kalıcı bir platform oluşturulması kavram belgesini” kabul etmiş- lerdir. Bilgi ve İletişim Teknolojileri (BİT) Çalışma Grubu Özel Toplantısı, 30 Mayıs 2023 tarihinde Türk Devletleri Teşkilatı Sekretaryası tarafından çevrim içi formatta düzenlenmiştir. Toplantıda, üye devletlerin BİT, di- jital kalkınma ve BT parklarından sorumlu bakanlıklarının temsilcileri, özellikle Kazakistan heyeti tarafından BT girişimlerinin uluslararası tek- noparkı “Astana Hub” kapsamında “TDT Dijitalleşme Merkezi”nin ku- rulmasına ilişkin yapılan kapsamlı bir sunum olmak üzere, TDT’nin BİT alanındaki iş birliği gündemini ele almışlardır. Taraflar ayrıca bu merkez tarafından hayata geçirilmesi planlanan, e-devlet projelerinin geliştiril- mesine katkıda bulunacak bir platform olan “Türk Metaverse”ün hazır- lanması, TDT ülkelerinin Silikon Vadisi’ndeki teknoloji parklarının bir temsili olarak “ İpekyolu İnovasyon Evi”nin ve tüm Türk bölgesinden girişimlere fon sağlamak üzere ortak “TDT Girişim Fonu”nun oluşturul- ması gibi projeler üzerinde de değerlendirmelerde bulunmuşlardır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 247 Türk Devletleri Teşkilatı Bilgi ve İletişim Teknolojileri Bakanları Olağanüstü Toplantısı 20 Haziran 2023, Çevrim İçi Türk Devletleri Teşkilatı Bilgi ve İletişim Teknolojilerinden (BIT) So- rumlu Bakanlar Olağanüstü Toplantısı 20 Haziran 2023 tarihinde çev- rim içi formatta gerçekleştirilmiştir. Toplantı, Kazakistan Cumhuriyeti Dijital Kalkınma, İnovasyon, Havacılık ve Uzay Sanayi Bakanı Bagdat Mussin’in girişimi ve TDT Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömü- raliyev’in başkanlığında düzenlenmiştir. Genel Sekreter Ömüraliyev açı- lış konuşmasında Teşkilat’ın BİT alanındaki ana yönelimlerini, özellikle de devlet başkanlarının girişimlerinin uygulanmasına yönelik faaliyet- leri, TDT 2022-2026 stratejisini ve BİT iş birliği gündemindeki konuları sıralamış, BİT endüstrisi ve pazarını genişletmek için yeni mekanizma- lar ve araçlar getirerek bilgi teknolojisi alanında çok taraflı iş birliğini güçlendirmenin öneminin altını çizmiştir. Bakan Baghdat Mussin, Türk dünyasının ulusal elektronik platformlar oluşturarak, bunların etkin dijital entegrasyonunu sağlayarak ve veri alışverişini teşvik ederek, sürdürülebilir dijital altyapı geliştirme konu- sunda önemli adımlar atma potansiyeline sahip olduğunu vurgulamış- tır. Bakan, büyük ölçekli dijital girişimlerin ve projelerin hayata geçi- rilmesi yoluyla Türk devletlerinin yüksek kaliteli bir dijital ekonomiyi teşvik edebileceğini de sözlerine eklemiştir. Bakan Mussin ayrıca, TDT Dijital Merkezinin kurulmasının Türk bölgesine sağlayacağı önemli fay- daların altını çizmiştir. 248 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kazak tarafı, Kazakistan Cumhuriyeti’nin “TDT Dijitalleşme Merkezi” kurulması, e-devletin entegrasyonu ve ulusal e-devlet uygulamalarını yürütmek üzere ileri dijital teknolojilerin araştırılması ve geliştirilmesi, ABD’de “Türk Bilişim Evi” kurulması, “Türk Metaverse” ve “Türk Giri- şim Fonu” gibi projeler hakkında ayrıntılı bilgi paylaşmıştır. Üye devletlerin bakanları ve heyet başkanları, ülkelerindeki BIT gelişi- minin mevcut aşaması ve dijitalleşme sürecinin seviyesi hakkında bilgi vermenin yanı sıra Kazakistan Cumhuriyeti’nin girişimleriyle ilgili gö- rüş alışverişinde bulunmuşlar ve bu konudaki ortak faaliyetleri ilerlet- mek üzere birlikte çalışma kararlılıklarını yinelemişlerdir. 2.9. Uzay Alanında İş Birliği Türk Devletleri Teşkilatı, uydu teknolojisinin hızla geliştiği bu dönemde, uzay ve uydu teknolojileri konusunda iş birliği ve koordinasyonun hem bölgesel hem de uluslararası düzeyde önemini vurgulamıştır. Aşağıda belirtilen iş birliği konuları ve projeler, Türk devletlerinin bu alandaki ortak amaçlarına ulaşmada etkili çalışmalar olarak görülmektedir: • Uydu teknolojisinde iş birliğinin geliştirilmesi, uzay ajansları ve il- gili kurumlar arasındaki ortaklıkların teşvik edilmesi, ulusal uzay politikalarının birleştirilmesi ve bilimsel ve endüstriyel yetenekleri karşılıklı olarak kullanarak barışçıl uzay teknolojisi kapasitelerinin artırılması, • Uzay teknolojilerinin sosyal-ekonomik hayatın her alanında etkin kullanımı yoluyla dijital bağlantı ve iletişimi sağlama, ulusal uzay ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 249 politikalarını uyumlu hâle getirme, bilgi, tecrübe ve uzmanlık pay- laşımı ve kapasite geliştirme programları dâhil olmak üzere ortak program ve projelerle üye devletler arasında sonuç odaklı iş birliği kurma, • Ortak uzay altyapılarını, yenilikçi uzay teknolojisi araçlarını kullan- mak amacıyla üye devletler arasında iş birliği mekanizması oluştur- ma ve kaynak yönetimi, afet riskinin azaltılması ve sürdürülebilir kalkınma için alan tabanlı verileri paylaşma, • Üniversiteler ve uzay merkezleri de dâhil olmak üzere, üye devletle- rin ilgili makamları arasında ortak araştırma ve çalışmanın yanı sıra uzay çalışmaları alanında bilimsel işbirliğini teşvik etme. Altıncı İslam Ülkeleri Düşünce Kuruluşları Forumu 6-8 Mart 2015, İslamabad/ Pakistan Türk Keneşi Danışmanı ve İlk Genel Sekreteri Büyükelçi Halil Akıncı 6-8 Mart 2015 tarihlerinde Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM’ın inisiyatifi ve koordinasyonu ile Pakistan’ın Başkenti İslama- bad’da altıncısı düzenlenen İslam Ülkeleri Düşünce Kuruluşları Foru- mu’na iştirak etmiştir. Ana teması “İslam Ülkelerinde Çok Boyutlu Güvenlik İnşası” olarak be- lirlenen Forum’da “Savunma ve Uzay Sanayii: Fırsatlar ve Riskler, Nükle- er Silahların azaltılmasında İşbirliği” konusu da ele alınmıştır. Türkiye- Macaristan İkili İşbirliği Anlaşması 6 Kasım 2019, Budapeşte / Macaristan Türkiye Uzay Ajansı ile Macaristan arasında 6 Kasım 2019 tarihinde uzay alanında iş birliği anlaşması imzalanmıştır. Kazakistan Uzay ve Havacılık Komitesi ile İkili İşbirliği Anlaşması 14 Ekim 2020, Kazakistan / Nursultan Türkiye Uzay Ajansı ile Kazakistan Uzay ve Havacılık Komitesi arasın- da 14 Ekim 2020 tarihinde uzay alanında iş birliğine ilişkin mutabakat muhtırası imzalanmıştır. 250 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türkiye Uzay Ajansı ile Kazakistan Uzay ve Havacılık Komitesi İkili İşbirliği Anlaşması Türkiye Uzay Ajansı Başkanı Serdar Hüseyin Yıldırım’dan Türk Devletleri Teşkilatı Sekretaryasına Ziyaret 26 Kasım 2021, İstanbul/Türkiye Türkiye Uzay Ajansı Başkanı Serdar Hüseyin Yıldırım, 26 Kasım 2021 ta- rihinde Türk Devletleri Teşkilatı Sekretaryasına bir ziyarette bulunmuş, Genel Sekreter Baghdad Amreyev ile görüşmüştür. Görüşmede Hüseyin Yıldırım, 2018 yılında kurulan Türkiye Uzay Ajansının faaliyetleri hak- kında bilgi vererek, Türk Devletleri Teşkilatı üye ve gözlemci devletleri arasında uzay alanında iş birliği tesis etme niyetlerini dile getirmiştir. Genel Sekreter Amreyev ise Teşkilat’ın son faaliyetleri ve 12 Kasım 2021 tarihinde İstanbul’da gerçekleşen 8. Zirvesi’nin sonuçlarının yanı sıra üye ve gözlemci devletler arasında uzay alanında iş birliğine ilişkin viz- yonunu paylaşmıştır. Toplantıda taraflar, ortak uydu projeleri geliştirilmesi, ortak çalıştaylar ve gençlik uzay kampları düzenlenmesi ve benzeri faaliyetlerle uzay en- düstrisi alanında ileriye dönük iş birliği fırsatlarını ele alarak, bu alanda ortak projeler gerçekleştirilmesi konusunda mutabık kalmışlardır. Türk Devletleri Teşkilatı Uzay Ajansları ve İlgili Makamlarının Birinci Toplantısı 20 Aralık 2021, Bakü/Azerbaycan Azerbaycan Uzay Ajansı (Azercosmos) Yönetim Kurulu Başkanı Samad- din Asadov’un ev sahipliğinde düzenlenen toplantıya, Türkiye Uzay ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 251 Ajansı Başkanı Serdar Hüseyin Yıldırım, Kırgız Cumhuriyeti Dijital Kalkınma Bakan Yardımcısı Kalykov Talant, Özbekistan Cumhuriyeti Bakanlar Kuruluna bağlı Uzay Araştırma ve Teknoloji Ajansı Genel Mü- dür Vekili Kadirov Shukhrat, Kazakistan Cumhuriyeti Dijital Kalkınma, Yenilikler ve Havacılık Endüstrisi Bakanlığı Havacılık ve Uzay Komitesi Başkan Yardımcısı Raziya Buralkhiyeva, Macaristan Enerji Araştırma- ları Merkezi Genel Müdürü Dr. Akos Horvath, Türkmenistan Sanayi ve Haberleşme Bakanlığı Uzay Dairesi Başkanı Ashir Garayev (çevrim içi) ve Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreter Yardımcısı Mirvokhid Azi- mov katılmıştır. Toplantıda taraflar, ülkelerinin uzay alanındaki mevcut faaliyetleri, ge- lecekteki projeleri ve Türk Devletleri Teşkilatı çatısı altında uzay alanın- da iş birliği fırsatları hakkında sunumlar gerçekleştirmiş ve “uzay aracı ve altyapı geliştirme projeleri ve programları” ile “eğitim ve uzay bilinci programları” konularında çalışma grupları oluşturulması konusunda mutabık kalmışlardır. Türk Devletleri Teşkilatı Uzay Ajansları ve İlgili Makamları Ça- lışma Grubu İkinci Toplantısı 11 Mayıs 2022, Taşkent/Özbekistan Çalışma Grubu Toplantısı, Özbekistan Ulusal Uzay Ajansının (Uzbek- kosmos) ev sahipliğinde ve Azerbaycan, Kazakistan, Kırgız Cumhuriye- ti, Türkiye, Macaristan ve Türkmenistan’dan ilgili kurumların yetkilile- rinin katıldığı Uzay Teknolojisi Konferansı marjında Taşkent’te düzen- lenmiştir. Üye ve gözlemci devletlerden uzay teknolojileri alanında teknik uzman- ların ortak projeler geliştirmek amacıyla ileriye dönük iş birliği fırsatla- rını tartışmak üzere bir araya geldiği toplantıda taraflar, Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde ortak küp uydu geliştirilmesi ve ortak çalıştaylar ve gençlik kampları düzenlenmesi hakkında detaylı görüş alış verişinde bulunmuşlardır. TDT Genel Sekreterinin Türkiye’nin İlk Yerli Gözlem Uydusunun Uzaya Fırlatılmasına İlişkin Kutlama Mesajı 15 Nisan 2023 “Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri olarak, Türkiye’nin ilk yerli yüksek çözünürlüklü Dünya gözlem uydusu IMECE’yi bu sabah erken 252 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI saatlerde uzaya göndermesi vesilesiyle Türkiye’yi en içten dileklerimle kutluyorum. Türkiye’nin millî imkânlarla tasarladığı, ürettiği, montaj, entegrasyon ve testini gerçekleştirdiği uydu, bu alanda ileri teknolojiye ulaşılmasında önemli bir dönüm noktasıdır. İnanıyorum ki Türkiye’nin elde ettiği bu önemli başarı, TDT üye ülkeleri arasında uzay teknolojileri alanında devam eden iş birliğini önümüzde- ki dönemde daha ileriye taşıyacaktır.” Türk Devletleri Teşkilatı Uzay Ajansları ve İlgili Makamları İkin- ci Toplantısı 25 Nisan 2023, Taşkent / Özbekistan Türk Devletleri Teşkilatı Uzay Ajansları ve İlgili Makamları İkinci Top- lantısı 25 Nisan 2023 tarihinde Taşkent’te gerçekleştirilmiştir. Toplan- tıda taraflar, uzay alanında iş birliğinin arttırılmasının ve bu alanda uz- manlar arasında tecrübe paylaşımının öneminin altını çizmişler ve yer- yüzü gözlem misyonu ile gerçekleştirilecek ortak küp uydu projesinin geliştirilmesi üzerinde çalışmayı kararlaştırarak ulusal uzay politikala- rı hakkında bilgi paylaşımında bulunmuşlardır. Bu bağlamda bilimsel çalışmalar yürütmek üzere üniversiteler ve uzay merkezleri arasında iş birliği tesis edilmesi konusunda mutabık kalmışlardır. Türk Devletleri Teşkilatı Uzay Ajansları ve İlgili Makamları 2. Toplantısı 2023 Orta Avrasya Uzay Teknolojisi Konferansı 26 Nisan 2023, Taşkent/Özbekistan Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Kubanıçbek Ömüraliyev, 26 Ni- ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 253 san 2023 tarihinde Özbekistan Cumhuriyeti Dijital Teknolojiler Bakanı Sherzod Shermatov’un ev sahipliğinde düzenlenen 2023 Orta Avrasya Uzay Teknolojileri Konferansı’na katılmış ve “Bölgesel iş birliği, ulusla- rarası yatırım ve sürdürülebilir uzay endüstrisi gelişimi” başlıklı açılış oturumunda açılış konuşması yapmıştır. Ömüraliyev konuşmasında, in- sanlığın refahını arttırmak için güçlü bir araç olan uzayın barışçıl amaç- larla kullanılmasının öneminin altını çizmiş, Türk dünyasında astrono- mi çalışmalarının köklü geçmişine değinerek, uzay alanında TDT çatısı altında devam eden iş birlikleri hakkında katılımcıları bilgilendirmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı Türk Uzay Kâşifleri Akademisi 27 Ağustos-2 Eylül 2023, Bursa/Türkiye Türk Devletleri Teşkilatının 27 Ağustos-2 Eylül 2023 tarihleri arasında Bursa’da bulunan Gökmen Uzay ve Havacılık Eğitim Merkezi’nde (GU- HEM) Türk Uzay Kâşifleri Akademisi düzenlenmiştir. Türkiye Uzay Ajansının ev sahipliğinde düzenlenen program, Türk dün- yasından gençler arasında uzay alanında farkındalık yaratmayı ve gele- ceğin uzay çalışmalarındaki liderlerini yetiştirmeyi ve ayrıca katılımcılar arasında dayanışma ve dostluğu güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Üye ve gözlemci devletlerden Akademiye katılan 80’den fazla öğrenci, gözlem- sel astronomi, roket ve uzay bilimi, astrofizik, güneş sistemi gibi farklı konularda eğitim almıştır. Program, TDT çatısı altında uzay alanında düzenlenen ilk eğitim programı olması bakımından önem taşımaktadır. Türk Uzay Kâşifleri Akademisi 254 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Uzay Kâşifleri Akademisi ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 255 On Üçüncü Uluslararası Astronotik Federasyonu Bakanlar ve Parlamento Üyeleri Uluslararası Toplantısı 1 Ekim 2023, Bakü/Azerbaycan Azerbaycan Cumhuriyeti Millî Meclisinde düzenlenen toplantıya, fark- lı ülkelerden teknoloji ve uzaydan sorumlu bakanlar, milletvekilleri ve ilgili paydaşlar katılmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Bü- yükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev, toplantıda bir konuşma yapmıştır. Ge- nel Sekreter Ömüraliyev konuşmasında TDT üye ve gözlemci devletleri arasında uzay alanında devam eden iş birliğinin yanı sıra önümüzdeki dönemde gerçekleştirilmesi planlanan projelere vurgu yapmıştır. Genel Sekreter, uzay çalışmalarında kamu ve özel sektör iş birliğinin büyük önem taşıdığını vurgulayarak, uzayın barışçıl amaçlarla kullanılmasının hem insanlığın hem de dünyanın refahını artırma potansiyeli taşıdığını belirtmiştir. Ayrıca uzayın faydalı kullanımının iletişim altyapısını, afet yönetimini, eğitimi, tarımı, çevre korumasını ve doğal kaynak yönetimi- ni geliştirebileceğini ve böylece insanlığın kalkınmasına katkı sağlayabi- leceğini vurgulamıştır. Toplantıda katılımcılar kamu hizmetlerinin, afetlerin, risk ve kaynak yö- netiminin geliştirilmesine yönelik uzay çözümlerine ilişkin görüşlerini paylaşmışlardır. 256 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 74. Uluslararası Astronotik Kongresi 2 Ekim 2023, Bakü/Azerbaycan Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömüra- liyev, Azerbaycan tarafının daveti üzerine 2 Ekim 2023 tarihinde Bakü’de düzenlenen 74. Uluslararası Astronotik Kongresi’nin açılış törenine ka- tılmıştır. Kongre’nin açılışında Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşka- nı İlham Aliyev bir konuşma yapmış ve uzay çalışmalarının öneminin altını çizerek Azerbaycan’da uzay alanında kaydedilen tarihî gelişmelere atıfta bulunmuştur. Dünyanın önde gelen uzay etkinliği olan Kongre, 30’dan fazla ülkeden 5 bin paydaşın katılımıyla 2-6 Ekim 2023 tarihleri arasında gerçekleştiril- miştir. 74. Uluslararası Astronotik Kongresi ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 257 74. Uluslararası Uzay Kongresi 2-6 Ekim 2023, Bakü/Azerbaycan Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de, Uluslararası Uzay Federasyonunun (IAF) organize ettiği, Türkiye Uzay Ajansının (TUA) platin sponsoru olduğu “74. Uluslararası Uzay Kongresi (IAC)” düzenlenmiştir. Fuarda TUA tarafından Türkiye’yi temsilen bir stant kurulmuş ve burada ülke- deki uzay alanında faaliyet gösteren firma ve kuruluşlar TUA koordinas- yonu ile birlikte yer almıştır. Türkiye’nin uzay alanındaki faaliyetleri her geçen gün artarak devam etmektedir. Bu çerçevede 2026’da 77. Uluslararası Uzay Kongresi (IAC), Antalya’da gerçekleştirilecektir. 74. Uluslararası Uzay Kongresi 258 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 2.10. Sağlık Alanında İş Birliği Sağlık alanında gerçekleştirilen iş birliği, Türk Dünyası Teşkilatı (TDT) Devlet Başkanları Konseyinin 10 Nisan 2020 tarihinde çevrim içi olarak düzenlenen Olağanüstü Zirve sırasında “Kovid-19 Salgınıyla Mücadele- de Dayanışma ve İşbirliği” başlığı altında başlatılmıştır. TDT Olağanüstü Zirvesi’nin Bakü Deklarasyonu’nda ifade edildiği üzere, taraflar, salgınla ilgili temel konularda birbirlerine yardımcı olmak ve en iyi uygulamaları paylaşmak amacıyla üye devletlerin sağlık bakanlıkları arasında yakın etkileşim kurma hususunda anlaşmışlardır. Bu direktife dayanarak, Türk Konseyi Dönem Başkanı olan Azerbaycan Cumhuriye- ti’nin Sağlık Bakanlığı ve Sekretaryası tarafından Türk Dünyası Teşkilatı (TDT) üye ve gözlemci devletlerinin sağlık bakanları arasında gerçekleş- tirilen 1. Video-Konferans Toplantısı 28 Nisan 2020 tarihinde düzenlen- miştir. Sağlık Bakanları, Olağanüstü Zirve’de alınan kararların uygulanma stra- tejilerini ele alarak, Türk Dünyası Teşkilatı (TDT) çerçevesinde Kovid-19 ile mücadele ve pandemi sonrası dönemde üye ve gözlemci devletler ara- sındaki iş birliğinin önemini vurgulamışlardır. Bu toplantıda, tehlikeli enfeksiyonların önlenmesi, teşhisi, tedavisi, izlenmesi, rehabilitasyon ve epidemiyolojik çalışmalar ile bilimsel araştırmalar konularında bilgi ve deneyim alışverişi yapmak, en iyi uygulamaları paylaşmak amacıyla üye ve gözlemci devletler arasında Sağlık Koordinasyon Kurulu ve Sağlık Bi- lim Kurulunun oluşturulması kararı alınmıştır. Bakanlar Toplantısı’nın sonucunda, taraflar arasında sağlık alanındaki tüm iş birliği konularını koordine etmekle sorumlu olacak bir Sağlık Ko- ordinasyon Komitesi kurulmuştur. Bu Komite, Kovid-19 ve diğer tehlikeli enfeksiyonlarla mücadelede koordinasyonu genişletmek için önde gelen bilim insanları, uzmanlar ve yetkililerden oluşan bir “Sağlık Bilim Kuru- lu” ile ihtiyaç duyulan malzeme, ilaç ve tıbbi ekipmanları temin etmekle görevli olan bir “Tedarik Zinciri Grubu” içermektedir. Türk Konseyi Sağlık Bilim Kurulunun ilk Video-Konferans Toplantısı, 8 Temmuz 2020 tarihinde düzenlenmiştir. Bu toplantı, Türk Konseyi Sağ- lık Koordinasyon Komitesinin 8 Haziran 2020 tarihinde aldığı kararla- rın takibi ve uygulanması amacıyla gerçekleştirilmiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 259 Bu iş birliği kapsamında, Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı, 24-27 Ağustos 2020 tarihleri arasında İzmir’de Sağlık Bilim Kurulunun ilk yüz yüze Aşı Çalıştayı’nı düzenlemiştir. Bu etkinlikte, Türkiye’nin aşı geliş- tirme ve pandemiyle mücadele konusundaki deneyimleri katılımcılarla paylaşılmıştır. Türk Konseyi Sağlık Bilim Kurulu Aşı Çalıştayı, İzmir, 24 Ağustos 2020 Üye ve gözlemci devletlerin sağlık bakanları, Kovid-19 pandemisine kar- şı küresel mücadelede uluslararası iş birliğinin önemini vurgulamak ve bulaşmayı önlemek için uyumlu eylemlerin gerekliliğini belirtmek ama- cıyla 30 Ekim 2020 tarihinde İstanbul’da Sağlık Bilim Kurulu 4. Toplan- tısı’nda bir araya gelmişlerdir. Toplantıda, insanların çıkarları doğrultu- sunda dayanışmayı geliştirmeye odaklanan, kurumsallaşmış alt-bölge- sel iş birliğinin bir örneği olarak Türk Dünyası Teşkilatının (TDT) koor- dinasyon ve iş birliği çabaları takdirle karşılanmıştır. Bakanlar, bu iş birliği alanının kurulmasından bu yana Sekretarya ta- rafından yönetilen süreçte, tarafların Kovid-19 ve üye devletlerin diğer sağlık öncelikleri ile ilgili acil konuları ele alarak ilgili uzmanlar arasında bilgi alışverişi gerçekleştirdiği 8 Sağlık Bilim Grubu ve 4 Tedarik Zinciri Grubu toplantısı düzenlenmiştir. Ayrıca, Bakanlar, mevcut iş birliği se- viyesinin korunmasının ve yeni somut projelerle daha da ileri taşınma- sının yanı sıra Türk Konseyi Pandemi Eylem Planı’nın hazırlanmasının önemini vurgulamışlardır. 260 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı tarafından, Türk İşbirliği ve Kal- kınma Ajansı (TİKA) ile İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) iş birliğiyle düzen- lenen Acil Sağlık Hazırlık Tatbikatı, 16-17 Aralık 2021 tarihlerinde İz- mir’de gerçekleştirilmiştir. Bu etkinlik sırasında, Türk Dünyası Teşkilatı (TDT) üye devletleri heyetleri, saha uygulamalarını doğrudan gözlemle- me fırsatı bulmuşlardır. Gelecekte, TDT üye ve gözlemci devletlerin tıp uzmanları için benzer bir ortak eğitim programının düzenlenmesi plan- lanmaktadır. Türk Konseyi Sağlık Bilim Kurulu Dördüncü Toplantısı, İstanbul, 30 Ekim 2020 Bu iş birliği çerçevesinde Sekretarya, Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Ba- kanlığı ile iş birliği yaparak, 14-27 Mart 2022 tarihleri arasında Ankara’da Türk Dünyası Teşkilatı (TDT) üye ve gözlemci devletlerinin laboratuvar sistemlerini güçlendirmeyi ve laboratuvar personelinin mesleki kapa- sitelerini geliştirmeyi amaçlayan ikinci yüz yüze eğitim programını dü- zenlemiştir. Eğitim programlarının yanı sıra, 12 Kasım 2021 tarihinde gerçekleşti- rilen Türk Konseyi Devlet Başkanları 8. Zirvesi’nin sonucunda “Zirve Bildirisi” ve “Türk Dünyası 2040 Vizyonu” belgeleri imzalanmıştır. Üye devletler, Zirve Bildirisi’nde, üye ve gözlemci devletlerin sağlık bakanları ve bilim insanlarının katılımıyla her yıl “Türk Dünyası Tıp Kongresi”- nin düzenlenmesini onayladıklarını beyan etmişlerdir. Bu doğrultuda, Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) tarafından düzenlenen Türk Tıp Dünya- sı Kurultayı’nın ilki, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 261 Erdoğan’ın himayesi ve teşrifleriyle, 30-31 Ekim 2022 tarihlerinde İstan- bul’da gerçekleştirilmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı 8. Türk Tıp Dünyası Kurultayı ve Tıp Tarihine/Ortak Geçmişe Vefa Ödül Töreni, İstanbul, 30-31 Ekim 2022 Kurultay’a, Türk Devletleri Teşkilatına üye ve gözlemci devletlerden gelen sağlık bakanları ve bilim insanları katılım sağlamışlardır. Dünya Türk Tıp Kurultayı’nın ana teması “Pandemi Sonrası Dönemde Küre- sel Sağlığı Dönüştürmek” olup, bu etkinlik İstanbul’da 30-31 Ekim 2022 tarihlerinde gerçekleştirilmiştir. Kurultayın ilk gününde, bu temayı ele alan paneller ve oturumlar düzenlenmiştir. Ayrıca, Dünya Türk Tıp Ku- rultayı’nın marjında, 31 Ekim 2022 tarihinde İstanbul’da 2. Sağlık Bakan- ları Toplantısı gerçekleştirilmiştir. Genel Sekreter ve bakanlar, Bakanlar Toplantısı’nın yanı sıra Türk Dün- yası Teşkilatının (TDT) üye ve gözlemci devletlerinin bilim adamları toplantısının sonuçlarını yansıtan Türk Devletleri 8. Türk Tıp Dünya- sı Kurultayı Ortak Bildirisi’ni imzalamışlardır. Bu bildiri, tıp alanındaki güncel konuları ele alarak, Türk dünyasının sağlık alanındaki ortak he- deflerini ve vizyonunu yansıtmaktadır. Taraflar, diğer önemli meselelerle birlikte, üye devletlerin ilaç, tıbbi ekipman ve malzeme ihtiyaçlarının karşılanması imkânlarının araştı- rılması ve kişisel koruyucu ekipman, aşı, ilaç, tıbbi cihaz ve malzeme alanlarında ortak üretim ve tedarik olanaklarının değerlendirilmesi, ay- 262 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI rıca bu malzemelerin serbest dolaşımına yönelik engellerin kaldırılma- sı konusunda iş birliğini güçlendirmeye karar vermişlerdir. Programın sonunda, “Tıp Tarihine ve Ortak Mirasa Saygı” ödül töreni düzenlenmiş ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Genel Sekreter Amreyev’e ve TDT sağlık bakanlarına, pandemi sürecinde ve sonrasında gösterdikle- ri üstün çalışmalar ve Türk devletleri arasındaki iş birliğine yaptıkları önemli katkılardan dolayı ödüllerini takdim etmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) 3. Sağlık Bakanları Toplantısı ve TDT 2. Türk Tıp Dünyası Kongresi, 16 Ağustos 2023 tarihinde Semerkant’ta ger- çekleştirilmiştir. Üçüncü Sağlık Bakanları Toplantısı ve TDT 2. Türk Tıp Dünyası Kongresi, 16 Ağustos 2023 Üçüncü Sağlık Bakanları Toplantısı ve TDT 2. Türk Tıp Dünyası Kongresi, 16 Ağustos 2023 ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 263 Toplantıda bakanlar, sağlık alanında ortak bir araştırma ve geliştirme grubunun kurulması, “TÜRKTRANSPLANT”ın oluşturulması, ilaçların karşılıklı tanınması ve farmasötik ürünlerin ortak üretimini sağlayacak olan ‘Türk Farmakopesi’nin geliştirilmesi, sağlık turizminin teşvik edil- mesi, tedarik zinciri grubunun etkinleştirilmesi, Ortak Acil Afet Müda- hale Ekibi kurulması ve benzeri hususların önemini vurgulamışlardır. TDT bölgesinde sağlık sisteminin geliştirilmesine yönelik iş birliği gö- rüşleri, 16 Ağustos 2023 tarihinde Sağlık Bakanları tarafından imzalanan ‘TDT Sağlık Bakanları 3. Toplantısı Ortak Deklarasyonu’nda yer almıştır. Türk Dünyası 2040 Vizyonu belgesi, iş birliği faaliyetlerini stratejik bir vizyon çerçevesinde değerlendirmek amacıyla hazırlanmıştır. Teşkilat, 2009 yılındaki kuruluşundan bu yana üye devletler arasında iş birliğini kademeli olarak kurumsallaştırmak için uygun bir temel oluşturmuştur. Son birkaç yılda, Türk Konseyi, çeşitli alanlarda iş birliğine dayalı çalış- malarını genişleterek ve derinleştirerek üyelerinin ihtiyaçlarına uygun şekilde daha fazla karşılıklı destek ve dayanışma oluşturmayı vadeden bir iş birliği platformunu temsil etmektedir. Bu sürecin ileriye dönük olarak gerçekçi bir vizyonla desteklenmesi amacıyla geliştirilen Türk Dünyası 2040 Vizyonu, üye devletlerin çağımızın zorluklarını bireysel ve kolektif olarak karşılama kapasitesini artırmayı hedeflemektedir. Vizyon, her üye devletin mevcut uluslararası taahhütlerine zarar verme- den ulusal düzeyde ve bir grup olarak daha güçlü kılma taahhüdünde bulunarak dört ana ilkeye dayanan stratejik bir yaklaşım sunmaktadır: Siyasi ve Güvenlik İşbirliği, Ekonomik ve Sektörel İşbirliği, Halklararası İşbirliği ve Üçüncü Taraflarla İşbirliği (TDT, 2021). 2040 Vizyonu kapsamında, üye devletler sağlık alanında gelecekteki ön- celiklerin, gelişimin ve yönelimlerin bir sonraki aşamasına rehberlik et- mek amacıyla aşağıdaki hususlarda kalıcı iş birliği taahhütlerini beyan etmişlerdir: 1. Üye devletler arasında sağlık iş birliğinin öncelikli bir gündem madde- si olarak sürdürülmesi için, evrensel sağlık sigortası, kaliteli temel sağlık hizmetlerine erişimin yanı sıra herkes için güvenli, etkili, kaliteli, uygun fiyatlı temel ilaçlara ve aşılara ulaşılması, 2. Ulusal, bölgesel ve küresel sağlık krizlerine çeşitli ortak eylem ve prog- ramlar aracılığıyla yanıt verilmesi için, TDT’nin çatısı altında sağlıkta iş birliği mekanizmalarının güçlendirilmesi, 264 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 3. Üye devletlerin politikalarını küresel sağlık vizyonu ve hedefleriyle uyumlu hâle getirmek için DSÖ gibi uluslararası kuruluşlarla iş birliği- nin geliştirilmesi. (TDT, 2021) 2040 Vizyonu kapsamında ekonomik ve sektörel iş birliği başlığı altında aynı zamanda sağlığa yönelik hedefler de ortaya konulmuştur: 1. Bilgi ve en iyi uygulamaların değişimi, ortak kapasite geliştirme ve eği- tim programları ve sağlık çalışanlarının hareketliliği yoluyla sağlık sek- töründeki insan kaynakları ve kurumsal kapasiteleri güçlendirme, 2. Üye devletler arasında sağlık altyapısı, iletişim ve sağlık bilgi sistem- lerinin daha iyi geliştirilmesi için ulusal politika ve mevzuatları uyumlu hâle getirme, 3. Üye devletlerde sağlık sektörü, altyapı ve hizmetleri geliştirmek ve modernize etmek için ortak yatırımları, kamu-özel ortaklık modellerini ve yenilikçi finansmanı teşvik etme, 4. Pandemiler ve diğer bulaşıcı hastalıkları da kapsayan ulus ötesi sağlık tehditlerinin önlenmesi, tespiti ve bunlara yanıt verilmesi için acil du- rum hazırlığı sağlamak üzere ulusal sağlık sistemlerinin kapasitelerini teşkil etme ve direnç oluşturma, 5. Hâlihazırdaki ve gelecekteki sınamalar için önleme, teşhis, tedavi yön- temleri, aşılar ve diğer ilaçları geliştirmek amacıyla sağlık kurumları ve üniversiteler arasında ortak bilimsel iş birliğini, araştırma ve geliştirme programlarını güçlendirme, 6. Bölgede ve ötesinde tıbbi malzeme, ekipman ve hizmet ticaretini ko- laylaştırma olarak belirlenmiştir. (TDT, 2021) Güvenli iş birliği, bilgi ve iletişim teknolojileri, turizm ve çevre alanların- da iş birliği kapsamında da sağlıkla ilgili hedeflere yer verilmiştir: 1. İnsani yardım, eğitim ve sağlık hizmetleri de dâhil olmak üzere, daha iyi planlanmış müdahaleler gerçekleştirmek adına göç konularında çok taraflı iletişim kanalları ve iş birliği kurma, 2. Ticaret, ulaşım, sağlık ve eğitime öncelik verilerek e-devlet ve e-hiz- metler alanında ortak program ve projeler geliştirme, ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 265 3. Eko-turizm, mutfak turizmi, macera turizmi, sağlık turizmi, manevi/ kutsal turizm vb. alanlarda çeşitli turizm paketleri, kültürel güzergâhlar ve turlar geliştirme ve bunları tanıtma, 4. Toplumsal, iklim ve çevre ile ilgili sınamaların üstesinden gelmede ve sürdürülebilir bir şekilde daha sağlıklı, daha zengin toplumlara katkıda bulunmakta verilerin gücünü kullanma. (TDT, 2021) 2.11. Tarım Alanında İş Birliği Türk Devletleri Teşkilatı, bölgesinde aşağıdaki hedeflere odaklanarak tarımsal iş birliğini geliştirmeyi amaçlayan programlar ve ortaklıklar yo- luyla sürdürülebilir tarım, kendi kendine yeterlilik ve gıda güvenliğini sağlama amacı taşımaktadır: • Çevre dostu, sürdürülebilir ve organik tarımı teşvik ederek kapasite geliştirme ve teknoloji transferi programları, • Tarım sektöründe uluslararası kuruluşlarla etkin iş birliğinin teşvik edilmesi, • Sürdürülebilir tarımsal kalkınmayı gerçekleştirmek amacıyla kamu ve özel sektör kurumları, akademisyenler, sivil toplum kuruluşları, araştırma enstitüleri ve çiftçi dernekleri gibi paydaşları harekete ge- çirme, • Doğal içerikli işlenmiş ürünler kullanarak gıda üretmek için tarımsal bir yöntem olarak organik tarımı geliştirme ve sıkı bir kontrol ve güç- lendirme sistemini sürdürme, • Sürdürülebilir kırsal kalkınma programlarını ve politikalarını uyum- lu hâle getirme, modern uygulamaları ve yenilikçi teknolojileri teş- vik etme ve tarımsal kümelenmeler, çiftçiler ve tarımsal işletmeler arasında ortaklıklar kurarak tarım sektöründeki üretken bağlantıları teşvik etme, • FAO (BM Gıda ve Tarım Örgütü), IFAD (Uluslararası Tarımsal Kal- kınma Fonu) ve IOFS (İslam Gıda Güvenliği Teşkilatı) ve UNDP (BM Kalkınma Programı) gibi ilgili uluslararası kuruluşlarla etkin iş bir- liği kurma. 266 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Sekretarya, 2016 yılı boyunca Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ve Uluslararası Tarım Kalkınma Fonu (IFAD) ile ilişkileri bu or- ganizasyonların merkezlerine gerçekleştirilen ziyaretlerle başlatmıştır. Kurucu belgesi 2011’de imzalanan Türk İş Konseyi tarafından düzenle- nen Dördüncü Türk Konseyi İş Forumu, 28 Nisan 2016 tarihinde Biş- kek’te toplanmış ve tarım sektörü de dâhil olmak üzere ye devletlerden yaklaşık 100 iş insanı foruma katılım sağlamıştır. Toplantıda, üye dev- letlerin ticaret odalarına zorunlu üyelik modeli için tanıtım programları, her üye devlette iş insanları için yuvarlak masa toplantıları, yatırımcılar tarafından karşılaşılan genel zorluklar, eğitim seminerleri gibi konular tartışılmıştır. Üye ülkelerin özel sektör kuruluşları, ekonomik iş birliğinin ileriye götü- rülmesi amacıyla Türk İş Konseyi çatısı altında yılda bir kere bir araya gelmektedirler. Forumlar Tarım Bakanları 2. Toplantısı ve Birinci Türk Tarım Forumu 4 Temmuz 2022, Taşkent/Özbekistan Türk Devletleri Teşkilatı, Özbekistan Cumhuriyeti Tarım Bakanlığı ve Türk Ticaret ve Sanayi Odası iş birliğiyle, Birinci Türk Tarım Forumu 4 Temmuz 2022 tarihinde Taşkent’te düzenlemiştir. Tarım Bakanları Top- lantısı çerçevesinde gerçekleştirilen Forum’un amacı, Türk bölgesinde tarımsal iş birliğinin kilit konuları hakkında tek bir tartışma platformu oluşturmak ve TDT üye ve gözlemci devletleri arasında tarımsal ticareti genişletmek için iş çevrelerinin etkileşimini teşvik etmektir. Forum’a üye ve gözlemci ülkelerden 300’den fazla ilgili bakanlık yetki- lisi, uluslararası ve bölgesel kuruluşların yanı sıra tarım alanında önde gelen şirketlerin temsilcileri katılmıştır ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 267 Birinci Türk Tarım Forumu, 4 Temmuz 2022, Taşkent/Özbekistan Tarım Bakanları 2. Toplantısı ve İkinci Türk Tarım-İş Forumu 26 Eylül 2023, Bakü/Azerbaycan Azerbaycan Cumhuriyeti Tarım Bakanı Majnun Mammadov’un ev sa- hipliği ve moderatörlüğünde düzenlenen toplantıya Türk Devletleri Teş- kilatı Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev, Türkiye Cum- huriyeti Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı, Özbekistan Cumhu- riyeti Tarım Bakanı Aziz Voitov, Kırgız Cumhuriyeti Tarım Bakanı Bi- rinci Yardımcısı Murat Ramatov, Kazakistan Cumhuriyeti Tarım Bakan Yardımcısı, Abilkhaiyr Tamabek, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Tarım ve Doğal Kaynaklar Bakanı, Hüseyin Çavuş ve Macaristan Tarım Bakan- lığı Uluslararası İlişkiler Başkanı Lilla Egri katılmıştır. Tarım Bakanları 2. Toplantısı’nda, Türk devletlerinin ekonomik ve sosyal kalkınması için önemini vurgulayan Genel Sekreter Ömüraliyev, tarım alanında daha fazla ekonomik bütünleşme sağlamak amacıyla TDT bünyesinde yü- rütülen mevcut faaliyetler ve atılacak adımlar hakkında bakanlara bilgi vermiş, Türk devletlerinin önemli tarım ihracatçıları olma, ekonomile- rine katkıda bulunma ve bölgesel ticaret bağlantılarını güçlendirme po- tansiyelini vurgulamıştır. 268 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Tarım Bakanları 2. Toplantısı Türk İşbirliği ve Koordinasyon Başkanlığı (TİKA) Tarafından Or- ganize Edilen Tarımsal Faaliyetler Tarım Bakanlığı Tarım Gıda Tedarik Araştırma ve Üretim Mer- kezi Araştırma Serasının Rehabilitasyonu 2021, Özbekistan Tarım ve Gıda Tedarik Araştırma ve Üretim Merkezi, ülkenin ihtiyacı olan sebze, kavun ve patates gibi tarım ürünlerinin tohumlarının üreti- mi konusunda köklü bir kuruluş olarak öne çıkmaktadır. Merkez, sebze, kavun, patates ve diğer tarım tohumlarının üretimini artırmayı hedefle- yen bir proje çerçevesinde faaliyet göstermektedir. Bu projenin ana ama- cı, tarımsal teknolojilerin yanı sıra bilimsel yöntemlerle kaliteli fidelerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasıdır. Merkeze bağlı Sebze, Kavun ve Patates Araştırma Enstitüsü, atıl halde bulunan 10 bin metrekarelik sera alanını TİKA’nın teşvikiyle modernize ederek faaliyete geçirmiştir. Bu modernizasyon sayesinde, Türkiye’den getirilen kavun, domates, biber, çilek ve patlıcan tohumlarının deneme ekimleri yapılarak yüksek verimli türlerde tohum üretimi gerçekleştiri- lecek ve bu tohumlar bölgedeki diğer araştırma istasyonlarına dağıtıla- rak tohum üretim kapasitesi artırılacaktır. Ayrıca, tarım uzmanlarına ve çiftçilere uzaktan eğitim vermek amacıyla bir eğitim merkezi kurulmuş ve Türkiye Tarım ve Orman Bakanlığı ile Türk tarım firmaları ile iş birli- ği güçlendirilmiştir. Bu sayede, tarım sektöründe daha fazla bilgi payla- şımı ve gelişme sağlanmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 269 Türkiye Dostluk Ormanı Projesi 2021, Azerbaycan Karabağ bölgesi, yangınlar ve mayınlar gibi nedenlerle tarım ve orman alanlarında büyük zarar görmüştür. Bu yıkıcı etkiler, savaşın yol açtığı tahribatın bir sonucudur. Tarım ve Orman Bakanlığımız, 2021 yılında Karabağ’ın yeniden inşası için katkı sağlamak amacıyla kapsamlı bir “Karabağ Eylem Planı” hazırlamıştır. Bu eylem planı kapsamında, Azerbaycan-Türkiye Dostluk Ormanı proje- sinin Karabağ’da kurulması ve ayrıca Azerbaycan devletinin Karabağ’da başlattığı ağaçlandırma çalışmalarına destek verilmesi amaçlanmıştır. Bu çerçevede, Orman Genel Müdürlüğü tarafından Cumhurbaşkanlığı kararı ile Azerbaycan’a hibe edilen iki adet paletli mini kepçe, bu önemli projelere katkı sağlamak amacıyla teslim edilmiştir. Azerbaycan-Türkiye Dostluk Ormanı Projesi, Karabağ’da 65 hektarlık bir alanda gelecek nesillere nefes olacak büyük bir ormanın oluşturulması- nı hedeflemektedir. Azerbaycan’a hibe edilen mini kepçeler sayesinde bugüne kadar 5 hektarlık alanda toprak işleme işlemleri tamamlanmış ve araziler fidan dikimine hazır hâle getirilmiştir. Bu projeler, Karabağ’ın yeniden yeşillendirilmesi ve topraklarının verimli hâle getirilmesine önemli katkılar sunmaktadır. Ağaçlandırma Projesi 11 Kasım 2021, Azerbaycan Azerbaycan Ekoloji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı, Karabağ bölgesinde savaş nedeniyle tahrip olan arazilerin yeniden inşası ve restore edilmesi amacıyla büyük bir ağaçlandırma projesi başlatmıştır. Bu proje, 30 bin hektarlık bir alanda gerçekleştirilmektedir. Türkiye’nin Orman Genel Müdürlüğü, Azerbaycan’ın başlattığı Ağaçlandırma Projesi’ne katkıda bulunmak amacıyla, Karabağ bölgesindeki ağaçlandırma sahalarına di- kilmek üzere geniş yapraklı ve iğne yapraklı çeşitli türlerde 10 bin adet orman ağacı fidanını Azerbaycan’a hibe etmiştir. 11 Kasım 2021 tarihin- de, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın himayesinde gerçekleştiri- len “Geleceğe Nefes” programı çerçevesinde, Azerbaycan Ekoloji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından bir fidan dikim töreni düzenlenmiştir. Türkiye’nin Bakü Büyükelçiliği ve TİKA’nın katkılarıyla Başkent Ba- kü’nün Hocahesen semtinde binlerce fidan toprakla buluşurken, Azer- 270 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI baycan genelinde toplamda 111 bin fidan dikimi gerçekleştirilmiştir. Bu önemli etkinlik, çevre koruma ve yeşil alanların artırılması amacıyla bü- yük bir katkı sağlamıştır. Azerbaycan'da "Geleceğe Nefes" Kampanyası Zirai İnsansız Hava Aracı (Ziha) Desteği 2021, Azerbaycan İnsansız hava araçlarının (İHA) kullanımı, tarım sektöründe giderek yaygınlaşmakta ve bu teknoloji tarımın ayrılmaz bir parçası hâline gel- mektedir. Bu nedenle, günümüz teknolojisini takip eden Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), Azerbaycan Tarımsal İno- vasyon Merkezi ile Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi arasında “Dro- ne Tabanlı Multispektral Görüntülerin Çok Amaçlı Değerlendirmesine Yönelik Yüzey Yansıma ve Bitki Örtüsü İndekslerinin Tespiti” projesini başlatmıştır. Bu projenin kapsamında, Azerbaycan’dan üç uzman, An- kara’da Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesinde teorik eğitimler alırken, İHA’ların temin edileceği firmalardan teorik ve pratik eğitimler almışlar- dır. Program, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü ile İHA’ların tarım alanın- da kullanılması konusunda iki ülkenin yapması gerekenleri ve deneyim- lerini paylaşma konularını içermiştir. Bu çalışmanın bir parçası olarak Azerbaycan’a, multispektral görüntü- lerin çok amaçlı olarak değerlendirilmesine yönelik 1 adet multispektral İHA, 1 adet zirai ilaçlama İHA ve haritalama ile analiz yazılım desteği sağlanmıştır. Bu proje kapsamında yüzey yansıma, hastalıkların tespiti, bitkilerin su ve gübre ihtiyaçları ile bitki örtüsü indekslerinin belirlen- ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 271 mesinde, ilaçlama ve eğitim faaliyetlerinde de İHA’lar kullanılmaktadır. Bu proje, tarım alanında verimliliği artırmak ve çiftçilere daha fazla kay- nak sağlamak için önemli bir adım olmuştur. Ormancılık Alanında İşbirliği Hakkında Mutabakat Zaptı 2021, Kazakistan Türkiye Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı Orman Genel Müdür- lüğü ile Kazakistan Cumhuriyeti Ekoloji, Jeoloji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı Ormancılık ve Yaban Hayatı Komitesi Arasında Ormancılık Alanında İşbirliği Hakkında Mutabakat Zaptı, Tarım ve Orman Bakanı Vahit Kirişçi ile Kazakistan Ekoloji, Jeoloji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Serikkali Brekeshev tarafından imzalanmıştır. 2.12. Diaspora Alanında İş Birliği Türk Devletleri Teşkilatının, üye ülkelerle giderek artan siyasi iş birliği- nin somut sonuçlarından biri de diasporaları arasında pek çok alanda geliştirilen ikili ilişkilerdir. Teşkilat’ın temel amaçları arasında, üye ülke- lerin imajını uluslararası arenada olumlu hâle getirmek ve yurttaşlarının yaşadığı ülkelerdeki kamuoyu üzerinde etkili olabilmek için çalışmalar yürütülmesi de yer almaktadır. Bu anlamda, bir etkileşim ihtiyacı ilk defa dışişleri bakanlarının 2012 New York görüşmesi sırasında Türk diasporalarının eş güdümlü hareket etme- leri gerektiğinin altınının çizilmesiyle gündeme gelmiştir. Bundan sonra- ki süreç hızlı gelişerek 2013 yılının Ocak ayında Bakü’de TDT Üye Ülke- lerinin Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakan ve Kuruluş Başkanlarının 1. Toplantısı gerçekleşmiş, aynı yılın 14 Mayıs’ında Ankara’da düzenlenen Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakan ve Kuruluş Başkanlarının 2. Toplan- tısı’nda Türkdildeş Diaspora Ortak Faaliyet Stratejisi kabul edilmiştir. TDT diasporaları arasındaki iş birliğinin kapsam ve niteliğini ele almak üzere Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kuruluş Başkanlarının yanı sıra Temas Grubu düzeyinde toplantılar, diaspora forumları, eğitim programları, paneller vb. faaliyetler düzenli olarak gerçekleştirilmektedir. 272 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Toplantılar Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kuruluş Başkanlarının Düzeyinde Toplantılar TDT Üye Ülkelerinin Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kuruluş Başkanlarının 1. Toplantısı 24 Ocak 2013, Bakü/Azerbaycan Türk Keneşi (Konseyi) Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kuru- luş Başkanları 1. Toplantısı, 24 Ocak 2013 tarihinde Bakü’de gerçekleş- tirilmiştir. Toplantı kapsamında yapılan görüşmelerde, Türk Keneşinin Nahçıvan Anlaşması’nda ortaya konulan amaç ve görevleri teyit edilmiş; diasporaların yurt dışında ülkelerinin imajının iyileştirilmesinde ve ka- muoyunu etkilemede oynadığı önemli rolün altı çizilmiş; Türkdildeş ülkeler arasındaki birlik ve dayanışmayı tamamlamak üzere dünyada- ki Türkdildeş diasporalar arasında iş birliğinin artmasına olan ihtiyaç vurgulanmıştır. Toplantıda üzerinde mutabık kalınan başlıca hususlar şunlardır: • Türk Keneşi nezdinde, diaspora işlerinden sorumlu bakanlık/kuru- luş yetkililerinden oluşan bir Temas Grubu kurulması, • Temas Grubu’nun bir Türk Keneşi Diaspora Forumu düzenlemesi, • Türk Keneşi Sekretaryası’nın Temas Grubu’nun Sekretarya görevini üstlenmesi ve bir Ortak Eylem Planı taslağı hazırlaması. Türk Keneşi heyeti, toplantı vesilesiyle Bakü’de Azerbaycan makamla- rıyla ikili temaslar da gerçekleştirmiştir. TDT Üye Ülkelerinin Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kuruluş Başkanlarının 1. Toplantısı ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 273 Türk Keneşi Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kuruluş Başkanlarının 2. Toplantısı 14 Mayıs 2013, Ankara/Türkiye Türk Keneşi Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kuruluş Başkan- larının 2. Toplantısı, Türk Keneşi Genel Sekreteri’nin başkanlığında 14 Mayıs 2013 tarihinde Ankara’da yapılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti Baş- bakanlık Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığının ev sa- hipliğinde gerçekleşen toplantıya Türk Keneşi üye devletlerinden yetki- lilerin yanı sıra TÜRKPA Genel Sekreteri Ramil Hasanov ve TÜRKSOY Genel Sekreter Yardımcısı Fırat Purtaş da katılmıştır. Toplantıda, Türk Keneşi Türkdildeş Diaspora Ortak Hareket Stratejisi kabul edilmiştir. Strateji, diasporaların bulundukları ülkelerde haklarını koruyan, bu ülkelerin sosyo-politik kurumlarında gerektiği şekilde temsil edilen, aynı zamanda ana vatanlarıyla bağlarını güçlendirmiş ve yaşadık- ları ülkelerde onun çıkarlarını savunan etkin mekanizmalar hâline gelme- sine yönelik ortak adımlar atılmasını öngörmektedir. Üye ülkelere ve tüm Türk dünyasına yönelik olumsuz faaliyetlere karşı iş birliğinin eş güdüm- lü sürdürülmesi de stratejinin öncelikli konuları arasında yer almaktadır. Türk Keneşi Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kuruluş Başkanlarının 2. Toplantısı Türk Keneşi Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kuruluş Başkanları 3. Toplantısı 8 Kasım 2018, Ankara/Türkiye Türk Keneşi Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kuruluş Başkan- ları 3. Toplantısı 8 Kasım 2018 tarihinde Ankara’da gerçekleştirilmiştir. 274 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Keneşi Genel Sekreteri Baghdad Amreyev ve Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy’un ev sahipliğinde düzen- lenen toplantıda, Türk Keneşi üye ülke diasporalarının mevcut durum- ları ele alınırken üye ülkelerin diaspora işlerinden sorumlu kurumları ve Türk dili konuşan diasporalar arasındaki iş birliği ve eş güdümün ilerle- tilmesi konularında görüş alış verişinde bulunulmuştur. Dünyada ve bölgemizde meydana gelen gelişmeler çerçevesinde üye ülkelerin ilgili kurumlarınca güncellenen “Türk Keneşi Türkdildeş Di- aspora Ortak Faaliyet Stratejisi” katılımcı bakan ve kuruluş başkanları tarafından imzalanarak yürürlüğe girmiştir. Öte yandan, Türkdildeş di- asporalar arasındaki iş birliği kapsamında 2019 döneminde atılacak so- mut adımların belirlendiği Ortak Eylem Planı taraflarca onaylanmıştır. Toplantı kapsamında, Türkdildeş diasporalar arasındaki iş birliği ve ko- ordinasyonun ilerletilmesi amacıyla Türk Keneşi çatısı altında ortak bir online diaspora portalı hazırlanmasına karar verilmiştir. Toplantı kapsamında Türkiye, Azerbaycan ve Kazakistan’ın ilgili ku- rumları arasında ikili diaspora iş birliği mutabakat muhtıraları imzalan- mıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 275 Tvürk Keneşi Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kuruluş Başkanları 3. Toplantısı Türk Devletleri Teşkilatı Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Kurum Başkanları 4. Toplantısı 19 Kasım 2021, Çevrim İçi Türk Devletleri Teşkilatı Diaspora İşlerinden Sorumlu Bakanlar ve Ku- rum Başkanları 4. Toplantısı 19 Kasım 2021 tarihinde çevrim içi gerçek- leştirilmiştir. Kazakistan Cumhuriyeti Enformasyon ve Sosyal Kalkınma Bakan Yar- dımcısı Serik Egizbayev’in ev sahipliğinde ve Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreter Yardımcısı Gismat Gozalov’un moderatörlüğünde ger- çekleşen toplatıda taraflar, 12 Kasım 2021 tarihinde İstanbul’da düzen- lenen Türk Devletleri Teşkilatı 8. Liderler Zirvesi Bildirisi’nde yer alan devlet başkanlarının diaspora iş birliğine ilişkin kararları ve Türk Dün- yası 2040 Vizyon Belgesi’nin ilgili maddeleri üzerinde ayrıntılı görüş- melerde bulunmuşlardır. Toplantıda ayrıca, üye devletlerin diaspora ku- rumları ile yurt dışında yaşayan Türk diasporaları arasındaki iş birliğini kolaylaştıracak adımlar değerlendirilmiştir. 276 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Temas Grubu Düzeyinde Toplantılar Türk Keneşi Diaspora Temas Grubu’nun 1. Toplantısı 18 Nisan 2013, İstanbul/Türkiye Türk Keneşi Diaspora Temas Grubu, birinci toplantısını 18 Nisan 2013 tarihinde İstanbul’da Türk Keneşi Sekretaryasının ev sahipliğinde ger- çekleştirmiştir. Toplantıya Türk Keneşi üye ülkeleri Azerbaycan, Kaza- kistan, Kırgızistan ve Türkiye adına katılan yetkililer, Türk devletlerinin dünyanın birçok bölgesinde sayıları milyonları bulan diasporaları ara- sında iş birliği ve eş güdüm sağlanmasına yönelik hususları ele almış- lardır. Toplantıda, bakanlar ve kuruluş başkanlarına sunulmak üzere Türk Ke- neşi Türkdildeş Diaspora Ortak Faaliyet Stratejisi taslak metni üzerinde mutabık kalınmıştır. Türk Keneşi Diaspora Temas Grubu’nun 1. Toplantısı ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 277 Türk Keneşi Nezdinde Diaspora İşleri Temas Grubu’nun 2. Top- lantısı 3-4 Şubat 2014, İstanbul/Türkiye Türk Keneşi Nezdinde Diaspora İşleri Temas Grubu 2. Toplantısı, 3-4 Şubat 2014 tarihlerinde İstanbul’da kâin Türk Keneşi Sekretaryası bina- sında gerçekleştirilmiştir. Toplantıda; 21 Haziran 2013 tarihinde Bakü’de düzenlenen Türk Keneşi Diaspora Örgütlerinin 1. Forumu’nun Bildirisi ve 16 Ağustos 2013 tari- hinde Azerbaycan’ın Gebele şehrinde düzenlenen Türk Keneşi Üçün- cü Zirve Bildirisi uyarınca oluşturulmasına karar verilen “Türk Keneşi Türkdildeş Diasporalar için Ortak Eylem Planı” ve ABD, Almanya, Fran- sa ve Ukrayna’da kurulması planlanan “Türk Keneşi Türkdildeş Diaspo- raları Bölgesel Merkezler Yönetmeliği” taslakları ele alınmış ve metinler üzerinde mutabık kalınmıştır. Türk Keneşi Nezdinde Diaspora İşleri Temas Grubu’nun 2. Toplantısı Türk Keneşi Himayesindeki Diaspora Temas Grubu’nun 3. Top- lantısı 3 Mayıs 2016, Almatı/Kazakistan Diaspora işlerinden sorumlu yetkililerden oluşan Türk Keneşi himaye- sindeki Diaspora Temas Grubu’nun 3. Toplantısı 3 Mayıs 2016 tarihinde Almatı’da düzenlenmiştir. Moderatörlüğünü Türk Keneşi Genel Sekreter Yardımcısı Dr. Ömer Kocaman’ın yaptığı toplantıda taraflar, 2016-2017 278 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI yılı Türk dili konuşan diasporalar için eylem planı, Türk Keneşi bölgesel diaspora merkezlerinin kurulması, Türk Keneşi İkinci Diaspora Foru- munun düzenlenmesi ve Türk Keneşi üye ülkeleri arasında diaspora iş birliği alanında bazı konuları ele almıştır. Toplantıda, Türk Dili Konuşan Diasporalar Eylem Planı nihai hâline ge- tirilerek taraflarca kabul edilmiştir. Türk Keneşi Himayesindeki Diaspora Temas Grubu’nun 3. Toplantısı Türk Konseyi Diaspora Temas Grubu’nun 4. Toplantısı 23 Şubat 2018, İstanbul/Türkiye Türk Konseyi Diaspora Temas Grubu’nun 4. Toplantısı, 23 Şubat 2018 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilmiştir. Türk Konseyi Genel Sekreter Yardımcısı Ömer Kocaman’ın yönettiği toplantıda, dünyada ve bölge- mizde cereyan eden gelişmeler çerçevesinde Türkiye’nin değişiklik tek- lifinde bulunduğu “Türk Konseyi Türkdildeş Diaspora Ortak Faaliyet Stratejisi” taraflarca ele alınmış ve güncellenmiştir. Taraflar, Türkdildeş diasporalar arasındaki iş birliği kapsamında 2018- 2019 döneminde atılacak somut adımların belirlendiği Ortak Eylem Pla- nı’nın temel unsurları üzerinde mutabık kalmıştır. Toplantı kapsamında ayrıca, Türkdildeş diasporalar arasındaki iş birliği ve koordinasyonun ilerletilmesi amacıyla Türk Konseyi Diasporalar At- lası hazırlanması yolunda çalışma başlatılması kararlaştırılmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 279 Türk Konseyi Diaspora Temas Grubu’nun 4. Toplantısı Türk Konseyi Diaspora Temas Grubu’nun 5. Toplantısı 8-9 Şubat 2019, Bakü/Azerbaycan Türk Konseyi Diaspora Temas Grubu’nun 5. Toplantısı 8-9 Şubat 2019 tarihlerinde Bakü’de gerçekleştirilmiştir. Toplantı, Türk Konseyi Genel Sekreter Yardımcısı Dr. Ömer Kocaman tarafından yönetilmiştir. Temas Grubu toplantısında heyetler, Almanya ve ABD`deki Türk dili konuşan diasporalar için Kapasite Geliştirme Eğitimi’nin hazırlığı, Nevruz`un ortaklaşa kutlaması, Türk Konseyi Diaspora İşlerinden So- rumlu Bakanlar/Kurum Başkanlarının Üçüncü Toplantısı’nın mahiyeti, diaspora gençliğinin Kazakistan’ın Zerendy kentinde düzenlenecek 4. Türk Konseyi Uluslararası Gençlik Kampı’na katılımı ve diğer ortak çı- karlara ilişkin konuları ele almışlardır. 280 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Konseyi Diaspora Temas Grubu’nun 5. Toplantısı Diğer Toplantılar Türk Keneşi Genel Sekreteri’nin ABD’de Yerleşik Türkçe Konuşan Diaspora Temsilcileriyle Toplantısı 13 Mayıs 2015, New York/ABD Türk Keneşi Genel Sekreteri Büyükelçi Ramil Hasanov, ABD’de kain Türk dili konuşan diaspora temsilcileri ile 13 Mayıs 2015 tarihinde, Tür- kiye Cumhuriyeti New York Başkonsolosluğu’nda düzenlenen toplantı- da bir araya gelmiştir. Toplantıda diaspora konusunun önemine ilişkin görüşler dile getirilmiş, Türk Keneşinin diasporanın yanı sıra diğer bütün alanlarda yürütmekte olduğu çalışmalar hakkında bilgiler paylaşılmıştır. Özellikle toplantının ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 281 ana teması olan diaspora konusundaki çalışmalar ve buna bağlı olarak ilki hâlihazırda Kiev’de faaliyetlerine başlamış olan ve yakın gelecekte Almanya, Fransa ve ABD’de açılması planlanan bölgesel diaspora mer- kezleri hakkında da ayrıntılı bilgi verilmiştir. Türk Keneşi Genel Sekreteri’nin ABD'de Yerleşik Türkçe Konuşan Diaspora Temsilcileriyle Toplantısı 282 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Diaspora Bölgesel Merkezi İcra Komitesi Toplantısı 26 Aralık 2016, Kiev/Ukrayna Diaspora Bölgesel Merkezi İcra Komitesi Toplantısı, Türk Keneşi Genel Sekreteri Büyükelçi Ramil Hasanov’un başkanlığında 26 Aralık 2016 ta- rihinde Türk Keneşi Kiev Bölgesel Diaspora Merkezi’nde gerçekleştiril- miştir. Toplantıya Ukrayna’daki Azerbaycan, Kazakistan ve Türkiye büyükelçi- liklerinin temsilcileri, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı temsilcisi ile İcra Komitesi üyeleri katılmıştır. Toplantıda, Türk Keneşi- nin faaliyetleri ve aynı zamanda diaspora alanında bugüne kadar yürüt- tüğü çalışmalar konuşulmuştur. İcra Komitesi, Türk dili konuşan diasporanın Ukrayna’daki değişen ko- şullara uyumunun artırılması için daha etkin çalışmalar yürütülmesi ve 2017 yılı faaliyet planını görüşmüştür. Diaspora Bölgesel Merkezi İcra Komitesi Toplantısı ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 283 Avrupa Kazak Diasporası Kurultay Toplantısı 4-5 Haziran 2022, Paris/Fransa Kazakistan Cumhuriyeti “Otandastar Qory” Vakfı ve Fransa’daki Kazak Büyükelçiliği tarafından 4-5 Haziran 2022 tarihlerinde Paris’te Kazak Diasporası Kurultay toplantısı düzenlenmiştir. Kurultay’da, Fransa’da yaşayan Kazak diasporasının önde gelen temsil- cileri, akademisyenler, diaspora iş insanları, basın mensupları ve öğren- cilerin yanı sıra TDT üye devletleri- Azerbaycan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkiye’den yüze yakın katılımcı bir araya gelmiştir. Kurultay’a katılan Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Baghdad Amreyev, diasporanın ana vatanı, kültürü ve dili ile bağlarının korun- ması ve sürdürülmesinin gerekliliğini vurgulamıştır. Toplantıda, Türk devletlerinin ortak diaspora potansiyelinin, Avrupa ile siyasi, ekonomik ve sosyal ilişkilerin geliştirilmesine önemli katkılarda bulunabileceğine de dikkat çekilmiş; diasporaların ekonomik, kültürel ve sosyal rolleri, yurt dışındaki yaşam koşulları ve beklentileri ile üye devletlerin diaspora kurumları arasında iş birliği ve koordinasyonu ge- liştirmenin yolları hakkında görüş alışverişinde bulunulmuştur. Avrupa Kazak Diasporası Kurultay Toplantısı 284 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Forumlar Türk Dili Konuşan Diaspora Örgütleri 1. Forumu 21 Haziran 2013, Bakü/Azerbaycan Türk Dili Konuşan Diaspora Örgütleri 1. Forumu 21 Haziran 2013 tari- hinde Bakü’de düzenlenmiştir. Forum’a başta Türk Keneşi üye devletleri Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye’nin diaspora işlerinden sorumlu bakanlar ve kuruluş başkanları olmak üzere dünyanın 44 ülke- sinden 500’den fazla diaspora temsilcisi katılmıştır. Cumhurbaşkanları İlham Aliyev, Nursultan Nazarbayev ve Abdullah Gül’ün forum katılımcılarına hitaplarının okunmasıyla başlayan Fo- rum’un başkanlığını Türk Keneşi Genel Sekreteri Halil Akıncı yapmıştır. Forum’da, yurt dışında yaşayan Türk diasporalarının mevcut problemle- ri ve onların çözüm yöntemleri ve diasporaların önündeki fırsatların ve onları gerçekleştirme yolları tartışılmış, Türkdildeş Diaspora Ortak Fa- aliyet Stratejisi’nin tanıtımı yapılmıştır. Forum’un sonunda katılımcılar Bakü Bildirisi’ni ve Devlet Başkanlarına Sesleniş’i kabul etmiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 285 Türk Devletleri Teşkilatı 2. Diaspora Forumu 28-30 Mart 2022, Bursa/Türkiye Türk Devletleri Teşkilatı 2. Diaspora Forumu 28-30 Mart 2022 tarihle- ri arasında Türk Dünyası Kültür Başkenti Bursa’da gerçekleştirilmiştir. Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı ve TDT Sekretarya- sının ev sahipliğinde düzenlenen Forum’da TDT Genel Sekreteri Bagh- dad Amreyev, ortak diasporanın Türk devletleri için siyasi, ekonomik ve sosyal açıdan büyük faydalar sağlayabilecek potansiyeline değinerek TDT’nin yürüttüğü diaspora faaliyetlerinin amacının, dünya çapında eğitimli ve organize, ortak bir Türk diasporası oluşturmak olduğunu be- lirtmiştir. Aksakallar Konseyi Başkanı Binali Yıldırım, kardeş Türk devletlerinin 20 milyonu aşkın güçlü diasporası arasında verimli iş birliği ve koordi- nasyonun sağlanmasının önemini dile getirmiş, diasporanın ana vatanı, kültürü ve dili ile temasının korunması ve sürdürülmesinin gerekliliği- nin altını çizmiştir. Açılışın ardından Forum; TDT Genel Sekreter Yardımcısı Gismat Goza- lov’un moderatörlüğünü yaptığı “TDT Üye Devletleri Diasporalarının Güncel Durumu ve Gelecek Perspektifleri” başlıklı Diaspora Kurum Baş- kanları Oturumu; “TDT Üye Devletleri Diasporalarının Tarihsel Süreci” başlıklı Akademik Oturum ve “Diaspora STK’lerinin Kapasitesinin Ge- liştirilmesi-Zorluklar” başlıklı Sivil Toplum Oturumundan oluşan üç ana bölümle devam etmiştir. Türk Devletleri Teşkilatı 2. Diaspora Forumu 286 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Devletleri Teşkilatı 2. Diaspora Forumu Türk Devletleri Teşkilatı Diasporadan Sorumlu Bakanlar ve Ku- rum Başkanları Uluslararası Bakü Forumu 20-21 Aralık 2022, Bakü ve Şuşa/Azerbaycan TDT diasporadan sorumlu devlet kurumları başkanları, Azerbaycan Cumhuriyeti Diaspora İşlerinden Sorumlu Devlet Komitesinin ev sa- hipliğinde, 20-21 Aralık 2022 tarihlerinde Bakü ve Şuşa’da, Uluslararası Bakü/Şuşa Diaspora Forumu vesilesiyle bir araya gelmiştir. Forum’da, üye ve gözlemci devletlerin diasporalarının mevcut durumu, diaspora kurumlarının kendi diasporalarıyla iş birliği ve koordinasyonu geliştirme çabaları, diaspora kurumları ve Türk diasporaları arasında koordinasyon ve iş birliğini artırmanın yolları, diaspora eğitim program- larının etkinliğini artırmaya yönelik görüş ve öneriler, TDT 1. Diaspora Gençlik Forumunun organizasyonu ve Türk diaspora temsilcilerinin TDT’nin gençlik, ekonomi ve akademik girişimlerine (gençlik kampları, festivaller, girişimci forumları, iş forumları, Türk Üniversiteler Birliğinin etkinlikleri gibi) katılımını artırma yollarının da yer aldığı önemli gün- dem maddeleri ele alınmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 287 Üye devletler, diaspora alanındaki ikili iş birliklerini geliştirmek üzere ikili mutabakat zabıtları imzalamış, programın ikinci gününde ise üst düzey diaspora temsilcileri ve TDT Sekretaryası heyeti Şuşa’yı ziyaret ederek “TDT 2023 yılı Diaspora Ortak Eylem Planı” hakkında detaylı gö- rüşmelerde bulunmuştur. Heyetler ayrıca, “2023 Türk Dünyası Kültür Başkenti” sıfatıyla Şuşa’da yapılması planlanan faaliyetleri, TDT ülkelerinde diaspora faaliyetleri- nin karşılıklı düzenlenmesi ve koordinasyonu konularını ele almış, şe- hirde devam eden restorasyon çalışmalarını yerinde incelemiştir. Türk Devletleri Teşkilatı Diasporadan Sorumlu Bakanlar ve Kurum Başkanları Uluslararası Bakü Forumu Türk Devletleri Teşkilatı 1. Diaspora Gençlik Forumu 26-27 Eylül 2023, Bakü/Azerbaycan Türk Devletleri Teşkilatı 1. Diaspora Gençlik Forumu, “Haydar Aliyev ve Türk Dünyası” temasıyla 26-27 Eylül 2023 tarihlerinde Azerbaycan Cumhuriyeti Diaspora İşlerinden Sorumlu Devlet Komitesinin ev sahip- liğinde Bakü’de düzenlenmiştir. Foruma üye ve gözlemci devletlerin di- aspora gençlerinin katılmıştır. Azerbaycan Aksakalı, Azerbaycan Parlamentosu Başkan Yardımcısı, Azerbaycan Gençlik ve Spor Bakanı, TÜRKPA ve Türk Kültür ve Miras Vakfı başkanları, TDT ülkelerinin dışişleri bakan yardımcıları, kültür bakan yardımcıları ve büyükelçilerinin katıldığı forum çerçevesinde ger- çekleştirilen üç panel oturumunda katılımcılar, Haydar Aliyev’in Türk ülkelerinin yakınlaşmasında oynadığı rolü ve Türk dünyasının genç ne- sillerine verdiği değerli mesajları ele almış, gelecek dönemde Türk di- aspora gençleri arasında iş birliği ve koordinasyonu artırmanın yolları üzerinde durmuştur. Forumun sonunda, katılımcı diaspora gençleri, ge- lecekte daha fazla iş birliği ve koordinasyon kurma kararlılıklarını özet- leyen ortak bildiri kabul etmiştir. 288 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Devletleri Teşkilatı 1. Diaspora Gençlik Forumu ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 289 Paneller Türkdildeş Diasporalar Arasında İşbirliğinin Derinleştirilme- sinde Türk Keneşinin Rolü Paneli 5 Ekim 2016, Kiev/Ukrayna “Türkdildeş Diasporalar Arasında İşbirliğinin Derinleştirilmesinde Türk Keneşi`nin Rolü” konulu panel, 5 Ekim 2016 tarihinde Türk Keneşi Ge- nel Sekreteri Büyükelçi Ramil Hasanov”un başkanlığında Türk Keneşi Kiev Diaspora Bölgesel Merkezi’nde gerçekleştirilmiştir. Azerbaycan, Kazakistan ve Türkiye’nin Kiev büyükelçileri, Ukrayna mil- letvekilleri, Ukrayna’da yaşayan Türkdildeş diasporaların temsilcileri ve Türk Keneşi Diaspora Temas Grubu temsilcilerinin katıldığı panelde, Türk Keneşi ve faaliyetleri hakkında bilgi verilmiş, diaspora sahasında bugüne kadar Türk Keneşi bünyesinde gerçekleştirilen çalışmalar anla- tılmıştır. 60’a yakın katılımcının iştiraki ile gerçekleştirilen panelin ardından Türk Keneşi Kiev Bölgesel Diaspora Merkezi’nde kokteyl düzenlenmiştir. “Türkdildeş Diasporalar Arasında İşbirliğinin Derinleştirilmesinde Türk Keneşinin Rolü” Paneli Türk Devletleri Teşkilatı: 5 Devlet Tek Diaspora Paneli 15-16 Eylül 2023, İstanbul/Türkiye 15-16 Eylül 2023 tarihleri arasında Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK) tarafından İstanbul’da Düzenlenen Dünya Türk İş Konseyi 10. Kurultayı kapsamında, “Türk Devletleri Teşkilatı: 5 Devlet Tek Diaspora” başlıklı panel, TDT Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev’in mode- ratörlüğünde gerçekleştirilmiştir.  290 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Panelde, Türk Devletleri Teşkilatının ortak vizyonu doğrultusunda di- asporalar arası iletişimin ve buna mukabil ticari faaliyetlerin gelişti- rilmesine yönelik öneriler ve ileriye dönük perspektifler ele alınmıştır. Panelin ardından Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın teşrifleriyle gerçekleştirilen resmî açılışın sonrasında TDT ile DEİK arasında bir iş birliği mutabakat zaptı imzalanmıştır. Cumhurbaşkanı Erdoğan, iletişim imkânlarının geliştiği günümüzde, ana vatan ile diaspora arasındaki bağları güçlendirmenin eskisine göre daha kolay olduğunu, bunun için çok daha etkin mekanizmalar kurul- ması gerektiğini vurgulamıştır. Cumhurbaşkanı Erdoğan ayrıca, üstün başarı sağlamış Türk kökenli ve Türkiye dostu yöneticiler, sporcular, sa- natçılar ve üst düzey siyasi temsilcilerine ödüllerini takdim etmiştir. “Türk Devletleri Teşkilatı: 5 Devlet Tek Diaspora” Paneli Diaspora Ödül Töreni ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 291 Eğitim ve Tecrübe Paylaşımı Programları Türk Konseyi Üye Devletlerinin Diaspora Kurumları Arasında Tecrübe Değişimi Programı 8-9 Şubat 2019, Bakü/Azerbaycan Türk Konseyi Üye Devletlerinin Diaspora Kurumları Arasında Tecrübe Değişimi Programı, 8-9 Şubat 2019 tarihlerinde Azerbaycan'ın başkenti Bakü’de gerçekleştirilmiştir. Programa komitenin başkanı Fuat Muradov, Türkiye Cumhuriyeti Yurt- dışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkan Yardımcısı Abdulhadi Turus, Türkiye'nin Bakü Büyükelçisi Erkan Özoral, Türk Konseyi Genel Sekre- ter Yardımcısı Ömer Kocaman ile Kazakistan ve Kırgızistanlı yetkililer katılmıştır. Türk Konseyi Üye Devletlerinin Diaspora Kurumları Arasında Tecrübe Değişimi Programı Türk Dili Konuşan Diasporalar İçin Birinci Kapasite Geliştirme Eğitim Programı 26 Mart 2019, Berlin/Almanya Türk Dili Konuşan Diasporalar İçin Birinci Kapasite Geliştirme Eğitim Programı 26 Mart 2019 tarihinde Berlin'de düzenlenmiştir. Kapasite Geliştirme Eğitim Programı, Almanya'daki Türk dili konuşan diaspora STK'lerinin bir araya geldikleri, etkinlik alanları hakkında su- numlar yaptıkları ve kendi aralarında sürdürülebilir iş birliği ve koor- dinasyonu arttırmanın yollarını tartıştıkları ilk etkinlik olmuştur. Prog- ram sırasında katılımcılar, Almanya'daki Türk dili konuşan diaspora STK'leri arasında gelecekteki eylem süreci hakkında görüş alışverişinde bulunmuş ve bağlarını derinleştirmek için ortak eğitim, kültür ve spor faaliyetleri düzenleme hususunda mutabık kalmıştır.  292 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Üye devletlerin merkezi diaspora kurumlarından katılan yetkililerin, Almanya'da yaşayan ilgili diaspora gruplarına yönelik geliştirdikleri politika ve programlar hakkında sunum yaptıkları toplantıda taraflar, diaspora düzeyinde daha koordine, entegre ve sürdürülebilir bir eylem sağlamak için merkezî diaspora kurumları arasındaki iş birliğini derin- leştirmeyi kararlaştırmışlardır. Üye devletleri merkezi diaspora kurum- ları, Türk dili konuşan diasporanın gençleri arasında ortak değerleri ve ortak kimlikleri hakkında farkındalık yaratmak üzere ortak eğitim, kül- tür ve spor faaliyetleri düzenlenmesini de karara bağlamıştır. Türk Dili Konuşan Diasporalar İçin Birinci Kapasite Geliştirme Eğitim Programı ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 293 Türk Dili Konuşan Diasporalar İçin İkinci Kapasite Geliştirme Eğitim Programı 28 Eylül 2019, New York/ABD Türk Dili Konuşan Diasporalar için Kapasite Geliştirme Eğitim Progra- mı’nın ikincisi, 28 Eylül 2019 tarihinde New York'ta, Azerbaycan Cumhu- riyeti Diasporadan Sorumlu Devlet Komitesi tarafından düzenlenmiştir. Türk Konseyi Genel Sekreter Yardımcısı Gismat Gozalov'un başkanlık ettiği toplantıda, Genel Sekreter Yardımcısı Gismat Gozalov katılımcıla- ra, Türk Konseyi üye ülkeleri arasında diaspora alanında iş birliğinin ta- rihsel gelişimi ve 2019/2020 faaliyet döneminde gerçekleştirilecek olan diaspora çalışmaları hakkında bilgi vermiştir. Toplantıda, üye ülkelerin merkezî diaspora kurumlarından katılan yet- kililer, yurt dışında yaşayan kendi diaspora gruplarına yönelik geliştir- dikleri politika ve programlar hakkında sunum yapmıştır. Programın ikinci bölümünde ise ABD'deki Türk dili konuşan diaspora STK'leri de kendi faaliyet alanları hakkında sunumlar yapmış ve sürdürülebilir iş birliği ve koordinasyonu arttırmanın yollarını ele almışlardır. Türk Dili Konuşan Diasporalar İçin İkinci Kapasite Geliştirme Eğitim Programı 294 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Konseyi Diaspora Kurumları Arasında 2. Tecrübe Paylaşımı Programı 29 Mart 2022, Bursa/Türkiye TDT 2. Diaspora Forumu programı çerçevesinde 29 Mart 2022'de, TDT üye devletleri diaspora kurumlarının bilgi ve tecrübe paylaşımında bu- lundukları, diaspora konusunu hukuki, sosyal, ekonomik, kültürel boyu- tuyla ele aldıkları TDT Diaspora Kurumları Arasında 2. Tecrübe Paylaşı- mı Programı düzenlenmiştir. Türk Konseyi Diaspora Kurumları Arasında 2. Tecrübe Paylaşımı Programı ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 295 Diaspora Dayanışması Birinci Türk Keneşi Diaspora Bölgesel Merkezinin Açılışı 24 Aralık 2014, Kiev/Ukrayna Birinci Türk Keneşi Diaspora Bölgesel Merkezi, 24 Aralık 2014 tarihinde Kiev'de, Ukrayna'daki Ortak Azerbaycan Diasporası tesislerinde açılmış- tır. Açılışı Türk Keneşi Genel Sekreteri Büyükelçi Ramil Hasanov, Türk Keneşi Dönem Başkanı Türkiye Cumhuriyeti’nin Kiev Büyükelçisi Yönet Can Tezel ve Kiev Belediye Başkanı Danışmanı Bogdan Balasinoviç yap- mıştır. Açılışa Ukrayna Belediye Başkanı Danışmanı, Kırgızistan ve Türkiye’nin Kiev büyükelçileri, Azerbaycan ve Kazakistan büyükelçilik müsteşarları, Ukrayna Dışişleri Bakanlığı temsilcisi, Ukrayna’da yaşayan Türkdildeş diasporaların temsilcileri ile Türk Keneşi Diaspora Temas Grubu temsil- cileri katılmıştır. Birinci Türk Keneşi Diaspora Bölgesel Merkezinin Açılışı 296 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI TDT Genel Sekreteri’nin ABD’de Düzenlenen Geleneksel Türk Günü Yürüyüşü’ne Katılımı 16 Mayıs 2015, New York/ABD Türk Keneşi Genel Sekreteri Büyükelçi Ramil Hasanov, New York resmî ziyareti sırasında 16 Mayıs 2015 tarihinde “Geleneksel Türk Günü Yü- rüyüşü”ne katılmıştır. Yürüyüşe Azerbaycanlı, Kazak, Kırgız, Özbek ve Türkmen delegasyonları iştirak etmiştir. Geleneksel Türk Günü Yürüyüşü, ABD ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 297 "Teröre Hayır” Yürüyüşü 20 Eylül 2015, Kiev/Ukrayna Türkiye'nin terörle mücadelesine destek vermek amacıyla, Ukrayna Azerbaycanlıları   Birleşik Diasporasının ve Türk Keneşi Kiev Bölgesel Diaspora Merkezi’nin girişimiyle 20 Eylül 2015 tarihinde Kiev'de "Terö- re Hayır” yürüyüşü düzenlenmiştir. Yürüyüşe, Kiev'deki Azerbaycan ve Türkiye diasporasından 200'ün üzerinde temsilci katılmıştır. "Teröre Hayır” Yürüyüşü, Ukrayna 298 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Devletleri Tarafından Ortak Nevruz Kutlama Programı 18 Mayıs 2022, Vilnius/Litvanya Pandemi nedeniyle iki yıl ertelenen Nevruz Kutlama Programı, 18 Mayıs 2022 tarihinde Azerbaycan, Kazakistan, Türkiye, Özbekistan ve Maca- ristan büyükelçilikleri tarafından ortaklaşa Vilnius-Litvanya'da düzen- lenmiştir. Program kapsamında, TDT üye ve gözlemci devletlerinin Vilnius'taki büyükelçiliklerinden yetkililer, diaspora temsilcileri ve yerel konukların katılımıyla konserler, halk oyunları gösterileri ve bir resepsiyon düzen- lenmiştir. Türk Devletleri Tarafından Ortak Nevruz Kutlama Programı 2.13. İnsani Konular ve Kalkınma Alanında İş Birliği “Türk Tipi Kalkınma İş Birliği Modeli” mimarlarından olan Türk İşbir- liği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) günümüzde 61 ülkede 63 Program Koordinasyon Ofisi ile 150’den fazla ülkede proje ve faaliyetlerini yürüt- mektedir. Ancak bu kadar geniş bir coğrafyaya yayılmadan önce TİKA, 1993 yılında Sovyetler’den ayrılan Türk Cumhuriyetleriyle ilişkilerin geliştirilmesi amacıyla kurulmuştur. Bu bağlamda Kırgızistan’da 1993, Azerbaycan ile Özbekistan’da 1994 ve Kazakistan’da 1995 yıllarında Tİ- KA’nın Program Koordinasyon Ofisleri faaliyetlerine başlamıştır. Son- ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 299 raki yıllarda ise Türk dünyası ile Türkiye’nin ilişkilerin derinleşmesi, iş birliği alanlarının çeşitlenmesi ve güncel gelişmelerin ışığında yeni pro- tokol ve anlaşmalar imzalanmıştır. Türk Devleti Teşkilatları Üye Ülkelerinde Mukim TİKA Program Koordinasyon Ofislerinin Etkin Faaliyet Yürütmesine Olanak Sağlayan Anlaşmalar Ülke İmza Metni İmza Tarihi Azerbaycan Türkiye Cumhuriyeti ile Azerbaycan Cumhuriyeti Arasında Teknik İşbirliği Protokolü 15.03.2016 Kazakistan Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti ile Kazakistan Cum- huriyeti Hükûmeti Arasında Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti TİKA PKO Faaliyetine İlişkin Anlaşma 19.03.2002 Kırgızistan Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti ile Kırgız Cumhuri- yeti Hükûmeti Arasında Kırgız Cumhuriyeti’ndeki TİKA PKO’nun Faaliyetine İlişkin Anlaşma 5.09.2006 Özbekistan Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti ile Özbekistan Cum- huriyeti Hükûmeti Arasında Türk İşbirliği ve Koor- dinasyon Ajansının Özbekistan Cumhuriyeti’ndeki Faaliyeti Hakkında Anlaşma 25.10.2017 İlişkilerin genişlemesi ve derinleşmesinin doğal bir sonucu olarak Türkiye Cumhuriyeti 2005-2021 yılları arasında kamu kurum ve kuruluşları aracılığı ile Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’da toplam değeri 2,4 milyar ABD doları olan uluslararası kalkınma iş bir- liği projeleri ve faaliyetleri gerçekleştirmiştir. Sahadaki etkinliğinin bir göstergesi olarak sadece TİKA’nın Türk Devletleri Teşkilatı üyesi ve göz- lemci ülkelerde gerçekleştirdiği proje ve faaliyet sayısı 4 bini geçerken Türk dünyasına yönelik gerçekleştirdiği proje ve faaliyetlerin sayısı ise yaklaşık 6 bin olmuştur. 300 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk devletleri bağımsızlıklarını ilan ettikleri zamandan günümüze ge- çen 30 yıllık süre içerisinde pek çok idari ve altyapı problemini çözmüş ve uluslararası kalkınma yardımı sağlayabilecek pozisyona gelmiştir. Bunun bir nişanesi olarak Kazakistan ve Azerbaycan’ın resmî kalkınma iş birliği ajansları olan, sırasıyla KazAID ve AIDA ile TİKA iş birliği ve tecrübe paylaşımına yönelik faaliyetler yürütmekte olup bu kapsamda TİKA ve KazAID arasında kalkınma alanında iş birliğinin geliştirilme- si amacıyla 6 Ağustos 2021 tarihinde Mutabakat Zaptı (MOU) imzalan- mıştır. Öncesinde ise 15 Ekim 2019 tarihinde Bakü’de imzalanan Türk Konseyi 7. Bildirgesi’nde, üye ülkelerin devlet başkanlarının, üye ülkele- rin üçüncü ülkelere kalkınma ve insani yardım konularındaki rolünden duydukları memnuniyeti ifade etmişler, ilgili yardımların artarak devam etmesinin önemini vurgulamışlar ve bu sürecin Sürdürülebilir Kalkın- ma Hedeflerine ilişkin 2030 Gündeminin amaçlarına ulaşılmasına katkı sağladığının altını çizmişlerdir. Türk Devletleri Teşkilatı üyelerinin hem üyesi olduğu hem de eş güdüm içerisinde çalıştığı yapılar olan Türk Parlamenterler Asamblesi (TÜRK- PA) ve Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY) ile de çeşitli proje ve faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Son yıllarda gerçekleştirilen proje ve faaliyetlerin özeti aşağıda gösterilmiştir: • 2023 yılında Türk Devletleri Teşkilatı ve KOSGEB İşbirliğinde KO- Bİ’ler İçin AR-GE ve İnovasyon Desteği Eğitim Programı, 2023 Res- samlar Buluşması, Türk Dünyası Kültür Başkenti Şuşa’da düzenle- nen “Uluslararası Harı Bülbül Müzik ve Dans Festivali” , Özbekistan ve Kazakistan’da “6. Türk Dünyası Kadın ve Moda Haftası”, Türki- ye’de XX.Yüzyıla Damgasını Vuran Baba-Oğul: Törökül Aytmatov ve Cengiz Aytmatov Sempozyumu, Kırgızistan’da “Türk Dil Forumu” gerçekleştirilmiş olup TİKA her bir faaliyete ayrı ayrı destekte bulun- muştur. • 2022 yılında TÜRKSOY Ressamlar Buluşması, Türk Dünyası Kadın ve Moda Haftası ile Türk Dünyası Geleneksel Müzik Mirası Uluslara- rası Bilimsel Konferansı faaliyetlerine TİKA destek sağlamıştır. • 2021 yılında Yunus Emre’nin vefatının 700. yılı için Özbekistan/Hi- va’da düzenlenmiş olan programa Türk halklarını temsil eden tanın- mış şairlerin katılımına TİKA destek olmuştur. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 301 • 2019 yılında 2019 Türk Dünyası Kültür Başkenti Oş şehrinde gerçek- leştirilmiş pek çok faaliyete TİKA katkıda bulunmuştur. • Cengiz Aytmatov'un doğumunun 90. yılı olması münasebeti ile ünlü yazarın tanıtılması, eserlerinin ve bırakmış olduğu kültürel mirasın yaşatılması için ülke genelinde anma programları gerçekleştirilmesi amacıyla 2018 yılı, Cengiz Aytmatov Anma Yılı ilan edilmiş; Türki- ye’nin çeşitli illerinde programlar düzenlemiştir. Türk Cumhuriyet- lerinden gelen misafirlerin ulaşım, konaklama ve lojistik ihtiyaçları TİKA tarafından karşılanmıştır. • 2017 Uluslararası Türk Akademisinden gelen talep üzerine 26 Ma- yıs 2017 tarihinde Kazakistan’ın başkenti Astana’da gerçekleştirilen TİKA desteği ile “Sosyal Bilimler Forumu” gerçekleştirilmiştir. • 2016 yılında Türk dili konuşan ülkelerden dört yüze yakın genç li- derlerin bir araya gelerek şiddete varan aşırıcılığın nedenleri, sonuç- ları ve çözüm önerileri değerlendirmelerinin yapıldığı “Şiddete Va- ran Aşırıcılıkla Mücadelede Gençliğin Rolü” kongresine TİKA destek sağlamıştır. Türk Tipi Kalkınma İş Birliği Modeli’nin ana odağı insan olup gerçekleş- tirilen proje ve faaliyetler uygulanırken bir imtiyaz aracı olmaktan ziya- de samimi ve eşit ortaklık anlayışı ile hareket edilmektedir. Bu sebeple, ihtiyaç sahiplerine yakın olmak, insani, ekonomik ve sosyal alanlarda somut projelerle iş birliği yapılan ülkelerin kalkınma stratejilerine önce- lik vermek Türk kamu kurum ve kuruluşları için ana amaç olmuştur. Or- tak dil, tarih ve kültür bağlarına sahip olduğumuz Azerbaycan, Kazakis- tan, Kırgızistan ve Özbekistan ile ilişkiler Türk dış politikasının öncelikli konularından biri olagelmiştir. Günümüzde Türk dünyası ülkelerinin sosyal ve ekonomik kalkınmalarını sağlamak, kendi aralarında ve komşularıyla iş birliği imkânlarını artırmak, idari altyapılarını güçlendi- rerek uluslararası toplumla bütünleşmelerini desteklemek Türkiye’nin temel hedeflerinden olmuştur. Ek olarak, ortak tarihî ve kültürel değer- leri yaşatmak proje ve faaliyetinin önceliği olarak ön plana çıkmaktadır. Bunun bir göstergesi olarak Moğolistan Nalayh bölgesinde bulunan ve açık havada yerinde sergilenen Bilge Tonyukuk yazıtları ve çevresindeki Göktürk eserlerinin doğa şartlarına karşı koruma altına alınması, eser- lerin çağdaş müzecilik anlayışına sergilenebilmesini sağlamak amacıyla TİKA tarafından kapsamlı bir müze inşası ve çevre düzenlemesi faaliyeti yürütülmektedir. 302 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI TİKA, sektörel olarak ise idari birimlerin geliştirilmesi, nitelikli eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimin güvence altına alınması, imalatın des- teklenmesi, tarım ve hayvancılığın geliştirilmesi, sosyal altyapıları des- tekleme başta olmak üzere çeşitli sektörlerde teknik ve mali gücünü iş birliği yapılan ülkelerle birleştirerek; sadece başkent ve büyük şehirlere değil kırsala ve ulaşım imkânlarının kısıtlı olduğu bölgelerde de ciddi seviyelerde proje ve faaliyetlerde bulunmaktadır. Ayrıca, TİKA’nın Türk devletleri ile olan iş birliği ortak kültürel mirasın korunması hem em- salsiz kültür varlığının gelecek nesillere aktarılmasını sağlama hem de toplumlar arasında sosyo-kültürel etkileşim zeminini güçlendirme bakı- mından önem arz etmekte; aynı zamanda turizm sektörünü geliştirmek suretiyle ekonomiye doğrudan katkıda bulunmaktadır. Son olarak, ilgili ülkelerdeki somut ve soyut kültür varlıklarının korunmasına yönelik ça- lışmalara devam edildiği belirtilmelidir. TİKA’nın Türk Devletleri Teşkilatı üye ülkelerinde çeşitli alanlarda ger- çekleştirdiği önemli projelerden başlıcaları şunlardır: Eğitim Azerbaycan T.C. MEB Bakü Türk Anadolu Lisesi Onarım ve Donanımı Proje Yeri/Yılı: Bakü/2015 Sektörü : Eğitim T.C. Millî Eğitim Bakanlığına bağlı olarak Bakü’de faaliyet gösteren Bakü Türk Anadolu Lisesi ve lise bünyesinde faaliyet gösteren ilkokul ve ortaokula uzun yıllardan beri farklı alanlarda destek sağlanmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti millî eğitim müfredatına göre eğitim veren okulun daha iyi fiziki koşullar ile eğitim hizmeti sunabilmesini sağlamak amacıyla TİKA tarafından 2014-2015 yıllarında yürütülen proje kapsamında okul binalarının tadilatı yapılmış ve gerekli okul malzemesi ve ekipmanı ile donatılmıştır. Yürütülen çalışma ile 1.700’den fazla öğ- rencinin bulunduğu okullarda daha iyi koşullarda eğitim-öğretim faali- yeti yürütülmesi, okulun eğitim kalitesinin yükseltilmesi hedeflenmiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 303 Bakü Türk Anadolu Lisesi, Azerbaycan 304 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kırgızistan Oş Şehri Ak-Tilek Tam Donanımlı Devlet Okulu Yapımı ve Tefrişatı Proje Yeri/Yılı: Oş/2011-2012 Sektörü : Eğitim Kırgızistan’ın en büyük ikinci şehri olan Oş’a TİKA tarafından inşa edi- len, tefrişat-donanım işleri gerçekleştirilen ve yaklaşık 1.000 öğrenci ile eğitimine devam eden Kırgız-Türk Dostluk Lisesi 26 Kasım 2012’de faa- liyete geçmiştir. 25.000 metrekare arsa üzerinde 12 bin metrekare kapalı alana sahip olan 3 katlı okul binasında, kapalı spor salonu, konferans salonu, voleybol ve basketbol sahaları mevcuttur. Binanın işletme ma- liyetlerini düşük tutmak ve çevresel sürdürülebilirliğini sağlayabilmek amacı ile yüksek enerji verimliliği kriterleri uygulanmıştır. İnşaatın ta- mamlanmasının ardından Kırgızistan Millî Eğitim Bakanlığına devredi- len okulda Kırgız müfredatı okutulmakta olup öğrencilerin ve velilerinin taleplerine bağlı olmakla birlikte bazı dönemlerde seçmeli olarak Türk- çe dersi verilmektedir. Ak-Tilek Tam Donanımlı Devlet Okulu, Kırgızistan ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 305 Ak-Tilek Tam Donanımlı Devlet Okulu, Kırgızistan Kazakistan Lev Gumilev Avrasya Milli Üniversitesine Türkçe Sınıfı Kurulması Proje Yeri/Yılı: Astana/2023 Sektörü : Eğitim TİKA’nın desteği ile Kazakistan’ın en büyük üniversitelerinden biri olan Astana’daki Lev Gumilev Avrasya Millî Üniversitesinde Türkçe sınıfı ku- rulmuştur. Geleneksel Türk motifleriyle tasarlanan ve ders için gerekli ekipmanlar ile donatılan sınıfta, üniversitenin Türkoloji bölümünde eği- tim gören veya Türkçeye ilgi duyan diğer bölümlerin öğrencilerine Türkçe dersleri verilmektedir. Lev Gumilev Avrasya Milli Üniversitesi Türkçe Sınıfı 306 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Sağlık Kırgızistan Kırgız-Türk Dostluk Devlet Hastanesi İnşası ve Donanımı Proje Yeri/Yılı: Bişkek/2017-2020 Sektörü : Sağlık Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın başbakanlığı döne- minde, 2013 yılı Nisan ayında Kırgızistan’a gerçekleştirdiği resmî ziyaret esnasında, Kırgızistan Cumhurbaşkanı ile yaptığı görüşmede, Bişkek’te bir hastane kurulması hususunda Kırgız tarafı Türkiye’den yardım ta- lep etmiş, konunun TİKA tarafından takip edilmesi talimatı verilmiştir. Akabinde inşası, tefrişat ve donanımı gerçekleştirilen ve yaklaşık 12.000 metrekare kapalı alanda hizmet veren hastanede kardiyoloji, kardiyovas- küler cerrahi, genel cerrahi, göğüs hastalıkları, anestezi ve reanimasyon, girişimsel radyoloji, gastroenteroloji branşlarında ileri teşhis ve tedavi hizmetleri verilmektedir. 72 yatak kapasiteli hastanede ayrıca laboratu- varlar, 2 ameliyathane, 3 yoğun bakım, anjiyo ve görüntüleme bölümleri bulunmaktadır. Hastane Kovid-19 salgınında ülkede vakaların artması dolayısıyla bir süreliğine Kırgızistan Sağlık Bakanlığınca kullanılmıştır. 2021 yılı ortası itibarıyla bahse konu hastane TİKA tarafından ilgili ta- raflara teslim edilmiştir. Kırgız-Türk Dostluk Devlet Hastanesi, Kırgızistan ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 307 Özbekistan Özbekistan Sağlık Bakanlığına 50 Tam Donanımlı Ambulans Temini Proje Yeri/Yılı: Taşkent/2018 Sektörü : Sağlık Özbekistan Sağlık Bakanlığı tarafından 2018 yılı başında Özbekistan vatandaşlarının sağlık alanında daha kaliteli hizmet alabilmelerinin sağlanabilmesi amacıyla Türkiye’den acil sağlık hizmet aracı talep edilmiştir. Her alanda gelişen iki ülke ilişkileri hasebiyle 2018 yılı içerisinde TİKA tarafından Özbekistan’a 50 tam teşekküllü ambulans temini TİKA tarafından gerçekleştirmiştir. 50 Tam Teşekküllü Ambulans Temini, Özbekistan 308 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kazakistan “Travmatoloji ve Ortopedide Yenilikler” Konferansının Destek- lenmesi Proje Yeri/Yılı: Astana/2023 Sektörü : Sağlık TİKA’nın katkılarıyla Kazakistan Sağlık Bakanlığının ev sahipliğinde Astana Tıp Üniversitesinde “Travmatoloji ve Ortopedide Yenilikler” ko- nulu uluslararası konferans düzenlenmiştir. Ayrıca, Türkiye’den gelen uzman doktorların marifetiyle Kazakistan’da daha önce yapılmayan ka- palı yöntemle kas nakli ameliyatı gerçekleştirilmiştir. Türkiye’nin sağlık alanındaki altyapısı teknik iş birliğine konu olmuştur. Travmatoloji ve Ortopedide Yenilikler Konferansı, Kazakistan ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 309 Su ve Hıfzıssıhha Azerbaycan 5 Bölgede Su Kuyuları Açılması Proje Yeri/Yılı: Ağcabedi, Haçmaz, Ağstafa, Şemkir, Gence, Şeki /2013- 2016 Sektörü : Su ve Hıfzıssıhha Azerbaycan'ın farklı bölgelerinde yaşanan su sıkıntısının giderilmesi amacıyla TİKA tarafından su kuyuları açılmasına yönelik hayata geçi- rilen projeler kapsamında 2013 yılında Ağcabedi bölgesinde 2 köyde 3 adet, 2016 yılında Haçmaz, Ağstafa, Şemkir, Gence ve Şeki bölgelerinde 7 artezyen su kuyusu açılmıştır. Proje kapsamında açılan su kuyularının bulunduğu köylerde inşa edilen su depoları, su irsaliye hatları ve çeşmelerle temiz içme suyuna erişimleri sağlanmıştır. Açılan artezyen su kuyuları ağırlıklı olarak Ermenistan çatışma hattına yakın köylerde yaşayanlar, Karabağ göçmenleri ve Ahıskalılar olmak üzere binlerce Azerbaycanlıya hizmet vermektedir. 310 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Azerbaycan Su Kuyuları ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 311 İdari Altyapıların Güçlendirilmesi Özbekistan Özbekistan Adalet Bakanlığına 20 Adet Mobil Ofis Aracı Temini Proje Yeri/Yılı: Taşkent/2018 Sektörü : İdari Altyapıların Güçlendirilmesi Özbekistan Adalet Bakanlığı Kamu Hizmetleri Genel Müdürlüğünün talebi üzerine noter, miras, tapu gibi başlıca kamu hizmetine erişimi kolaylaştırmak amacıyla 20 adet mobil ofis temin edilmiştir. 312 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kültürel İş Birliği Azerbaycan 2019 Yılı Millî Yayla Festivalinin Desteklenmesi Proje Yeri/Yılı: Gedebey/2019 Sektörü : Kültürel İş Birliği Azerbaycan’da geleneksel yayla kültürü ve oba geleneklerinin tarihsel ve kültürel öğeleri ile yaşatılması ve tanıtılması amacıyla TİKA desteği ile 26-28 Temmuz 2019 tarihleri arasında Gedebey’in Miskinli-Düzyurt yaylasında Azerbaycan’da ilk Millî Yayla Festivali gerçekleştirilmiştir. Geleneksel Türk (Orta Asya, Anadolu Yörük, Azerbaycan) motifli yurt- lardan müteşekkil bir Etno-Kasabada düzenlenen festivalin açılışına Dünya Etnospor Konfederasyonu Başkanı Bilal Erdoğan, Azerbaycan Cumhuriyeti Tarım Bakanı İnam Kerimov, 14 ülkeden davetliler ve 40 binden fazla Azerbaycanlı katılmıştır. 3 gün devam eden Millî Yayla Festivali boyunca at üstü oyunlar, geleneksel güreş, okçuluk, geleneksel halk dansları, uygulamalı el sanatları, âşık ve ozan sanatçılarının göste- rileri sergilenmiştir. Millî Yayla Festivali, Azerbaycan ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 313 Millî Yayla Festivali, Azerbaycan Azerbaycan ABAD El Sanatları Tanıtım ve Satış Merkezi Kurulması Proje Yeri/Yılı: Bakü/2019 Sektörü : Kültürel İş Birliği TİKA tarafından Azerbaycan’da turizmin geliştirilmesi, el sanatlarının korunması ve az gelirli sanatkârlara gelir sağlanmasını teminen başla- tılan proje çerçevesinde, Azerbaycan Cumhuriyeti Vatandaşlara Hizmet ve Sosyal Yenilikler Ajansı (ASAN Hizmet) bünyesinde bulunan Abad (Aile Ekonomisine Kolay Destek) markası altında Bakü'nün tarihî ve tu- ristik mekânlarından İçeri Şehir'de 15. yüzyılda inşa edilmiş olan Hacı Bani Hamamı adlı yapıda ABAD Sanatkârlık Merkezi kurulmuştur. ABAD Sanatkârlık Merkezi’nde satışa sunulan ürünlerden elde edilen gelirin yaklaşık % 85’lik kısmı sanatkârlara verilirken, % 15’lik kısmı ise işletmenin devam etmesi ve malzeme alımı gibi giderler için oluşturulan fonda toplanmaktadır. Bakü’nün turistik merkezi İçeri Şehir’de kurulan ABAD Sanatkârlık Merkezinin başarıya ulaşmasının ardından Uluslara- 314 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI rası Haydar Aliyev Havalimanı ve Bakü Tren İstasyonu olmak üzere 2 farklı noktada daha satış merkezi faaliyetine başlamıştır. Azerbaycanlı 100 sanatkârın el işi ürünlerinin satışı ile başlanan projede günümüz itibarıyla Bakü, Şeki, İsmayllı, Zagatala, Gebele, Lenkeran, Ba- laken, Masallı, Gence, Sumgayıt, ve Abşeron şehir ve köylerinde ikamet eden 250’den fazla sanatkârın 2.000’ni aşkın eseri Bakü’nün üç farklı noktasında turistler ve ilgililerin beğenisine sunulmakta, projeye her ge- çen gün yeni sanatkârların katılması ile birlikte faydalanıcı sayısı da art- maktadır. Azerbaycan’ın geleneksel sanatları içerisinde yer alan halıcı- lık, dokumacılık, bakırcılık, seramik ve oymacılık gibi birçok geleneksel el sanatlarının yaşatılmasına da imkân sağlanmaktadır. Aynı zamanda, TİKA tarafından Azerbaycan’da kırsal kalkınma amaçlı yürütülen Arıcı- lığın Geliştirilmesi Projesi’nden faydalanan çiftçilerin de ürünleri bura- da satışa sunulmaktadır. ABAD Sanatkârlık Merkezi Projesi ile birlikte Azerbaycan’da ABAD markası adı altında yeni bir değer yaratılmasına katkı sağlanmış, tamamen sosyal amaca odaklanmış turizm alanında sürdürülebilir işletme kazandırılmış ve sanatkârların eserlerinin satışı- nın yapıldığı yeni bir mecra ortaya çıkartılmıştır. ABAD El Sanatları Tanıtım ve Satış Merkezi, Azerbaycan ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 315 ABAD El Sanatları Tanıtım ve Satış Merkezi, Azerbaycan Barınma ve Konut Kırgızistan Heyelan Mağdurlarına Konut İnşası Proje Yeri/Yılı: Oş/2017 Sektörü : Barınma ve Konut 2017 yılının Nisan ayında Oş eyaletinin Özgen şehrine bağlı Ayu köyünde meydana gelen heyelanda 24 kişi hayatını kaybetmiştir. Kırgız Cumhurbaşkanlığının, köyün 15 km uzaklıktaki bir bölgeye taşınması sürecinde heyelanda yakınlarını kaybeden aileler için yeni konutların inşa edilmesi hususunda Türkiye’den destek talep etmesi üzerine TİKA tarafından 9 konut inşa edilerek heyelan mağdurlarına teslim edilmiştir. Kırgızistan Heyelan Mağdurlarına Konut İnşası 316 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kırgızistan Heyelan Mağdurlarına Konut İnşası Tarım, Hayvancılık ve Ormancılık Azerbaycan Kırsal Kalkınma Programları Kapsamında Azerbaycan’da Arıcılığın Geliştirilmesi Proje Yeri/Yılı: Ülke geneli/2012-2016 Sektörü : Arıcılık Azerbaycan’da arıcılığın geliştirilmesine ve yaygınlaştırılmasına yönelik olarak TİKA tarafından 2012 yılından itibaren “Azerbaycan’da Arıcılığın Geliştirilmesi Projesi” hayata geçirilmektedir. 2012 yılından itibaren 5 aşamalı olarak yürütülen proje çerçevesinde her yıl 100 aileye 1000 adet arı ailesinden müteşekkil arıcılık işletmeleri kurulmuş ve kurulan işlet- melere ihtiyaç duyulan malzeme, donanım ve ilaç desteği sağlanmıştır. Proje çerçevesinde, toplam 600’den fazla kişiye arıcılıkla ilgili 3’er gün- lük teorik ve pratik eğitimler verilmiştir. Projenin 2016 yılında gerçekleş- tirilen 5. aşamasında, Gürcistan’da yaşayan Ahıska Türkü, Azerbaycan Türkü, Acara ve Gürcü topluluklardan 40 aile projeye dâhil edilmiş ve 400 adet arı ailesi ve gerekli malzemeler Azerbaycan’dan temin edilerek Gürcistan’da 40 aile işletmesi kurulmuştur. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 317 Azerbaycan Arıcılığın Geliştirilmesi Projesi 318 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Azerbaycan Azerbaycan’da Süt Sığırcılığının Geliştirilmesi ve Islahı Proje Yeri/Yılı: Saatlı ve Sabirabad/2014 Sektörü : Hayvancılık Azerbaycan’da süt sığırcılığının geliştirilmesinin desteklenmesi ama- cıyla TİKA tarafından hayata geçirilen proje kapsamında, Saatlı ve Sa- birabad bölgesindeki 40 çiftçiye 80 baş damızlık düve hibe edilmiştir. Hayvan hibe edilen çiftçilerin gerekli yem kaynaklarını sağlamalarını teminen traktör, silaj makinesi, pulluk, çapa makinesi vb. tarım makine ve teçhizatı TİKA tarafından temin edilmiştir. Hibe edilen hayvanların 2 ay boyunca yiyecekleri 80 ton kesif yemi de TİKA tarafından temin edilerek çiftçilere dağıtılmıştır. Söz konusu proje kapsamında, “Sığır Yetiştirme”, “Hayvan Hastalıkları”, “Sığır Barınakları ve Barındırma”, “Sığırlarda Besleme”, “Sığırların Bakı- mı” ve “Yem Bitkileri Üretimi ve Silaj Yapımı” konularında teorik; “Yem Bitkileri Tarımı”, “Mısır Silaj Yapımı”, “Yetiştirme ve Besleme”, “Sığır Ba- rınaklarının Planlanması” ve “Hayvan Hastalıkları ve Bakım İşleri” ko- nularında tarla ve çiftliklerde uygulamalı eğitimler gerçekleştirilmiştir. Proje kapsamında, soy kütüğü ve ıslahı çalışmalarına yönelik hayvan ve ahır takip sisteminin oluşturulması, hayvanların yem ihtiyaçlarının kar- şılanması amacıyla çiftçilere silaj yapımının öğretilmesi ve silaj yapımı işlerinin takip edilmesi, suni tohumlama uygulayıcısının işlemlerini ta- kip etmek, dağıtılan gebe düvelerin yetiştikleri ortamlarında kontrolle- rini yapmak ve eksikliklerin giderilmesini sağlamak amacıyla TİKA per- soneli tarım uzmanları ve Türkiye Damızlık Sığır Yetiştiricileri Merkez Birliği uzmanları çeşitli tarihlerde Azerbaycan’da görevlendirilmişlerdir. Proje kapsamında yürütülen çalışmalar neticesinde hayvan sayısı 160’a olmuştur. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 319 Azerbaycan Süt Sığırcılığının Geliştirilmesi Projesi 320 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 2.14. Müslüman Dinî Kurumlar Arasında İş Birliği Türk Devletler Teşkilatı üye ülkeleri Müslüman dinî kurumları ile da- ima dayanışma içerisinde olmuşlardır. Üye ülkeler, görüşmelerde ve zirve toplantılarında İslamofobi ile mücadele, genç neslin aşırıcılık teh- likesinden korunması, din eğitimi, din hizmetlerinin sağlıklı yürütül- mesi ve Türk-İslam manevi geleneklerinin sürdürülmesi gibi konular- da istişarelerde bulunmuşlar, tecrübe paylaşımı ve iş birliği çalışmaları yürütmüşlerdir. Bu kapsamda TDT ile İslam İşbirliği Teşkilatı arasında karşılıklı gö- rüşmeler gerçekleştirilmiş ve çeşitli konularda mutabakatlara imza atılmıştır. Ayrıca Türk Devletleri Teşkilatı Diyanet İşlerinden Sorumlu İdare Başkanları Toplantıları, Dünya Dinî Liderleri Zirveleri ile Semavi ve Geleneksel Dinlerin Liderleri Kongresi gibi birtakım zirve ve toplan- tılar gerçekleştirilmiştir. Türkiye de tüm bu toplantılara en üst düzeyde katılım göstererek Türk devletlerinin dinî kurumları ile iş birliği içinde, ortak çalışmalarda aktif rol almaktadır. İslam İşbirliği Teşkilatı ile İş Birliği İslam İşbirliği Teşkilatı ile hukuki ilişki kurulması, TDT'nin uluslararası iş birliği alanında üstlendiği çabaların ana odak noktalarından biri ol- muştur. TDT, 18 Nisan 2016’da İİT'nin İstanbul'daki bağlı kuruluşu olan İslam Ül- keleri İstatistik, Ekonomik ve Sosyal Araştırma ve Eğitim Merkezi (SES- RIC) ile bir Mutabakat Zaptı (MoU) imzalamıştır. Ayrıca, 18-19 Ekim 2016 tarihlerinde Taşkent'te gerçekleştirilen 43. Dışişleri Bakanları Konseyi Toplantısı'nın nihai kararında, İİT Üye Devletlerinin Dışişleri Bakanla- rının “İİT ve Türk Dili Konuşan Ülkeler Konseyi arasında bir Mutabakat Zaptı imzalanmasını memnuniyetle karşıladıkları” ifade edilmiştir. 22 Kasım 2016 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen İSEDAK 32. Bakanlar Toplantısı sırasında “Türk Keneşi ile İslam İşbirliği Teşkilatı arasında İş- birliği Mutabakat Zaptı” imzalanmıştır. Mutabakat Zabıtları ile iki teşki- lat arasındaki mevcut işbirliğini somut projelere dayanarak daha güçlü hâle gelmesi ve TDT’nin İslam İşbirliği Teşkilatında gözlemcilik statüsü elde etme sürecine katkı sağlaması amaçlanmıştır. Söz konusu İİT kararlarının ardından, Mutabakat Zaptı, 10 Eylül 2017 tarihinde Astana'da düzenlenen 1. İİT Bilim ve Teknoloji Zirvesi marjın- ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 321 da her iki kurumun Genel Sekreteri tarafından imzalanmıştır. Belirtilen Mutabakat Zaptı, iki kuruluş arasındaki mevcut iş birliğini somut proje- lerle güçlendirmenin önünü açan bir adım olarak değerlendirilmektedir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın daveti üzerine 13 Aralık 2017 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen 13. İslam Zirvesi Konferansı Nihai Bildirisi'nin 201. maddesinde, Konferansın “gelecekte hukuki bir ilişki yaratmak amacıyla TDT ile İİT arasında iş birliği tesisini memnuniyetle karşıladığı” ifade edilmiştir. TDT’nin, aynı zamanda İİT üyesi olan üye devletlerinin desteği ile önü- müzdeki dönemde gözlemci statüsünü alması beklenmektedir. Bunla- ra ilave olarak Teşkilat, hâlihazırda İslam Kalkınma Bankası ile belirli bölgesel projeler üzerinde ortaklık tesisi üzerinde çalışmaktadır. Tüm üyeleri aynı zamanda İİT üyesi olan TDT ve İİT kurumları geniş kapsamlı bir iş birliği içinde olmuşlardır. Bu kapsamda İslam dünyasın- da barış, istikrar ve kalkınmayı güçlendirmek, hem Avrasya kıtasında hem de İslam dünyasında, özellikle Avrupa, Orta Asya ve Kafkaslar'da uluslararası iş birliğinin geliştirilmesi için gelişmiş bir ortaklık kurulma- sına yönelik faaliyetler yürütülmeye devam etmektedir. TDT Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev ve İİT Genel Sekreteri Hissein Brahim Taha 322 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI TDT ve İİT Heyetler Arası Görüşme Dünya Dinî Liderler 1. Bakü Zirvesi 26-27 Nisan 2010, Bakü/Azerbaycan Azerbaycan'ın başkenti Bakü'de 26-27 Nisan 2010 tarihlerinde düzenlenen Dünya Dinî Liderler 1. Bakü Zirvesi, dünya çapında barış ve huzurun sağlanması amacıyla gerçekleştirilmiştir. İki gün süren ulusla- rarası zirvenin amacı, farklı dinler arasındaki dayanışmaya ve iş birliği- ne katkı sağlamak ve farklı mezhepler arasında karşılıklı güven ve anla- yış için koşullar oluşturmaktır. Müslüman, Yahudi, Hristiyan ve Budist din adamlarının bir araya geldiği zirveye, dünyanın 33 ülkesinden 200'den fazla din adamı iştirak etmiştir. Zirvede sonuç bildirisi imzalanarak dinin teröre alet edilmesi kınanmış ve terörizmin dinî değerlere dayandırılması keskin bir dille eleştirilmiş- tir. Dinî liderlerin imzaladığı ortak bildiride, "İnsan ölümüne sebep olan insanlar kendi amaçlarını haklı kılmak için dinî yollar ortaya atıyor. Terörizmi destekleyenler artık dini daha fazla kirli oyunlarına alet edi- yorlar. Dinin terörizme alet edilmemesi için önlemler alınmalıdır." denil- miştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 323 Dünya Dinî Liderler Zirvesi Dünya Dinî Liderleri 2. Bakü Zirvesi 14-15 Kasım 2019, Bakü/Azerbaycan Azerbaycan'ın ev sahipliğinde 14-15 Kasım 2019 tarihlerinde Dünya Dinî Liderleri 2. Bakü Zirvesi düzenlenmiştir. Bakü Kongre Merkezinde Azerbaycan Kafkas Müslümanları İdaresi (KMİ) öncülüğünde düzenlenen toplantının açılışına Azerbaycan Cum- hurbaşkanı İlham Aliyev, Kafkas Müslümanları İdaresi (KMİ) Başkanı Allahşükür Paşazade, Türkiye Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Ali Erbaş, Rus Ortodoks Kilisesi Patriği Kirill, İran Kültür ve İslami İlişkiler Teşkila- 324 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI tı Başkanı Abuzer İbrahimi Türkmen, Rusya Müftüler Konseyi Başkanı Ravil Gaynutdin ve farklı ülkelerden dinî liderler katılmıştır. 70'ten fazla ülkeden yaklaşık 500 din ve devlet adamının katıldığı zirve- de, terörizm, saldırganlık, yabancı düşmanlığı, İslam düşmanlığı, anti- semitizm ve Hristiyan fobisine karşı dinî liderlerin, hükûmet yetkilileri- nin, bilim insanlarının ve kanaat önderlerinin ortak faaliyetinin önemi üzerine fikir teatisinde bulunulmuştur. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Kafkas Müslümanları İdaresi Başkanı Allahşükür Paşazade’ye 70. doğum yılı ve görevde bulunması- nın 40. yılı dolayısıyla kutlama mesajı göndermiştir. Mesajda şu ifade- ler yer almıştır: “Değerli dostum, kardeşim Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in yüksek takdirleriyle doğumunuzun 70. yılı ve şeyhülis- lamlık görevinizin 40. yılı münasebetiyle düzenlenen programın başarı- lı geçmesini diliyorum.” Zirvenin açılışında konuşma yapan Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev de dünyanın çeşitli yerlerinde geleneksel değerlere karşı kampan- ya yürütüldüğünü belirterek, geleneksel ve ailevi değerlerin korunması gerektiğini söylemiştir. Azerbaycan'da tüm din ve etnik grup temsilcile- rinin bir aile gibi barış ve huzur içerisinde yaşadığını dile getiren Aliyev, dinî ve etnik çeşitliliğin Azerbaycan'ın serveti olduğunu ifade etmiştir. Türkiye Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Ali Erbaş da yaptığı konuşma- da, din adamlarının insanlığın meselelerini hep beraber sahiplenmek ve daha iyi bir hayat ve gelecek için birlikte çözüm aramak zorunda ol- duğunu vurgulamış ve bunun için dinlerin itikadi ilkeleri üzerinden de- ğil, herkesi etkileyen sosyal, ekonomik ve çevresel sorunlar üzerinden hareket edilmesinin daha faydalı olacağını belirtmiştir. Bütün peygam- berlerin tevhidin, adaletin, güzel ahlakın yaşanması için mücadele etti- ğini hatırlatan Erbaş, Müslümanların ırkı, inancı, rengi, dili, coğrafyası, kültürü ne olursa olsun herkesin temel hak ve özgürlüklerini savunmayı inançlarının gereği kabul ettiklerini belirtmiştir. Zirve sonrasında Bakü Deklarasyonu kabul edilmiştir. Zirvede, iki gün boyunca terör, saldırganlık, yabancı düşmanlığı, İslamofobi, antisemi- tizm ve Hristiyan fobisine karşı dinî liderlerin, hükûmet yetkililerinin, bilim insanlarının ve kanaat önderlerinin ortak faaliyetleri, kadın ve çocuk haklarının korunması ile gençlerin eğitimi konuları masaya ya- ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 325 tırılmıştır. Deklarasyonda, Ermenistan'ın işgali altındaki Azerbaycan bölgelerinde tarihî ve kültürel anıtların yıkılması kınanmış, terörizm ve aşırılıkçılıkla etkili mücadelenin yanı sıra silahlı çatışmaların yol açtığı göçmen sorununun çözümünün önemine vurgu yapılmıştır. Dünya Dinî Liderlerinin 2. Bakü Zirvesi 326 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Dünya Dinî Liderlerinin 2. Bakü Zirvesi Türk Devletleri Teşkilatı Diyanet İşleri ve Dinî İdare Başkanları Toplantısı 15 Nisan 2022, İstanbul / Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından düzenlenen Türk Devletleri Teşkila- tı Üye Ülkeleri Diyanet İşleri ve Dinî İdare Başkanları Toplantısı 15 Nisan 2022 tarihinde İstanbul'da yapılmıştır. Türkiye Diyanet İşleri Başkanı Prof.Dr. Ali Erbaş ve TDT Genel Sekreteri Baghdad Amreyev ev sahipliğinde düzenlenen toplantıya, TDT Aksa- kallar Konseyi Başkanı Binali Yıldırım, Kafkas Müslümanları Dinî İda- resi Başkanı Allahşükür Paşazade, Kazakistan Müslümanları Dinî İda- resi Başkanı Nauryzbay Otpenov, Özbekistan Müslümanları Dinî İdaresi Başkanı Nuriddin Haliknazarov ve Kırgızistan Devlet Din Komisyonu Müdür Yardımcısı Zamir Kozhomberdiev katılmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı Aksakallar Heyeti Başkanı Binali Yıldırım, top- lantıda yaptığı konuşmada, her alanda olduğu gibi dinî konuda da ortak bir akla ihtiyaç olduğunu belirterek, “Özellikle son yıllarda İslam dinine karşı Batı dünyasında, Hristiyan dünyasında gelişen İslamofobi veya İs- lam karşıtlığı, İslam düşmanlığının izale edilmesi, ortadan kaldırılması bir de İslami kisve altında emperyal hedefler uğrunda terör faaliyetine azmettirilen, yönlendirilen grupların DEAŞ, El Kaide, FETÖ gibi grup- ların İslam’a ve İslam ülkelerine verdikleri, verebilecekleri zararların önüne geçilmesi için de böyle bir toplantıya ihtiyaç var, tam da zamanı.” ifadelerini kullanmıştır. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 327 Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Ali Erbaş ise yaptığı konuşmada, Türk Devletlerinin diyanet işleri başkanlıklarının önemli tecrübelere sahip olduğunu dile getirmiştir. Başkan Erbaş, “Söz konusu tecrübelerden karşılıklı olarak istifade edeceğiz inşallah. Kurumlarımız arasında sür- dürülebilir iş birliği tesis etmenin ülkelerimiz ve halklarımız da önemli faydalar sağlayacağı açıktır. İnşallah öncelikle iş birliği başlıkları belirle- yeceğiz. Bu alanlarda gerekli alt yapı çalışmaları yapmak üzere çalışma grupları oluşturacağız. İnanıyorum ki hızlı ve güçlü adımlarla ortak hiz- metler gerçekleştirmiş oluruz.” diye konuşmuştur. TDT Genel Sekreteri B. Amreyev ve toplantıya katılan diyanet işlerinden sorumlu kurum başkanları, TDT kardeş devletleri arasındaki bağın güç- lendirilmesinde dinî kurumların oynadığı önemli rolün altını çizmişler- dir. B. Amreyev yaptığı konuşmada, üye devletlerin dinî kurumlarının faaliyetleri, Türk devletlerinde çeşitli düzeylerde okullarda verilen din eğitimi, İslamofobi ve nefret söylemi ile mücadele, gençlerimizi hedef alan aşırı dinciliğe karşı ortak adımlar gibi konulara ve bu konularda gö- rüş alışverişinde bulunulmasının önemine değinmiştir. Katılımcılar konuşmalarında İslamofobi ve radikalizme karşı birlikte hareket edilerek, Türk-İslam değerlerinin korunması ve dinî kurumlar arasında sağlam bir iş birliğine dönüştürülmesinin önemini vurgulamış- lardır. Türk Devletleri Teşkilatı Diyanet İşleri ve Dinî İdare Başkanları Toplantısı 328 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Devletleri Teşkilatı Diyanet İşleri ve Dinî İdare Başkanları Toplantısı ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 329 Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Ali Erbaş Türk Devletleri Teşkilatı Aksakallar Heyeti Başkanı Binali Yıldırım 330 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Devletleri Teşkilatı Diyanet İşleri ve Dini İdare Başkanları Toplantısı Türk Devletleri Teşkilatı Diyanet İşleri ve Dinî İdare Başkanları II. Toplantısı 6 Mayıs 2022, Türkistan Kazakistan Müslümanları Dinî İdaresi Başkanı Nauryzbay Taganuly Ot- penov başkanlığında Türk Devletleri Teşkilatı Diyanet İşleri ve Dinî İda- re Başkanları II. Toplantısı ile “Türk Halklarının İslam Medeniyetinin Gelişmesine Katkıları” konulu uluslararası bilimsel konferans 6 Mayıs 2022 tarihinde Türk devletlerinin en yüksek dinî otoritelerinin katılı- mıyla Türkistan'da gerçekleştirilmiştir. Toplantıya, Türkiye Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş, Kafkas Müslüman- ları Kurulu Başkanı Allahşükür Paşazade, Kırgızistan Müslümanları Ru- hani Lideri Zamir Rakiev, Özbekistan Müslümanları Dinî İdaresi Birinci Başkan Yardımcısı Hamitzhan Ishmatbekov’un yanı sıra, Ulema Konse- yi üyeleri, âlimler, imamlar ve medya mensupları katılmıştır. Toplantı- ya ayrıca, Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Baghdad Amreyev, Kazakistan Enformasyon ve Sosyal Kalkınma Bakanı Askar Omarov, Türkistan Bölge Valisi Umirzak Shukeyev, Uluslararası Türk Akademisi Başkanı Darkhan Kydyrali, TDT Aksakallar Konseyi Kazak Üyesi Ikram Adyrbek de iştirak etmiştir. TDT Genel Sekreteri Baghdad Amreyev yaptığı konuşmada Türk dün- yasının tarih boyunca İslam dünyasında önemli bir rol oynadığını belirtmiştir. Türk halklarının İslam medeniyetinin gelişmesinde büyük katkıları olduğunu ifade eden Genel Sekreter, Türk dünyasının İslam dünyasındaki önemli rolünü modern zamanlarda da etkin bir şekilde sürdürdüğüne dikkat çekmiş, İslam’ın, Avrasya bölgesinde, yani Orta ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 331 Asya, Kafkaslar ve Avrupa'da esas olarak Türk devletleri tarafından tem- sil edildiğini bildirmiştir. Toplantıda konuşma yapan Türkiye Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş, "Bizler aynı mazinin mensupları ve aynı istikbalin yolcularıyız. Aynı geçmişe ve kültürel mirasa sahibiz." demiş ve eğitim alanlarında yoğun iş birliği ve güçlü çalışmaların yanı sıra dini kullanan ve din istismarı yapan terör örgütleriyle mücadelenin gerekliliğine vurgu yapmıştır. Konferansta manevi eğitim alanındaki projelerin uygulanması ve dinî bayramların kutlanması için tek bir tarihin kabul edilmesi konuları da ele alınmıştır. Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş Türk Devletleri Teşkilatı Diyanet İşleri ve Dini İdare Başkanları II. Toplantısı 332 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türk Devletleri Teşkilatı Diyanet İşleri ve Dinî İdare Başkanları III. Toplantısı 19-20 Ekim 2022, Bakü ve Şuşa /Azerbaycan Türk Devletleri Teşkilatı Diyanet İşleri ve Dinî İdare Başkanları Üçüncü Toplantısı 19-20 Ekim 2022 tarihlerinde Azerbaycan’ın Bakü ve Şuşa şe- hirlerinde gerçekleştirilmiştir. Kafkas Müslümanları Kurulu Başkanı Allahşükür Paşazade ve TDT Ge- nel Sekreteri Baghdad Amreyev'in ev sahipliğinde düzenlenen toplan- tıya, Türk devletlerinin en yüksek dinî otoritelerinin başkanları ; Kaza- kistan Müslümanları Dinî İdaresi Başkanı Nauryzbay Otpenov, Türkiye Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Ali Erbaş, Özbekistan Müslümanları Dinî İdaresi Başkanı Nuriddin Haliknazarov, Türkmenistan Başmüftüsü Yal- kap Hojaguliyev katılmıştır. Programın ertesi gün devam eden bölümünde, TDT Müslüman dinî ku- rul başkanları, Azerbaycan ve Türk dünyasının 2023 Kültür Başkenti Şuşa'da azat edilen toprakları ziyaret etmişlerdir. TDT Müslüman liderleri, Şuşa'da, Türk devletleri arasında din işleri ala- nında iş birliğini ilerletmeye yönelik önemli bir çaba olarak, “TDT Müs- lüman Dini İdareler Başkanları Konseyinin Kurulmasına İlişkin Yönet- melik”i imzalamışlardır. Dinî liderler ayrıca, ortak bilimsel çalışmalar yapılarak Türk devletleri arasında din alanındaki ilişkilerin ilerletilme- si, somut projeler geliştirilmesi ve ilgili devlet kurumları arasındaki bağ- ların güçlendirilmesi hedefiyle “TDT Müslüman Dini Kurul Başkanları Konseyi Ortak Bildirisi”ni de kabul etmişlerdir. Toplantıda ayrıca Türk Devletleri Teşkilatı üye ülkeleri arasında, dinî alanlarda iş birliği yapmak üzere “Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkeleri Diyanet İşleri/Dinî İdare Başkanları Arasında Dini Alanda İşbirliği Protokolü” imzalanmıştır. TDT Üye Ülkeleri Diyanet İşleri ve Dini İdare Başkanları Arasında İşbirliği Protokolü Toplantısı ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 333 TDT Üye Ülkeleri Diyanet İşleri ve Dini İdare Başkanları Arasında İşbirliği Protokolü Toplantısı TDT Üye Ülkeleri Diyanet İşleri ve Dini İdare Başkanları Arasında İşbirliği Protokolü TDT Üye Ülkeleri Diyanet İşleri ve Dini İdare Başkanları Arasında İşbirliği Protokolü Toplantısı 334 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Semavi ve Geleneksel Dinler Liderleri Kongresi 2003-2022, Nur Sultan / Kazakistan Kazakistan'ın başkenti Nur Sultan'da “Semavi ve Geleneksel Dinler Li- derleri Kongresi” düzenlenmiştir. Kongre, Kazakistan eski Cumhurbaş- kanı ve Türk Devletleri Teşkilatı Ömür Boyu Onursal Başkanı Nursultan Nazarbayev’in 2003 yılından bu yana yürüttüğü önemli girişimlerden biridir. İslam, Yahudilik, Hristiyanlık, Hinduizm ve diğer dünya dinleri- nin de temsil edildiği kongrede 50’den fazla ülkeden delegeler, dünyada barış ve bütünleşme çağrısında bulunmuşlardır. Her üç yılda bir düzenlenen kongrenin amacı çatışma ve trajedilerle pa- ramparça olan dünyaya uzlaşma ve barış dilini yeniden göstermek ve düşmanlıkları yok etmeye yardımcı olmak için dini ön plana çıkarmak olarak ifade edilmiştir. Semavi ve Geleneksel Dinler Liderleri Kongresi’nin yedincisi Kazakis- tan'ın başkenti Nur Sultan'da 14-15 Eylül 2022 tarihleri arasında gerçek- leştirilmiştir. Bağımsızlık Sarayı'nda Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev'in başkanlığında toplanan kongreye, Katoliklerin ruha- ni lideri ve Vatikan Devlet Başkanı Papa Franciscus, El-Ezher Kurumu Şeyhi Ahmed et Tayyib, İsrail Aşkenaz Baş Hahamı Rav David Lau'un yanı sıra 50 ülkeden 100'den fazla kişi katılmıştır. “Pandemi sonrası dönemde insanlığın ruhsal ve sosyal gelişiminde dünya liderlerinin ve geleneksel dinlerin rolü” konusunun tartışıldığı kongrede Türkiye’yi Diyanet İşleri Başkanlığı Dış İlişkiler Genel Müdürü Mahmut Özdemir başkanlığındaki heyet temsil etmiştir. Kazakistan Cumhurbaşkanı Kassym-Jomart Tokayev iki gün süren bü- yük çaplı dünya etkinliğinde yaptığı konuşmada dünyanın dört bir ya- nından din adamlarının, en etkili liderlerinin tek bir çatı altında toplan- dığını belirterek, Kazak topraklarının Kongre boyunca farklı kültürler arasında yapıcı bir diyaloğun odağında olduğunu ifade etmiştir. Katoliklerin ruhani lideri ve Vatikan Devlet Başkanı Papa Franciscus konuşmasında Kazakların ünlü şairi Abay Kunanbayev'in "İnsanlığın başlangıcı sevgi ve adalet" sözlerine yer vererek "Şiddet, hiçbir koşulda haklı görülmemelidir" demiştir. ORTAK GEÇMIŞ GÜÇLÜ GELECEK-İŞ BIRLIĞI ALANLARI | 335 El-Ezher Kurumu Şeyhi Ahmed et Tayyib de "Burada bütün dinlerin tek bir dinde birleştirilmesinden bahsetmiyoruz. Bu bir fantezidir. Biz bura- da dinler arası sosyal bağları güçlendirmekten, insanlar arası saygıdan söz ediyoruz" diye konuşmuştur. Toplantıda, dünyanın dinler arası iletişim gündeminin temel konularını kapsayan ve tüm dünyadaki hükûmetler, siyasi liderler ve uluslararası kuruluşlar için bir rehber olarak kabul edilebilecek 7. Semavi ve Gele- neksel Dinler Kongresi Bildirgesi kabul edilmiştir. 6. Semavi ve Geleneksel Dinler Liderleri Kongresi 336 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI 7. Semavi ve Geleneksel Dinler Liderleri Kongresi 03 Zor Günlerde Hep Birlikte ZOR GÜNLERDE HEP BIRLIKTE | 339 3.1. Ümitsizliğin Ardında Ne Ümitler Vardır: Kovid-19 Salgınında Türkiye’nin İnsani Yardımları Uluslararası Yardımlar Azerbaycan Türkiye ile Azerbaycan arasında imzalanan Hibe Anlaşması uyarınca 5 Temmuz 2020 tarihinde 30 adet ventilatör, 35 bin adet tulum, 50 bin adet N95 maske, 100 bin adet cerrahi maske, 5 bin adet koruyucu göz- lük, 200 bin adet eldiven, 2 adet PCR cihazı, 20 bin adet Hidrosiklorin ve 20 bin adet Tamiflu hibe edilmiştir. 2020 yılı Ramazan ayı boyunca ise 30’dan fazla yerleşim yerinde yaklaşık 2.500 aileye 44 ton gıda yardı- mında bulunulmuştur. Kızılay’ın, Azerbaycan’a hibe ettiği gıda ve barınma malzemesi, ev eşya- sı, kişisel koruyucu ekipman, kışlık kıyafet, hijyen malzemeleri, ilaç, te- kerlekli sandalye, oyuncak ile muhtelif tıbbi sarf malzemelerini taşıyan yedi tır 17 Aralık 2020 tarihinde yola çıkmıştır. Ayrıca Türkiye’deki özel sektör kuruluşlarınca 10 ton konsantre dezen- fektan hibe edilmiştir. Azerbaycan’da belirlenen pilot hastanelerdeki sağlık çalışanlarının, Kovid-19’la mücadele kapasitelerinin geliştirilmesi amacıyla, DSÖ’nün girişimi ve Azerbaycan makamlarının iş birliğinde başlatılan “REACT-C19 Projesi”ne (Rapid Scale-up of Essential Capaci- ties in Hospitals for COVID-19) Türkiye, Azerbaycan tıbbi personeline eğitim vererek destek olmuştur. Bu kapsamda, Azerbaycanlı Doktorlar Derneğinin duyurusuyla, 19 doktor seçilerek Ege Üniversitesinde eğitime 3. Zor Günlerde Hep Birlikte 340 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI alınmış, 14 Nisan 2020’de eğitimleri tamamlanarak Azerbaycan’da hiz- met vermeye başlamışlardır. Azerbaycan tarafından davet edilen Ko- vid-19 enfeksiyonu alanında ihtisaslaşmış uzmanlardan oluşan Bilim Kurulumuzun dört üyesi 8 Temmuz 2020 tarihinde Azerbaycan’da kriz masasının sağlık heyetiyle görüşmeler ve incelemelerde bulunmuştur. Gürbulak Gümrük Kapısı’nın söz konusu pandemi etkisi ile kapatılma- sının ardından sevkiyatlar alternatif güzergâhlara yönlendirilmiştir. Söz konusu geçişlerin Gürcistan-Azerbaycan ve Hazar üzerinden gerçekleş- tirilmesi için Gürcistan ile kara sınır kapıları olan Sarp, Aktaş ve Türkgö- zü’nün işlem kapasiteleri artırılmıştır. BTK hattında çıkış yönünde 2020 yılının ocak ayında toplam 4.219 ton olan eşya taşıma değeri, haziran ayında yaklaşık 28 bin ton seviyesine çıkmıştır. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Türk Kızılayı, Eylül 2020’de KKTC’ye 30 bin adet üç katlı cerrahi maske, 30 bin adet pudrasız vinil eldiven, 3 bin adet N149 maske, 300 adet koru- yucu tulum, 300 adet koruyucu gözlük, 500 adet gıda kolisi, 5 adet çadır, 30.740 hijyen seti ve temizlik malzemesi göndermiştir. 11 Mart 2020 ta- rihinde imzalanan Hibe Anlaşması kapsamında, 20 bin adet tıbbi mas- ke, 100 adet kişisel koruyucu elbise, 3 bin adet N95 veya benzeri maske, 100 adet koruyucu gözlük ile çeşitli aşı ve ilaçlar hibe edilmiştir. Yine, 13 Mart 2020 tarihli Hibe Anlaşması çerçevesinde, 5 ambulans, 10 adet ventilatör, 20 bin adet SARS-CoV-2 (2019-nCov) RT-qPCR tespit kiti, 20 bin adet viral nükleik asit izolasyon kiti, 100 bin adet cerrahi maske, 50 bin adet N95 maske, 20 bin adet tulum, 2 adet PCR cihazı (kabinli), 2 bin adet steril distile su cam-1000 ml, 6500 adet Metronidazol 5 mg/ml 100 ml infüzyonluk solüsyon (setli), 2 bin adet Dekstroz 3.33 % + sod- yum klorür 0.3 % 500 ml solüsyon PE/PP/PVC infüzyonluk şişe/infüz- yonluk torba (setli), 6 bin sodyum klorür 0.9 % 1000 ml solüsyon PE/ PP/PVC infüzyonluk şişe/infüzyonluk torba (setli), 4500 adet sodyum klorür 0.9 % 100 ml solüsyon PE/PP/ PVC/infüzyonluk şişe/infüzyonluk torba (setli), 400 adet sodyum klorür 0.9 % 150 ml solüsyon PE/PP/PVC infüzyonluk şişe/infüzyonluk torba (setli), 400 adet sodyum klorür 0.9 % 250 ml solüsyon PE/PP/PVC infüzyonluk şişe/infüzyonluk torba (set- li), 600 adet laktatlı ringer solüsyonu 1000 ml PE/PP/PVC infüzyonluk şişe/ infüzyonluk torba (setli), 600 adet laktatlı ringer solüsyonu 500 ml PE/PP/PVC infüzyonluk şişe/infüzyonluk torba (setli) 20 Temmuz 2020 tarihinde KKTC’ye teslim edilmiştir. ZOR GÜNLERDE HEP BIRLIKTE | 341 Türkiye ayrıca, yeni tip koronavirüs salgınıyla mücadele ve ramazan ayı faaliyetleri kapsamında, KKTC’deki ihtiyaç sahibi ailelere gıda desteğin- de bulunmuştur. Bununla birlikte, Lefkoşa, Girne, Gazimağusa, Güzel- yurt ve Lefke bölgelerinde, temel gıda malzemeleri ile süt, hurma, çay, kahve gibi ürünlerin yanı sıra Kıbrıs’a ait yerli ürünlerin de yer aldığı yaklaşık 25 ton gıda malzemesi ihtiyaç sahibi bin aileye 20 Mayıs 2020 tarihinde ulaştırılmıştır. Türkiye aynı zamanda, Mayıs 2020’de Engelli- ler Dayanışma Derneğine hijyen malzemesi yardımında da bulunmuştur. Türkiye tarafından Lefkoşa’da yaptırılmakta olan Acil Durum Hastane- si’nin iç donanım malzemeleri 7 Ekim 2020 tarihinde KKTC’ye ulaştırıl- mıştır. Söz konusu hastane, KKTC’nin 37. kuruluş yıl dönümü münase- betiyle 15 Kasım 2020 tarihinde KKTC’yi ziyaret eden Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile KKTC Cumhurbaşkanı Ersin Tatar tarafından törenle hizmete açılmıştır. Türkmenistan Türkmenistan ile yapılan Hibe Sözleşmesi kapsamında, 20 adet ventila- tör ekran ve ünitesi, 20 adet ventilatör ayak seti, 20 adet ventilatör akse- suar seti, 50 bin adet N95 maske, 100 bin adet cerrahi maske, 10 bin adet tulum ve 10 bin adet tablet hidroksiklorokin 30 Temmuz 2020 tarihinde Türkiye tarafından teslim edilmiştir. Kırgızistan Avropa.info’nun 17 Nisan 2020 tarihli “TİKA, Kovid-19 İle Küresel Çapta Mücadele Faaliyetlerini Sürdürüyor” başlıklı haberinde, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığının (TİKA), dünyanın dört bir yanında yürüttüğü yardım ve destek faaliyetleriyle, Türkiye’nin yeni tip korona- virüsle küresel çapta verdiği mücadelede önemli rol oynadığı aktarıl- mıştır. Habere göre; Kırgız Cumhuriyeti’nde de tamamlanan Bişkek Kır- gız-Türk Dostluk Devlet Hastanesi, Kovid-19 salgınıyla mücadele kapsa- mında önemli rol oynamıştır. TİKA, Özbekistan ve Kırgızistan’da siperli koruyucu maske üretilmesine destek sağlamıştır. TİKA, Azerbaycan ve Kırgızistan’ın Çüy kentinde salgından olumsuz etkilenen 65 yaş üstü, dar gelirli ve ihtiyaç sahipleri ile ailelere gıda ve temizlik malzemesi yar- dımında bulunmuştur. 342 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kovid-19 Salgını ile Mücadelede Dayanışma ve İş Birliği Türk Konseyi Devlet Başkanlarının katıldığı ve 10 Nisan 2020 tarihinde video konferans yöntemiyle düzenlenen “Kovid-19 Salgını ile Mücadele- de Dayanışma ve İş Birliği” başlığı altında birçok ortak eylem planının oluşturulması ve yaygınlaştırılması kararlaştırılmıştır. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın da aralarında bulunduğu devlet başkanları ta- rafından koronavirüs salgını ile ortak mücadelede; • Üye ülkelerin sağlık bakanlarının, ulusal pandemi eylem planları hakkında bilgi ve tecrübe alışverişinde bulunabileceklerinin, sağlık profesyonellerinin klinik vakaları, uzmanlık ve tedavi yöntemlerini tartışmasını ve paylaşmasını sağlayacak, temel laboratuvar ekip- manları ve yaşamı destekleyen tıbbi ekipman tedarikinin artırılması ihtiyacına yönelik değerlendirmelerde bulunup en iyi uygulamaları görüşerek, pandemi ile ilgili diğer önemli konularda birbirlerine yar- dımcı olmalarına imkan tanıyacak, çok taraflı bir iş birliği mekaniz- ması başlatması, • Pandemi esnasında üye devletler arasında ticari, ekonomik ilişkiler ve ulaştırmanın sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla, nakliye araç- larının sınır geçişlerinin kolaylaştırılması ve bu alanda ortaya çıkan sorunlara yönelik bilgi paylaşımı gibi gerekli tedbirlerin alınması, • Trans-Hazar Koridoru üzerindeki Türk Konseyi ülkeleri arasında malların serbest dolaşımını sağlayacak somut çözümlerin ele alın- ması, • Üye devletler arasında gıda güvenliğinin sağlanması ve temel malla- rın engelsiz bir şekilde geçişinin, küresel salgına karşı mücadelede ve pandemi sonrası dönemde ele alınması gereken en acil konulardan biri olması, • Seyahat kısıtlamaları nedeniyle sınırı geçemeyen vatandaşlara her- hangi bir yaptırım uygulanmaksızın, vize kolaylığı da dâhil olmak üzere, destek ve yardım sağlanması, gibi çeşitli hususların önemi vurgulanarak hayata geçirilmesi yününde çalışmaların başlatılması öngörülmüştür. 3.2. İki Devlet Tek Millet: İkinci Karabağ Savaşı’nda Türkiye’nin Rolü Siyasi Destek Türkiye Cumhuriyeti, gerek uluslararası platformlarda gerekse üst dü- zey ikili temaslar sırasında Azerbaycan’a olan güçlü desteğini her vesi- ZOR GÜNLERDE HEP BIRLIKTE | 343 leyle vurgulamaktadır. Türkiye ve Azerbaycan arasındaki güçlü siyasi ilişkiler, dünyada eşi bulunmayan bir stratejik ortaklığın ve kardeşlik hukukunun bir yansımasıdır. Türkiye’nin Azerbaycan’a desteği yalnızca kardeşlik bağları veya bölgesel düzeyde sağlanan müşterek çıkar pers- pektifiyle değil, aynı zamanda Azerbaycan’ın şüphe götürmez haklılı- ğıyla da ilgilidir. Türkiye’nin bu desteği, kardeşlik hukukunun ve bölge- sel barışa katkı sağlama gereğinin yanı sıra uluslararası hukukun uygu- lanması için önemli bir sorumluluk örneğidir. Bu bağlamda, İkinci Karabağ Savaşı süresince de bir yandan Cumhur- başkanı Recep Tayyip Erdoğan başta olmak üzere ilgili tüm üst düzey yetkililer Azerbaycan’a destek açıklamalarında bulunmuş diğer yandan Türkiye uluslararası örgütler nezdinde Azerbaycan’a siyasi desteğini sürdürmüştür. Ayrıca, Türkiye yurt dışı temsilcilikleri aracılığıyla, Azer- baycanlı diplomatlarla eş güdüm içerisinde, Azerbaycan’ın haklı tezleri- ni muhataplarına anlatmış ve Azerbaycan temsilciliği bulunmayan ülke- lerde Türkiye’nin temsilcilikleri gerekli görülen durumlarda girişimlerde bulunmuştur. Uluslararası örgütler tarafından Yukarı Karabağ konusu hakkında BM- GK’nın 1993 tarihli 822, 853, 874 ve 884 sayılı kararlarına atıf içermeyen açıklama ve karar gibi girişimlere karşı Türkiye diplomatik zeminde mü- cadelelerini yürütmekte ve Azerbaycan’ı yalnız bırakmamaktadır. 344 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Nitekim 44 günlük bu süreçte de Türkiye, NATO başta olmak üzere üyesi olduğu tüm uluslararası platformlarda Azerbaycan’ın haklılığını ortaya koyan gelişmeleri her fırsatta paylaşmış, Azerbaycan aleyhinde alına- bilecek olası kararları engellemiş ve Ermenistan’ın hukuksuz iddiaları üzerinden diğer ülkelerin manipüle edilmesine engel olmuştur. Tovuz’a saldırıların başladığı 12 Temmuz 2020 tarihinde Türkiye Cum- huriyeti Dışişleri Bakanlığınca yapılan açıklamada, saldırı şiddetle kı- nanmış, Ermenistan’ın kendi kapasitesini aşan emeller uğruna macera- perestliğe soyunduğu belirtilmiş ve Türkiye’nin tüm imkânlarıyla Azer- baycan’ın yanında yer almaya devam edeceği vurgulanmıştır. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 14 Temmuz 2020 tarihinde Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile telefonla görüşmüş, 14 ve 17 Temmuz 2020 tarihlerinde yaptığı açıklamalarda Ermenistan’ın sal- dırılarını kınamış, Türkiye’nin tüm imkânlarıyla Azerbaycan’ın yanında olacağını vurgulamış, söz konusu saldırıların Yukarı Karabağ sorununa ilişkin çözüm sürecini tıkamak ve yeni çatışma alanları ortaya çıkarmak amacıyla yapıldığını ifade etmiştir. Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fuat Oktay ve Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar da benzer açıklamalarla Türkiye’nin Azerbaycan’ın yanında oldu- ğunu duyurmuştur. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) grubu bulunan dört siyasi parti (AK Parti, MHP, CHP ve İYİ Parti) tarafından 16 Temmuz 2020 ve 28 Eylül 2020 tarihlerinde ortak açıklama yayımlanarak Ermenistan’ın saldırıları şiddetle kınanmış, Ermenistan’ın bölgedeki barış ve istikrarın ZOR GÜNLERDE HEP BIRLIKTE | 345 önündeki en önemli engel olduğu vurgulanmış ve Türkiye’nin Azerbay- can’a olan desteği parlamenter düzeyde de ifade edilmiştir. Ayrıca, 22 Temmuz 2020 tarihinde gerçekleştirilen Millî Güvenlik Kurulu Toplan- tısının ardından yayımlanan bildiride, Azerbaycan topraklarındaki gay- rimeşru işgali yıllardır sürdüren Ermenistan’ın barışı bozan ve uluslara- rası hukuku hiçe sayan saldırganlığının şiddetle kınandığı belirtilmiştir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, bu süreçte Azerbaycan Cum- hurbaşkanı İlham Aliyev ile yakın irtibatını sürdürmüştür. Cumhur- başkanı Erdoğan İlham Aliyev’in yanı sıra Almanya Başbakanı Merkel, Avrupa Birliği Konseyi Başkanı Charles Michel, Rusya Devlet Başkanı Putin ve İran Cumhurbaşkanı Ruhani başta olmak üzere çeşitli devlet başkanları ile Yukarı Karabağ meselesine ilişin telefon görüşmesi ger- çekleştirmiştir. Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, 6 Ekim ve 1, 8 ve 10 Kasım 2020 ta- rihlerinde Bakü’yü ziyaret ederek görüşmeler gerçekleştirmiştir. Bakan Çavuşoğlu, İkinci Karabağ Savaşı’nın başladığı 27 Eylül 2020 tarihinde Ermenistan’ın çözümsüzlükten fayda sağlayacağını umduğunu ve saldı- rılarla haddini aştığını, bu defa yanıtını sahada aldığını ifade etmiştir. TBMM Başkanı Mustafa Şentop 18-20 Ekim 2020 tarihleri arasında AK Parti, CHP, MHP ve İyi Parti’li milletvekillerinden oluşan bir heyet- le Azerbaycan’a resmî ziyarette bulunmuştur. TBMM Başkanı Şentop, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tarafından kabul edilmiş ve başta mevkidaşı olmak üzere çok sayıda kişiyle resmî görüşmeler ger- çekleştirmiştir. Mustafa Şentop, 20 Ekim 2020 tarihinde Azerbaycan Millî Meclisine hitap etmiştir. 346 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI İzmir Milletvekili, TBMM eski Başkanı ve eski Başbakan Binali Yıldırım da 1-3 Kasım 2020 tarihlerinde Azerbaycan’a gerçekleştirdiği ziyaretler kapsamında temaslarda bulunmuştur. Ayrıca, TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu üyeleri, 15 Kasım 2020 tarihinde Ermenistan’ın Azerbaycan sivil yerleşim birimlerine ger- çekleştirdiği saldırılarda yaşanan hak ihlallerini araştırmak üzere Berde ve Terter’de incelemelerde bulunmuştur. Komisyon Başkanı Hakan Ça- vuşoğlu, Ermenistan’ın işlediği savaş suçlarına ve insanlığa karşı suçlara dikkat çekerek, “Burası bir site. Ve bu sitede çocuklar, gençler, yaşlılar, kadınlar güven içerisinde, savaştan uzakta, savaşın bir tarafı olmaksızın hiçbir askerî gereklilik taşımadığı için güven içerisinde yaşamlarını sür- dürdükleri bir alan. Ama atılan füzeler, misket bombası başlığını taşıyan füzeler. Düştükten sonra çok sayıda cana mal olsun diye hedeflenmiş, taammüden savaş suçunun işlendiğini görüyoruz. Savaş da olsa, çatış- ma ortamı da olsa taraflar hiçbir şekilde sınırsız olarak silah ve yöntem- lerini kullanamazlar.” açıklamasında bulunmuştur. Türkiye’nin bu açık, koşulsuz ve tereddütsüz desteği Azerbaycan’ı ulus- lararası kamuoyu nezdinde güçlendirmiş ve Azerbaycan aleyhinde atıla- bilecek adımlar karşısında caydırıcılık unsuru olmuştur. Ermenistan’ın tüm irrasyonel adımlarına rağmen Azerbaycan’ın eksklav parçası Nahçı- van’a saldırmaktan imtina etmesi de bu caydırıcılığın açık bir sonucudur. ZOR GÜNLERDE HEP BIRLIKTE | 347 Askerî Destek Türkiye ve Azerbaycan arasında askerî iş birliğinin geçmişi Azerbay- can’ın bağımsızlığını kazanmasının ardından başlamakla birlikte, son dönem askerî iş birliğinin hukuki temelini 2010 yılında imzalanan “Tür- kiye Cumhuriyeti ile Azerbaycan Cumhuriyeti Arasında Stratejik Ortak- lık ve Karşılıklı Yardım Anlaşması” teşkil etmektedir. Askerî-teknik iş birliği, mali iş birliği ve insani konular gibi pek çok boyutu bulunan bu geniş kapsamlı anlaşmanın en önemli özelliği, üçüncü tarafların saldırı- sı karşısında tüm imkânlarla saldırıya uğrayan tarafın desteklenmesini öngörmesidir. Anlaşmanın imzalanmasından sonra da mütemadiyen devam eden görüşmeler ve teknik çalışmalarla müşterek savunma ka- pasitesi sürekli geliştirilmiştir. Ortak askerî tatbikatlarla devam eden temaslar, Türkiye-Azerbaycan ilişkilerini çok ileri bir aşamaya ulaştır- mıştır. Öte yandan, söz konusu tatbikatlar, Azerbaycan ile Ermenistan arasında kurulan dengenin bozulmasını istemeyen ve iki ülke arasında- ki yakınlıktan memnun olmayan birtakım odaklarda rahatsızlık yarat- maktadır. Son dönemde özellikle Ermenistan’ın provokatif Tovuz saldı- rısından sonra iki ülke arasında çok önemli askerî tatbikatlar gerçekleş- tirilmiştir. Türkiye-Azerbaycan Fiili Atışlı Ortak/Müşterek Tabur Görev Kuvveti Tatbikatı (Ağustos 2020) Azerbaycan-Türkiye Fiili Atışlı Ortak/Müş- terek Tabur Görev Kuvveti Tatbikatı, 26 Temmuz 2020’de Bakü’de ve Nahçıvan’da eş zamanlı olarak başlamış, 14 Ağustos 2020 tarihinde sona ermiştir. 13 Ağustos 2020 tarihinde yapılan tatbikatın Seçkin Gözlemci Günü’ne Millî Savunma Bakanı Hulusi Akar, Genelkurmay Başkanı ve tüm kuvvet komutanları katılmıştır. TurAz Kartalı (Eylül 2020) TurAz Kartalı Tatbikatı, 29 Temmuz 2020 tarihindeki hava unsurlarının intikalini müteakiben, Bakü, Nahçıvan, Gence, Kürdemir ve Yevlah şehirlerinde 30 Temmuz 2020 tarihinde icra edilmeye başlanmıştır. Türkiye lüzum görüldüğü süre boyunca tatbikatlara devam edilmesi ko- nusunda kararlıdır. Hâlihazırda Türk Silahlı Kuvvetlerinin ihtiyaç duyu- lan miktarda ve düzeyde personeli Azerbaycan’da görev ifade etmektedir. 348 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Türkiye’nin Azerbaycan’a verdiği askerî destek İkinci Karabağ Savaşı’n- da belirleyici faktörlerden biri olmuştur. Şüphesiz verilen askerî deste- ğin birçok boyutu olmakla birlikte, savaş sırasında öne çıkan unsurlar- dan biri, Türk savunma sanayii üretimi İHA/SİHA’lar olmuştur. Ülke- mizin terörle mücadelesinin yanı sıra Suriye’de Zeytin Dalı Harekâtı ve Barış Pınarı Harekâtı kapsamında başarılı bir şekilde uyguladığı savaş konseptinin izleri, Libya’da meşru Ulusal Mutabakat Hükûmeti’nin mü- cadelesinde olduğu gibi Azerbaycan’ın Ermenistan işgaline karşı verdiği haklı mücadelesinde de görülmektedir. Bu bağlamda, Türkiye tarafın- dan üretilen İHA/SİHA’ların Azerbaycan ordusu tarafından cephede et- kili bir şekilde kullanılması, 44 günlük savaşta Azerbaycan’ın elde ettiği kazanımlarda önemli rol oynamıştır. ZOR GÜNLERDE HEP BIRLIKTE | 349 Türk savunma sanayii ürünü olan İHA/SİHA’ların Ermenistan askerî ka- pasitesi üzerinde oluşturduğu tahribat ve çatışma bölgelerinde kaydet- tiği görüntüler bir yandan Azerbaycan’ın askerî kapasitesinin gücünü ve Türkiye’nin desteğini gösterirken diğer yandan savaşın gidişatında psikolojik etki oluşturmuştur. Bu psikolojik etki, Azerbaycan ve Türki- ye halkları üzerinde olumlu gerçekleşirken; Ermenistan ve destekçileri açısından moral bozucu olmuş ve Ermeni askerlerinin dirençlerinin kı- rılmasında önemli rol oynamıştır. Savaşın gidişatında ön plana çıkan Türk SİHA’larının cephede etkili bir şekilde kullanımı, birçok gözlemcinin ve dış basının da dikkatini çek- miştir. Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev ile yapılan bir röportajda kendisine Azerbaycan envanterinde kaç Türk SİHA’sı bulunduğu sorul- muş, Aliyev cevaben “yeterince var” dedikten sonra modern ve gelişmiş olan Türk SİHA’larının çatışmalarda fark oluşturduğunu, sadece Türki- ye’den aldıkları SİHA’larla Ermenistan’ın bir milyar dolar değerinde as- kerî malzemesinin ortadan kaldırıldığını ifade etmiştir. Ayrıca, asker desteği bağlamında, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdo- ğan tarafından TBMM’ye sunulan ve Azerbaycan’a asker gönderilmesi- ne ilişkin tezkere 17 Kasım 2020 tarihinde TBMM’de kabul edilmiştir. Buna göre, 16 Ağustos 2010 tarihinde imzalanan “Türkiye Cumhuriyeti ile Azerbaycan Cumhuriyeti Arasında Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı 350 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Yardım Anlaşması” hükümlerinden kaynaklanan taahhütlerin yerine getirilmesi, ateşkesin tesisi, ihlallerin önlenmesi, bölgede barış ve istik- rarın sağlanması amacıyla Türkiye’nin yüksek menfaatlerini etkili şekil- de korumak ve kollamak üzere, Türk Silahlı Kuvvetlerinin ortak merke- zin görevlerinin ifası yönünde hareket etmek üzere yabancı ülkelere gönderilmesi, TBMM’de kabul edilmiş ve TBMM kararı 18 Kasım 2020 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. İletişim ve Medya Desteği Azerbaycan’ın Ermenistan’ın işgali altındaki Yukarı Karabağ’ı kurtarma mücadelesinde hem Türkiye’ye hem de Azerbaycan’a yönelik itibar su- ikastlarının ve algı operasyonlarının hız kazandığı görülmüştür. Bu sü- reçte, Türk medyası Azerbaycan’ın haklı davasını dünyaya duyurmakta önemli ve destekleyici bir rol üstlenmiştir. Türk makamları da kamuo- yuna verdikleri mesajlarda hem Türkiye’nin Azerbaycan’a olan desteğini hem de Azerbaycan’ın harekâtının meşruluğunu vurgulamıştır. Bugün küresel medya çevresinin en önemli aktörleri arasında kabul edilen TRT ve AA gibi Türk medya kuruluşları, sahadaki gerçeklerin dünya kamu- oyuna ulaştırılmasında en önemli ve etkin araçlar olmuştur. Ermeni tarafının dezenformasyon kampanyaları ortaya koyulan gerçeklerle çü- rütülmüştür. Nitekim, Ermenistan tarafı hem kayıplarını örtmek hem de Türkiye’nin stratejik iletişim gücünü zayıflatmak amacıyla gündemi değiştirmeye yönelik temelsiz iddialarla sıklıkla Türkiye’yi hedef almış- tır. Ermeni diasporasının gönderdiği radikal milisler ve paralı askerlerin yanı sıra PKK-YPG gibi terör örgütü mensuplarını da kendi saflarında savaştırdığı tespit edilen Ermenistan, bunu örtmek için Azerbaycan’ın dışarıdan savaşçı getirdiği dezenformasyonuyla gündem değiştirme gayreti içerisine girmiştir. Toplumsal Destek Azerbaycan’ın Yukarı Karabağ topraklarını özgürleştirmek üzere baş- lattığı harekât Türk toplumu tarafından heyecanla karşılanmıştır. Türk halkı, dün Fırat Kalkanı, Zeytin Dalı ve Barış Pınarı Harekâtını hangi duygular içerisinde takip ettiyse, Yukarı Karabağ’ın özgürleştirilmesini de aynı beklenti ve hassasiyetle izlemiştir. Gerek geçmişte gerekse gü- nümüzde yardımseverliğini her fırsatta gösteren Türk milleti, harekâtın gerektirdiği koşullardan etkilenen Azerbaycanlı kardeşlerinin yanında durmuştur. ZOR GÜNLERDE HEP BIRLIKTE | 351 352 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Toplumsal desteğin nişanesi olarak, Türkiye’de sokaklara ve kamu ku- rumlarına Türkiye ve Azerbaycan bayrakları asılmıştır. Ermenistan’ın işlediği savaş suçlarına dikkat çekmek, Yukarı Karabağ meselesine dair farkındalığı artırmak ve Azerbaycan’a olan desteği ortaya koymak için vatandaşların katılımıyla “destek yürüyüşü ve mitingi” veya “Ermenis- tan’ı kınama programı” gibi çeşitli faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Türki- ye Kızılay Derneği tarafından dört tırdan oluşan insani yardım malze- mesi, 14 Ekim 2020 tarihinde Bakü’de teslim edilmiştir. İlk sevkiyat 250 adet çadır, 500 adet yatak, 3 bin adet battaniye ve 288 adet mutfak setin- den oluşmuştur. Ayrıca, Türkiye Kızılay Derneği 100 adet battaniye, 690 adet yatak, 690 adet mutfak seti, 192 adet hijyen seti, 13 bin adet dezen- fektan, 6940 adet siperlik ve 17.466 parça giyim malzemesinden oluşan ikinci sevkiyatı 22 Ekim 2020 tarihinde Bakü’ye ulaştırmıştır. 11 tırdan müteşekkil ve 870 adet yatak, 520 adet mutfak seti, muhtelif gıda, gıda dışı ve sağlık malzemesinden oluşan üçüncü sevkiyat ise, 3 Kasım 2020 tarihinde Azerbaycan’a ulaşmıştır. Kızılay, “Azerbaycan’a İnsani Yardım” başlıklı bir bağış kampanyası başlatmıştır. Bunun yanı sıra, ülkemizden ZOR GÜNLERDE HEP BIRLIKTE | 353 sağlık uzmanları ve doktorlar cephe bölgesinde Azerbaycanlı meslektaş- larına yardımcı olmaları için Azerbaycan’a gönderilmiştir. Bu süreçte Türk ve Azerbaycan toplumları arasındaki kardeşliğin daha da pekiştiği gözlemlenmiştir. Bu süreçte gönüldaşlığın bir göstergesi olan “iki devlet, tek millet” şiarının tam anlamıyla ifadesini bulduğunu ve Türkiye ve Azerbaycan’ın devletler ve toplumlar düzeyinde derin bir iş birliği içine girdiğini ifade etmek yanlış olmayacaktır. Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun ev sahipliğinde, 193 üye devletin liderlerinin katılımıyla 78’incisi düzenlenen Genel Kurul görüşmelerin- de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan “Karabağ Azerbaycan topra- ğıdır” diye vurguladığı önemli konuşmasında katılımcılara şöyle hitap etmiştir: “Bu fırsatı değerlendirmek için Ermenistan ile iyi komşuluk ilişkilerini ve tam normalleşmeyi hedefleyen bir süreç başlattık. Azerbaycan ve Erme- nistan arasındaki görüşme sürecini başından beri destekledik. Ancak Er- menistan’ın, bu tarihî fırsatı yeterince değerlendiremediğini görüyoruz. Ermenistan’ın başta Zengezur Koridoru’nun açılması olmak üzere verdiği sözleri yerine getirmesini bekliyoruz. Artık herkesin kabul ettiği gibi Ka- rabağ, Azerbaycan toprağıdır. Bunun dışında bir statünün dayatılması asla kabul edilmeyecektir. Ermeniler dâhil herkesin Azerbaycan toprak- larında barış içinde yan yana yaşaması öncelikli hedefimiz olmalıdır. “Tek millet, iki devlet” şiarıyla hareket ettiğimiz Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü korunma yönünde attığı adımları destekliyoruz. Ermenis- tan-Azerbaycan arasındaki son olumsuz gelişmeyi kesinlikle kınıyorum ve bölgedeki gelişmelerin süratle sona ermesini temenni ediyorum” 3.3. Asrın Felaketi 6 Şubat Depremleri ve Uzanan Kardeş Eli 6 Şubat Depremlerinde “Yardıma Gelen Uçaklara Sağlanan Ücretsiz Ba- kım Desteği” aralarında Azerbaycan’nın da yer aldığı 20 ülkeden; yedisi hava yolu şirketi olmak üzere hava kuvvetleri uçakları ile birlikte toplam 52 uçağa hizmet sunulmuştur. Azerbaycan Asrın Felaketi’nin yaşandığı ilk saatlerde, her ihtiyaç anında olduğu gibi Türkiye’nin yardımına ilk koşan ülke Azerbaycan olmuştur. Azerbay- can’dan gelen sağlık ve arama-kurtarma ekibi 21 Şubat itibarıyla Türki- 354 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI ye’deki depremle ilgili çalışmalara katılmıştır. Depremden saatler sonra 360 kişilik Azerbaycanlı arama kurtarma ekibi Türkiye’ye ulaşarak çalış- malara destek sağlamıştır. İlerleyen günlerde sayıları artan ve toplamda 899 kişiye ulaşan Azerbaycanlı ekip 53 kişiyi enkazdan sağ çıkarmıştır. Azerbaycan devleti ve halkı depremzedelere önemli ayni ve nakdî yar- dımlarda bulunmuştur. Söz konusu yardımların yanı sıra Bakü’de Türki- ye’deki depremzedeler için kermes de düzenlenmiştir. ZOR GÜNLERDE HEP BIRLIKTE | 355 Azerbaycan vatandaşı Server Beşirli, Türkiye’de meydana gelen deprem- den sonra yatak, yastık ve gıda malzemesi gibi acil ihtiyaçları toplayarak Azerbaycan’da bulunan yardım merkezine bırakmıştır. Kazakistan Kazakistan’da 3 Mart itibarıyla, yardım amaçlı 15 milyon 54 bin 382 dolar toplanmıştır. Kazakistan’dan Türkiye’ye 450 ton yardım malzemesi ve 100’den fazla çadır evi gönderilmiştir. Kazakistan’ın başkenti Astana’nın sembol yapılarından olan Nur Alem Expo Fuar Merkezi’nin dış cephe- sine dayanışma göstergesi olarak Türk bayrağı yansıtılmış, Kazakistan halkı, taziyelerini bildirmek ve dayanışmalarını göstermek için Türkiye Büyükelçiliğine çiçek, mektup ve oyuncaklar bırakmıştır. 356 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Özbekistan Depremzedelere destek olmak için Özbekistan’da yardım kampanyaları düzenlenmiştir. Özbekistan’dan gelen gönüllü şefler de Hatay’da dep- remzedeler için Özbek pilavı pişirerek Özbek halkının, bu zor gününde depremzedelerin yanında olduğu mesajını vermişlerdir. Kırgız Cumhuriyeti Kırgız Cumhuriyeti tarafından gönderilen 108 adet kıl çadır, Kahraman- maraş’ta Millet Bahçesi içerisindeki futbol sahasına kurulmuştur. Bozui adı verilen geleneksek kıl çadırlar yağmur, kar ve güneşten etkilenmedi- ği için zorlu hava şartlarında depremzedelere iyi bir barınak olmuştur. ZOR GÜNLERDE HEP BIRLIKTE | 357 Macaristan Macaristan arama kurtarma ekibinin lideri Laszlo Pavelcze, enkazdan birçok kişiyi kurtarmıştır. 358 | 21. YÜZYILIN PARLAYAN YILDIZI: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde görevli Doğal Afet Yardım Takımı Gaziantep’teki arama-kurtarma çalışmalarına destek olmak için çalış- malara katılmıştır.