İkdam, 2 Rebiülevvel 1334 / 26 Kanunuevvel 1331 / 8 Kanunusani/Ocak 1916. Çanakkale’de Osmanlı üniforma- sı ile Osmanlı hava birliği içeri- sinde görev yapan ve büyük ba- şarılara imza atan Alman Subayı Mülazımıevvel (Üsteğmen) Hans Joachim Buddecke. 149 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ “Tayyare Topu” Çanakkale Cephesi’nde Osmanlı ve İttifak kuvvetleri ile İtilaf kuvvetleri arasında havada da yoğun bir mücadele sürüyordu. Düşman tayyare filolarının taarruzlarına karşı hava savunmasını sağlamak üzere, hava hücumlarına karşı “tayyare topu” kullanılıyordu. “Bir tayyare topu ateş vaziyetinde.” Çanakkale harp cephesinde: Ordumuzun gökteki düşman tayyarelerini avlayan kahramanları top başında. Harp Mecmuası, Yıl: 1, Sayı: 5, Rebiülâhir 1334 / Şubat 1331 [14 Şubat 1916]. Harp Mecmuası 150 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 151 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Anadolu Hamidiye Tabyası’nda 18 Mart 1916 töreni. Tebrik Mesajları ve Kutlamalar TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHI ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 152 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHI ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI Zafer İçin Arz-ı Tebrikât Karesi Belediye Başkanlığının Başkomutanlık Vekâletine gönderdiği 10 Ocak 1916 tarihli telgraf: “Devlet-i Osmâniyye Posta ve Telgraf ve Telefon Nezâreti Der-saâdet’de Başkumandan Vekîli Enver Paşa Hazretlerine Bi-avnihi-teâlâ düşmanın Seddülbahir’de kahr ve tard edilmesi haber-i meserret-âveri burada şükrân-ı umûmîyi mûcib oldu. Muzaffer ordumuzun bu sûretle te’mîn-i muvaffakiyetine nâiliyetlerinden dolayı arz-ı tebrîkât eder ve temâdî-i muzafferiyyât duâsını tertîl eyleriz. Kâtib-i Mes’ûl Arab-zâde Sadeddîn 153 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ 5 Mart Zaferi Devr-i Senevîsi Altı çizilmiş olan gemiler, batırılan sefinelerdir. Çanakkale’nin kabartma haritası – 5-18 Mart Melhamesi Donanma Mecmuası, Sayı: 109-110, s. 1770-1771. 154 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 155 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ İkdam Darülfünun-u Osmani Hukuk Fakültesi talebesi tarafından Çanakkale Kumandan-ı Umumiliğine keşide kılınan tebrik telgrafı: Mükemmelen mücehhez düşmanların akurâne muhâcematına karşı göğüslerini siper yapıp makarr-ı hilafetin çelik kapısını sekiz ay müdafaa ederek nihayet bugün Arıburnu ve Anafartalar’dan düşmanları tarda muvaffakiyetle tarih-i âlemin harb-i umûmiye ait kısmına şanlı ve harikülâde vakayii cami bir fasıl ilave eden kahraman Osmanlı zabitan ve asakirinin gazalarını tebrik, şüheda-yı muhteremeye fâtihalar ithaf eyler ve Seddülbahir’deki düşman hakkında dahi aynı âkıbeti temenni eyleriz. İkdam, 14 Safer 1333, 9 Kanunuevvel 1331, 22 Kanunuevvel/Aralık 1915 156 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 157 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ İkdam Vilâyâtta (Vilayetlerde) Şenlikler Edirnelilerin Tebrikatı Edirne 8 Kanunuevvel (M. A.) Ordumuzun Çanakkale’deki düşmana indirdiği son darbe ile temin edilen büyük muzafferiyet bugün Millî Ajans vasıtasıyla tebliğ edilmiş ve bu haber-i zafer şehrimizde azim bir galeyan-ı meserreti mûcib olarak her yer donanmıştır. Düvel-i müttefika konsolosları Vali Beyi ziyaretle tebrikatta bulunmuşlardır. Bu gece de büyük muvaffakiyeti tes’id için fener alayı tertib olunacaktır. Şanlı ordumuzun temin ettiği muvaffakiyetten dolayı Belediye Reisi Edirne ahalisi namına Başkumandan Vekili ve Harbiye Nazırı Enver Paşa Hazretlerine âtîdeki telgrafnâmeyi çekmiştir: Başkumandan Vekâlet-i Celilesine Şanlı ordumuzun Gelibolu’da düşmana indirdiği kahhâr darbelerden son derece mütehassis ve müteşekkir olan Edirne ahalisi bu büyük muzafferiyet üzerine galeyana gelmiş ve mekatib talebesiyle birlikte büyük bir fener alayı tertib edilmiş ve daire-i belediye önüne gelerek tebrik ve teşekkürlerinin milli kahramanımız Başkumandan Vekilimize iblağını rica eylemişlerdir. Edirneliler namına teşekkür etmek, kabulünü istirham eylerim muhterem Paşa Hazretleri. Edirne Belediye Reisi Edirne 8 Kanunuevvel (M. A.) Bu gece mekatib talebesiyle binlerce halktan terekküb eden fener alayı Kumandanlık ve Belediye dairesiyle Avusturya Konsoloshanesine giderek tezahürattta bulunmuştur. Kumandan Bey’in nutkuyla Konsolos Bey’in cevabı alkışlarla karşılanmıştır. Eskişehir (M. A.) – Bugün tebşir olunan şanlı muzafferiyetin husule getirdiği meserret-i azime üzerine hemen her taraf donatılarak nümayişler yapılmıştır. Akşam üzeri İdadi, Turan Numune ve sair mekatib talebe ve izcileri ve ahaliden müteşekkil cemm-i gafir tarafından muntazam bir fener alayı tertib edilerek muzika tarafından vatan şarkıları terennüm edildiği halde şehrin her tarafı gezilerek fevkalâde şenlikler icra edilmiş ve tezahürat-ı vatanperveranede bulunulmuştur. Trabzon (M. A.) – Çanakkale muzafferiyeti muhit-i memlekette âteşîn sürura bâis olmuştur. Şehir kâmilen donanmış ahali izhâr-ı şâdımâniye müsaraat etmiştir. Bu muzafferiyetin bâis olduğu şevk-i umûmî üzerine bu gece muazzam muhteşem bir fener alayı tertip olunmuştur. İzmir 8 (M. A.) – Arıburnu ve Anafartalar muzafferiyeti, şenliklerle karşılandı. Bugün bütün mekatib talebesi memleketi sancaklarla dolaşarak izhâr-ı şâdımâni eylediler. İnegöl 8 (M. A.) – Anafarta ve Arıburnu’nun düşmandan tathiri haberi şehrimizde pek büyük memnuniyeti mucib oldu. Bütün şehir bayraklarla donatıldı. Ahalimiz bütün gün şenlikler yaptılar. İkdam, 15 Safer 1333, 10 Kanunuevvel 1331, 23 Kanunuevvel/Aralık 1915 158 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 159 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ İkdam Vilayatta Şehrâyin Akçaabad 9 Kanunuevvel (M. A.) – Çanakkale muzafferiyetinin tevlid eylediği meserret-i azim ilcasıyla Pulathâne kasabasında şehrâyin icra edilmiş ve gece İttihad Kulübü’nde mektep talebesi huzuruyla nutuklar söylenmiş ve evlâd-ı şüheda iânesi olarak dört bin kuruş toplanmıştır. İkdam, 16 Safer 1333, 11 Kanunuevvel 1331, 24 Kanunuevvel/Aralık 1915 160 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI İkdam Tebrik Telgrafı Ordumuzun Çanakkale’de ihraz ettiği muzafferiyet üzerine Araklı Belediye Reisi Makam-ı Sadaret’e âtîdeki telgrafı keşide etmiştir: Araklı (Trabzon) 9 Kanunuevvel (M. A.) – İnayet-i Bârî ve imdâd-ı Hazret-i Peygamberî ile ordumuzun Çanakkale muzafferiyet-i şecaat ve besâleti sayesinde azimesinden dolayı umum ahali namına arz-ı tebrikat eylerim. İkdam, 16 Safer 1333, 11 Kanunuevvel 1331, 24 Kanunuevvel/Aralık 1915 161 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ İkdam Bağdat’ta Şenlikler Bağdat 10 Kanunuevvel (M. A.) – Çanakkale muzafferiyeti münasebetiyle Bağdat’ta pek parlak şenlikler yapılmıştır. İkdam, 20 Safer 1333, 15 Kanunuevvel 1331, 28 Kanunuevvel/Aralık 1915 162 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI İkdam Şam’da Sürûr ve Şâdımânî Şam 6 (M. A.) - [17 Kanunuevvel’de alınmıştır.] Son Çanakkale muvaffakiyet-i azîmesi beşareti üzerine Şam’da büyük tezahürat-ı vatanperverâne yapılmıştır. Her taraf donanmıştır. Bütün şehir sûr ve sürûr içindedir. İkdam, 23 Safer 1333, 18 Kanunuevvel 1331, 31 Kanunuevvel/Aralık 1915 163 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ 5-18 Mart muharebesinde batan düşman gemilerinden: Bir Fransız muhribi. Donanma Mecmuası, Sayı: 109-110, s. 1772. İtilaf Devletlerinin Kayıpları TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ 164 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 165 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Çanakkale seferi esnasında gark ve hasarzede olan düşman gemilerinin bilançosu Zırhlılar İsim Milliyet Ton Top Sürat Suret-i gark Bouvet zırhlısı Fransız 12030 44 18,2mil Torpil ve top ateşi 5-18Mart 1331 Ocean zırhlısı İngiliz 12150 34 18 mil Torpil ve top ateşi 5-18 Mart 1331 İrresistible İngiliz 15250 36 18 mil Torpil ve top ateşi 5-18 Mart 1331 Goliath İngiliz 13150 34 18 mil Muavenet-i Milliye tarafından 1-13 Mayıs 1331 Triumph İngiliz 12000 32 20 mil Tahtelbahir tarafından 12-25 Mayıs 1331 Majestic İngiliz 15150 36 18 mil Tahtelbahir tarafından 14-23 Mayıs 1331 Tahtelbahirler E 15 İngiliz 3 Nisan 1331 E 2 İngiliz 14 Nisan 1331 Bir tahtelbahir İngiliz 19 Nisan 1331 E 7 İngiliz 21 Ağustos 1331 E 20 İngiliz 22 Teşrini Sani 1331 Saphir Fransız 2 Kanunu Sani 1331 Seyirse Fransız Şubat zarfında 1331 Joule Fransız 18 Nisan 1331 Mariotte Fransız 12 Temmuz 1331 Turkuaz (Müstecip onbaşı) Fransız 18 Teşrini evvel 1331 Torpidobot Muhripleri İsim Milliyet Tonu Top Kovan Sürat Suret-i garkı Üç muhrip İngiliz X X X Top ateşiyle Louis muhribi İngiliz Takriben 1500 X X 29 Top ateşiyle İki muhrip Fransız Takriben 1000 X X 29 Top ateşiyle Sefain-i saire Bunlardan başka müteaddit mayın gemileri, nakliye sefaini dahi boğazın dâhil ve haricinde batırılmıştır. 166 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Çanakkale seferi esnasında hasara uğrayan gemiler İngiliz donanmasından “HMS Queen Elizabeth” dretnotu ile “HMS Agamemnon”, “Lord Nelson”, “Vengeance”, “Prince George”, “Albion” zırhlıları ve “İnflexible” dretnot kruvazörü “Amethyst” kruvazörü, Fransız filosundan “Suffren”, “Gaulois” zırhlıları mühim hasara duçar oldukları gibi her sınıftan sair sefain-i harbiye de az çok hasara uğramışlardır. Bâlâdaki hesaplara nazaran Çanakkale’de İngilizler: 5 zırhlı 4 muhrip 5 tahtelbahir Kayıp etmişlerdir ki bunların mecmû 75.000 ton eder. Fransızlar ise 1 zırhlı 2 muhrip 5 tahtelbahir Zayi etmişlerdir ki bunların da mecmû 16.000 tondur. Her iki düşman filosunun mecmû zayiatı ise 91.000 tondur. 5-8 Mart muharebesinde tarafeyn zayiatı arasında mukayese İngiliz ve Fransızlar: 110 toplu 42.000 tonluk 6 gemi-takriben 1000 telef, takriben 1000 mecruh. Türkler: 1 top 23 şehit, 79 mecruh. Donanma Mecmuası, Sayı: 109-110, 5 Cemaziyelâhir 1136, 18 Mart 1334, s. 1757. 167 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Çanakkale Bombardımanı Netayicinden Çanakkale bombardımanı esnasında Osmanlı mermileri ile mühim surette hasarzede olduğu ve Selanik limanına iltica eylediği tahakkuk eden İngiliz sefain-i harbiyesinden “Saphire/Safir” kuruvazörü. “Geçenlerde Çanakkale’de yanan “Saphire/Safir” tahtelbahirinin, garip bir tesadüf eseri olarak hem namı bulunan bu İngiliz sefine-i harbiyesi “3050” tonilato cesa- metinde küçük bir zırhsız kuruvazör olup “23” mil sürate malik ve “12” adet “10” santimlik topla mücehhezdir. Hey’et-i umumiyesi itibariyle “Saphire/Safir” kuru- vazörüne bizim “Hamidiye” kruvazörünün aynıdır denilebilir. Hatta yukarıdaki resme dikkatle bakılırsa “Hamidiye”ye müşahebeti göze çarpar.” Tasfir-i Efkar, 17 Rebilülahir 133, 20 Şubat 1330, 5 Mart 1915, s. 1. 168 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 169 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Ne Kadar Gemileri Hasara Uğradı? Çanakkale Bombardımanı esnasında Fransız-İngiliz filosuna mensup olup batar- yalarımızın ateşiyle hasara uğrattıkları tahakkuk eden gemilerden başlıcaları. 170 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 171 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Hasarzede Düşman Sefaini Esami İngiliz Sefineleri Bunların haricinde sefain-i harbiyemiz tarafından iki büyük düşman zırhlısının torpillendiği ve gerek Çanakkale’de, gerek İzmir’de 5-6 kadar torpil gemisi batırıldığı da Karargâh-ı Umumî tarafından Tebligat-ı Resmîye ile bildirildiği de şüphesiz kâri’lerimizce derhâtır olunur. Tasfir-i Efkâr, 1 Cemaziyelevvel 1333, 4 Mart 1331, 17 Mart 1915, s. 1. İngiliz Sefineleri Esamisi Cesamet Büyük Top Mahall-i Hasarı Suffren 12,730 4 adet 30’luk 10 adet 16’lık Çanakkale Gaulois 11,300 14 adet 30’luk 10 adet 14’lük Çanakkale Jauréguiberry 11,900 2 adet 30’luk 2 adet 27’lik Çanakkale Amiral -Charlemagne 4,800 2 adet 19’luk 6 adet 14’lük Dedeağaç’ta karaya oturdu. Esamisi (Adı) Cesamet (Büyüklüğü) Büyük Top Mahall-i Hasarı (Hasara Uğradığı Yer) Queen Elizabeth 28,500 5 adet 38 santimetrelik Muarız Körfezi Agamemnon 16,750 14 adet 30 santimetrelik ve 23’lük Çanakkale Nelson 16,750 14 adet 30 santimetrelik ve 23’lük Çanakkale Triumph 12,000 4 adet 25 santimetrelik ve 14 adet 19’luk İzmir Dublin 5,300 8 adet 15 santimetrelik mutavassıt Çanakkale Sapphire 3,050 12 adet 10 santimetrelik mutavassıt Çanakkale 172 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 173 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Kuva-yi Bahriyye-i İ’tilâfiyye’nin Çanakkale’de Uğradığı Zâyiât-ı Bahriyye (İtilaf Devletleri Deniz Kuvvetlerinin Çanakkale’de Verdiği Kayıplar) Fransız: Zırhlı: İsim Ton Tarih-i Garkı Buve [Bouvet] 12030 18/03/1915 Tahtelbahir: İsim Ton Tarih-i Garkı Safir [Saphir] 390 15/11915 Maryot [Mariotte] 530 26/7/1915 Turkuvaz [Turquoise]1 590 31/101915 1 Müstecib Onbaşı namında bir askerin nişanıyla avlanmıştır. İsim Ton Tarih-i Garkı Eslihası İrrezistible 15000 18/3/1915 4-12 pusluk, 12-6 pusluk, 16-12 librelik, 2-3 librelik Ocean 12950 18/3/1915 4-12 pusluk, 12-6 pusluk, 10-12 librelik, 2-3 librelik Triumph 11800 25/5/1915 4-10 pusluk, 14-7,5 pusluk, 14-14 librelik, 4-6 librelik Majestic 14900 27/5/1915 4-12 pusluk, 12-6 pusluk, 16-12 librelik, 4-3 librelik Golayz (Goliath) 12900 13/5/1915 4-12 pusluk, 12-6 pusluk, 10-12 librelik, 6-3 librelik 600 tonluk ismi meçhul en yeni torpido. Yeni Mecmua İsim Ton Tarih-i Garkı Eslihası Cinsi E10 730 16/4/1915 Eslihası meçhuldur. En yeni tahtelbahirlerdendir. AE2 800 28/4/1915 Eslihası meçhuldur. En yeni tahtelbahirlerdendir. E10 730 2/5/1915 Eslihası meçhuldur. En yeni tahtelbahirlerdendir. E2 730 19/8/1915 Eslihası meçhuldur. En yeni tahtelbahirlerdendir. E7 730 4/9/1915 Eslihası meçhuldur. En yeni tahtelbahirlerdendir. E? 730 3/9/1915 Eslihası meçhuldur. En yeni tahtelbahirlerdendir. E20 730 5/11/1915 Eslihası meçhuldur. En yeni tahtelbahirlerdendir. E14 730 31/1/1915 Eslihası meçhuldur. En yeni tahtelbahirlerdendir. E82 730 31/1/1915 Eslihası meçhuldur. En yeni tahtelbahirlerdendir. Tahtelbahirler: İngiliz: 174 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Yeni Mecmua, 18 Mart Çanakkale Nüsha-i Fevkaladesi, Sayı: 5, Cilt: 5, s. 17. 175 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Çanakkale Boğazına Gömülen Düşman Gemileri 1915 yılının Nisan ayı ortalarına doğru, Çanakkale Cephesi’nde kaydedilen gelişmeler ana gündem konularından biri haline gelmişti. Gazete ve dergilerin bütün sayfalarını Cephe’den gelen haberler dolduruyordu. Dönemin önemli süreli yayınlarından haftalık Servet-i Fünun gazetesi, 2 Nisan 1331 (15 Nisan 1915) tarihli 1245’inci sayısında Çanakkale’de batırılan düşman gemilerinin fotoğraflarına yer veriyordu. “Fransızların Çanakkale taarruzunda azim hasara uğrayıp âhiren batmış olduğu ve garkının düşmanlar tarafından gizlendiği bildirilmiş olan Suffren Zırhlısı.” “Çanakkale Boğazında sancak topları suya batacak ve yan yatıp harekete bîmecal kalacak derecede hasara uğrayan ve batmış olduğu tahakkuk eden İngiliz Irresistible zırhlısı.” Servet-i Fünûn 176 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Servet-i Fünûn, Numara 1245, 2 Nisan 1331, 30 Cemaziyelevvel 1333, [15 Nisan 1915], s. 361. 177 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Sultanhisar Torpidobotu’nun Başarıları Çanakkale Savaşı’nda en büyük kahramanlıklara imza atan Osmanlı deniz unsurlarından birisi de Sultanhisar Torpidobotu’dur. Çanakkale Savaşı deniz harekâtlarında Boğaz’da devriye görevi yapmıştır. Ayrıca Osmanlı İmparatorluğu’na subay ve danışman olarak hizmet eden Alman general Otto Liman von Sanders’in Eceabat ile Gelibolu arasında günlük seyahatlerini sağlamıştır. 29 Nisan 1915 tarihinde Marmara Denizi’nin batı sahilini takip ederek İstanbul’a dönmesi için emir alan Yüzbaşı Ali Rıza Bey komutasındaki Sultanhisar, seferine devam ederken muhtemel düşman denizaltı varlığı yönünde gelen raporlara istinaden rotasını doğuya çevirmiştir. 178 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Avustralya denizaltısını batırması 30 Nisan 1915 tarihinde Çanakkale Boğazı’na girdiğini tespit ettiği Avustralya’ya ait AE2 denizaltısını, top ve torpido taarruzları ile nötralize etmiş, personelini teslim aldıktan sonra da denizaltıyı batırmıştır. Bu olay, Türk denizcilik tarihinde bir hücumbotun icra ettiği ilk Denizaltı Savunma Harbi Harekâtı olması açısından büyük önem arz etmektedir. 179 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Hadisat Denizden Karaya, Karadan Denize Savaş Düşman deniz kuvvetleri, aylarca süren bombardımanlarla Çanakkale Boğazı’nı geçmeye çalışıyordu. Osmanlı ve müttefik birlikleri ise, hem denizden hem de karadan bu saldırılara karşılık veriyordu. Cepheden sıcak haberler veren Donanma dergisi, 27 Mayıs 1915 tarihli nüshasında, sahil bataryalarının dehşetli ve etkili ateşleriyle sulara gömülerek perişan olan düşman kuvvetlerini anlatıyor. Hadisat: Çanakkale’de torpil toplamaya gelen taharri gemileri sahil bataryalarımızın müthiş ve müessir ateşleriyle gark ve perişan olurken. Donanma, No: 99-:47, 13 Recep 1333 / 14 Mayıs 1331 / 27 Mayıs 1915, s. 748. 180 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 181 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Harp Mecmuası Kafkas ve Çanakkale harp cephelerinde alınan üsera kâfilelerinden. Harp Mecmuası, Yıl: 1, Sayı: 7, Cemaziyelâhir 1334 / Mart 1332, s. 112. 182 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 183 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Harp Mecmuası “Çanakkale Murahebesi menâkıbından.” “Seddülbahir’de telgraf malzemesini taşıyan İngiliz telgraf arabasının muvaffak topçu mermilerimiz altında paralanması.” “Sağ kalan iki hayvanı kurtarıp ateşimizden firara muvaffak oldukları için bu iki İngiliz’e harp madalyası layık görülmüş, bu firarı büyük bir muvaffakiyet sayan İngilizler bu levhayı gazetelerine basmışlardı.” Harp Mecmuası, Yıl: 1, Sayı: 7, Cemaziyelâhir 1334, Mart 1332 184 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Harp Mecmuası “Çanakkale Muharebesi menâkıbından.” “Çanakkale’de batırdığımız “Safire” tahtelbahrinin mühendisi olup zabitlerimizden birinin denize atladığı halde kurtaramadığı mühendis Bone’nin esir arkadaşları ve papaz huzuriyle cenaze merasimi…” “Düşmanlarımızla aramızda medeniyet mukayesesi.” Harp Mecmuası, Yıl: 1, Sayı: 2, s. 32. 185 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ İtilaf Kuvvetlerine ait laytelerde ölü ve yaralılar “4 hafta zorlu ve korkunç bir çalışma... Ateş hattından yaklaşık yarım mil uzakta demir atıyoruz –etrafımızda patlayan silahlar gemiyi sarsıyor ve her başladığında beni korkutuyor– korkunç bir yer Gelibolu, korkunç ve berbat... çalışma korkunç –ama bize çok ihtiyaç duyuluyor... Ölene kadar bu son altı haftayı asla unutamam.” Hemşire Charlotte Le Gallais, Yeni Zelanda Ordusu Hemşirelik Servisi, HS Maheno 186 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Fransız zırhlısı Bove’nin (Bouvet) Osmanlı bataryası tarafından suret-i garkı (kartpostal). 187 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Çanakkale Hakkında Bugün Çanakkale Boğazı’na düşman filosu tarafından taarruz vukubulmadığını menba-ı resmîyeden aldığımız malumata atfen beyan eyleriz. Çanakkale Bombardımanı İngiltere’nin En Büyük Hatası Viyana, 28 Şubat (M. A.) – (Reichspost) gazetesi diyor ki: İngiltere Donanması’nın Çanakkale Boğazı bombardımanına iştirak etmesi, harb-i hazırda yapılan hataların büyüğüdür. Hakikat-i halde kahraman Osmanlı topçuları boğazları müdafaa ederken aynı zamanda İngiliz menafiini de müdafaa etmiş oluyorlar. Türk-Alman Meveddeti – Von Hindenburg’un Teşekkürü Birinci Kolordu Nakliye Taburu zabitan ve efradı tarafından Müşir Von Hindenburg cenablarına irsal olunan hediyeye mukabil müşarünileyhden varid olan cevab suretidir: Birinci Kolordu Nakliye Taburu zabitan ve efradı bana ve erkân-ı harbiyeme bir sandık sigara göndermekle bizleri fevkalâde memnun kıldılar. Buna iştirak eden zevatın hey’et-i umumiyesine teşekkürat-ı kalbiyemi beyan eylerim. İşbu hediye benim için müttefikimiz cesur Osmanlı ordusunda ne derece uhuvvetkarâne düşünüldüğümüzün bir delilidir. Müşir ve Şark Alman Kuvva-i Umumiye-i Askeriyesi Başkumandanı Von Hindenburg Tanin, 14 Rebiülahir 1333, 16 Şubat 1330, 1 Mart 1915, s. 1. Tanin Uluslararası Basından Alıntılar TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ 188 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 189 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Çanakkale Bombardımanı – Bir İngiliz Mütehassısının Mütalaası Berlin, 1 Mart (Loyd) – Londra mütehassısın-ı bahriyesinden bir zat, Çanakkale’nin bombardımanından bahs ettiği sırada karadadaki istihkâmâtın sefain-i harbiye tarafından bombardıman edilmesi sayesinde yakın bir zamanda bir muvaffakiyet ihtihsali mümkün olamayacağını, karadan bir taarruz icra edilmedikçe bir netice-i kat’iyye elde edilemeyeceğini ve istihkâmlar tahrip veya zabt edilse bile torpil muharebesinin daha çok zaman devam edeceğini ve Çanakkale’nin zorlanması son derece de büyük fedakârlıklara mütevakkıf olduğunu beyan etmiştir. – Osmanlı Hey’et-i İstihbariyesi – Tanin, 16 Rebiülahir 1333, 18 Şubat 1330, 3 Mart 1915, s. 1. Tanin 190 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 191 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Bir Alman Muhabirinin Beyanatı Berlin, 8 (M. A.) – Alman gazetesinin muhabir-i mahsusu, Enver Paşa’nın refakatinde olarak Çanakkale Boğazı mevakii müstahkimesini ziyaret etmiştir. Kuvva-i Osmaniye Kumandanlığının lütufkârlığı sayesinde muhabir her şeyi görmüştür. Muhabirin görüştüğü Türk bataryaları kumandanı, muhabire bataryalarının yalnız onda biri ateşe iştirak etmiş olduğu halde bir çok İngiliz gemilerini hasara uğrattığını beyan etmiştir. Esaslı hiçbir netice elde etmeksizin İngiliz gemileri en büyük çapta toplarla istihkâmlara lâ akal 6.000 gülle atmıştır. Karaya asker çıkarmak için düşmanın her teşebbüsü akim kalmıştır. Tanin, 23 Rebiülahir 1333, 25 Şubat 1330, 10 Mart 1915, s. 1. Tanin 192 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 193 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Times Gazetesi Kara Toplarının Zırhlı Toplarına Faikiyetini İtiraf Ediyor The Times: “Kara Topları Zırhlı Toplarına Üstün Geliyor!” “Sahilde güzel mevkilere yerleştirilen toplardan atılan mermilerle sefain-i harbi- yemize müdhiş hasarlar îka’ olunabildiği halde donanmamız ekseriya bu toplara mukabele edemeyecek vaziyette bulunmaktadır.” Times gazetesinin dünkü nüshamızda münderiç makalesinden istihraç edilen fıkra. Dar bir boğazdan geçmek isteyen bir zırhlının, sahilde mahfuz küçük obüs toplarıyla nasıl müdhiş surette döğüleceğini, ona mukabil sefine-i harbiyenin büyük toplarının nasıl tamamıyla tesirsiz kalacağını gösteren kroki. Bundan birkaç günü mukaddem neşrettiğimiz bir kroki ile, sevahile takrib eden zırhlıların obüs toplarıyla nasıl müessir surette dövüleceğini, ona mukabil sefain-i harbiye ateşinin ne suretle tesirsiz kalacağını göstermiştik. Fünun-ı harbiye ile tevaggul edenlerce malum olan bu hakikatin hükmünü nihayet düşmanlarımız da itiraf ve izah eylemeye mecbur oldular. Düşmanlarımızın aczine ilk esaslı delil teşkil eden bu itirafat cümlesinden olmak üzere, Times’ın dünkü nüshamızda hülasası münderiç neşriyatı gösterilebilir. Bu neşriyatın, bâlâ-yı (tasvir)imize naklettiğimiz cümlesinin, boğazlardan sefain-i harbiye müruriyenin hemen müstehil olduğu, çünkü sefain-i harbiyede büyük topların sahilde mahfuz küçük toplara mukabele etmeleri mümkün bulunmadığı pek açık surette şerh edilmektedir. Filhakika sefain-i harbiye alelade açık sevahile karşı üzerinden pek müessir bombardımanlar icra edebilirler. Fakat zırhlıların dar bir boğazı zorlaması icab ettiği vakit iş tamamıyla değişir ve bir aks olur. Hatta o kadar bir aks olur ki İngiltere’nin o 38 santim çapında 8 adet topa malik dünyanın en cesim zırhlıları bile, dar bir boğazın sahilindeki küçük toplar karşısında nâçar ve bîkâr kalırlar. Bunun pek tepesi ise, yeniden tersim ettirdiğimiz yukarıdaki kroki, bir bakışta eylemektedir. Sefain-i harbiyede gerek büyük gerek mütevasıt alelumum toplar, evvelce de izah eylediğimiz vechile ancak düz endaht icra edebilirler. Çünkü bu topların kundakları ve içinde bulundukları zırhlı kuleler, namlularının havaya dikilmesine mani olduklarından Düz e ndaht e dilen (atı lan) mer mi hedef i aşıyor. Sa hil de ki ob üsl er in m er mi le ri be he m eh al he de fe is ab et e diyo r. Sa hil de ma hf uz b at ar ya la r ga ye t m üe ss ir at eş ed iy orl ar. Düz endaht lı mermi he defe isab et etm iyor . 194 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI bu toplarla bilhassa dar bir saha dahilinde mukavves yani aşırtma endaht icrası imkan haricindedir. Binaenaleyh bir zırhlı dar bir boğaza dahil olduğu vakit hemen tamamen silahsız bir halde kalır ve karanlıkta yürümeye mecbur olan bir adam gibi etrafını görmeye kendini müdafaaya imkan bulamaz. Buna mukabil ufak obüs topları aşırma endaht tarikiyle sefine-i harbiyeyi bir obüs yağmuru altına alabilirler. Hala obüs topları sefine-i harbiyeye makaslama denilen tarzda ateş ederlerse o sefine-i harbiye için imkan-ı selamet kalmaz. İşte, Times gazetesi yukarıda naklettiğimiz cümlesinde, kendileri için pek acı olan bu hakikatleri itiraf eyliyor ki biz de bu hakaiki ve itirafatı, derhal bir kroki ile daha bariz bir şekle koyarak karilerimizin enzar-ı tedkikine vaz’ eyliyoruz. Tasfir-i Efkar, 28 Rebiülahir 1333, 2 Mart 1331, 15 Mart 1915, s. 1. 195 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Çanakkale’de Düşman Zayiatı Berlin 16 Mart (M. E.) – Atina’dan iş’ar olunuyor. Türkler Çanakkale harici istihkâmatına yeni toplar getirmişler ve iki İngiliz zırhlısını ağır surette hasara uğratmışlardır. Berlin 16 (M. E.) – Atina’da münteşir (Novasti) gazetesi Türklerin, kolayca tebdil-i mekan edebilen müteharrik bataryalara malik olduklarını yazıyor. İngiliz ve Fransızlar Çanakkale Boğazına karşı icra ettikleri taarruzlarda (150) milyon Franklık mühimmat-ı harbiye sarf etmişlerdir. Sofya 15 (M. E.) – Rus tebliğ-i resmîyesinde Çanakkale bombardımanına iştirak eden Agamemnon, Lord Nelson İngiliz zırhlılarına üç ve Dylon kruvazörüne bir çok ve bir tayyareye 32 mermi isabet ettiği ve tayyarecinin mecruh olduğu beyan edilmektedir. İkdam, 1 Cemaziyelevvel 1333, 4 Mart 1331, 17 Mart 1915, s. 2. İkdam 196 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 197 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ İkdam Şanlı Zafer Karşısında Ye’s ve Fütûru Gizleyemiyorlar Berlin 21 (K) – (Londra’dan) İngiliz matbuatı, Düvel-i Müttefika donanmasının Çanakkale muharebesinde uğradığı zayiattan mütevellid ye’s ve fütûru gizleyemiyor. Boğaz’ın tahkimatı son derecede mükemmel olduğu bilinmekle beraber Düvel-i Müttefika donanmasının herhalde buradan mürûra muvaffak olacağı ümid ediliyordu. Bugün ise bu hususta büsbütün daha pek ziyade kuvvetli olduğunu beyan ediyorlar. Yendiklerini Taziye Ediyorlar Berlin (21) (K) – (Paris’ten) Ajans Havass’ın verdiği malumata göre Bahriye Nazırı Çanakkale önündeki Fransız Kuvva-i Bahriyesi Kumandanı Amiral (Gouraud). Gönderdiği telgrafta donanmanın uğradığı zayiattan dolayı kendi namına ve hükûmeti namına beyan-ı ta’ziyet eylemiştir. Mütehassıs Bulmakta Müşkilat Çekiyorlar Cenova’dan Bildiriliyor. Çanakkale önünde torpil arayıcıların maaşlarının tezyid ve bu hususta mükâfat-ı fevkalâde va’d olunmasına rağmen Müttefikîn’in bu babda mütehassıs bulmakta uğradıkları müşkilat artıyor. Çünkü donanmanın zayiatı resmen ilan olunandan pek ziyadedir. (Osmanlı Hey’et-i İstihbariyesi) Yine İtiraf: Darbe Pek Müdhiş Berlin 21 (K) – (Londra’dan) Morning Post gazetesi şu satırları yazıyor: “Ahali, Çanakkale’de yanan sefain mürettebatından ekserisinin kurtulduğu haber-i beşaretini alacağını ümid eyliyor. Osmanlı bataryaları tarafından saff-ı harb haricine çıkarılan sefain mürettebatı meyanında vukua gelen telefat mikdarının külliyetli olduğu şüphesizdir. Türkler’in Düvel-i Müttefika donanmasına pek müdhiş bir darbe vurmağa muvaffak olduğunu kendi kendimizden gizlememeliyiz. Yanan üç zırhlı en son sistem işaâta malik ve gayet kuvvetli ve kıymettar sefainden ma’dud idi.” İlk Hezimet – Gizli Bataryalar Roma 20 (E) – Son Çanakkale taarruzundan bahseden (Mesajero / Il Messaggero) gazetesi, şu satırları yazıyor: “Müttefikin donanmasının ilk hezimeti gizli bataryaların Boğaz’ı kemâl-i muvaffakiyetle müdafaaya muktedir bulunduklarını isbat eder.” 198 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 199 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ On Zırhlıya… Roma 20 Mart (E) – Son Çanakkale muharebesine dair Londra’dan gelen tafsilatta muharebenin ilk safhasında Osmanlı istihkâmatından atılan mermilerin düşmanın 10 zırhlısına isabet eylediği bildiriliyor. Bu zırhlıların hatt-ı harbden çekilmesi üzerine Boğaz haricinde durmakta olan (Vengeance), (İrresistible), (Ocean), (Swiftsure), (Majestic) zırhlıları bunların yerine ikame edilmiştir. (Queen Elizabeth) ve (Implacable) zırhlıları bunların yerine kaim olmak üzere İngiliz Bahriye Nezareti’nden emir almışlardır. Bu iki zırhlı sahne-i harbe vasıl olur olmaz tekrar bombardımana başlanacaktır. Hal-i hazırda hasta bulunan Vis Amiral Carden’inun yerine Kont Amiral Michael de Robeck Müttefik donanmasının kumandanlığını deruhte etmiştir. “Triumph” Hatt-ı Harb Sefinesi Atina’dan bildiriliyor: “Triumph” nam hatt-ı sefine-i harbiyesi 17 defa muharebeye iştirak etmiş ve 2000 mermi atmıştır. Kendisine 14 defa isabet vaki olmuş ise de hasarâtı azim değildir ve insanca zayiatı da azdır. Bir Mart’ta 10 binlik bir mermi top kulesine isabet etmiş, fakat vaktinden evvel patladığı için yalnız bir kişi telef olmuştur. (Osmanlı Hey’et-i İstihbariyesi) Bombardıman ve İngiliz Hazaini (Madrid)’de münteşir (El Imparcial) gazetesinin bir Fransız menbaından aldığı malumata göre İngiltere Maliye Nazırı (Lloyd George) İngiliz Hazaini, harbin uzun müddet devamına müsaade olmadığı cihetle, harbi bir an evvel hitama erdirmek için Çanakkale’nin bombardıman edilmesini teklif etmiştir. Evvela Sir (Edward Grey), (Lloyd George)’un teklifini kabul etmek istememiş ve ancak İngiltere’nin mezayıka-i maliyede bulunacağı İngiliz Maliye Nazırı tarafından delail ile izah edilmesi üzerine Edward Grey, Çanakkale Boğazı’nın zorlanmasına muvafakat etmiştir. (Daily Telegraph) gazetesi Osmanlı topçularının büyük bir isabet ile endaht etmekte olduklarını tasdik ediyor. Malta’ya Mahalli gazeteler Bozcaada’dan istihbar ediyor: Ametist Kruvazörü’ne yirmi iki mermi isabet etmiş ve bunların üçü su (?) kısmına isabet ettiğinden kruvazörü tamir edilemeyecek derecede hasara uğratmıştır. Yirmi sekiz maktul ve o kadar da mecruh vardır. İki büyük harb sefinesi ağır hasarata uğrayarak Malta’ya azimet etmiştir. İkdam, 7 Cemaziyelevvel 1333, 10 Mart 1331, 23 Mart 1915, s. 1. 200 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 201 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ İkdam Düşmanlarımıza ebediyen mezar olacağını her fırsat düştükçe tekrar etmekte olduğumuz Çanakkale’nin umumi bir haritası ile aylardan beri düşmana taarruz fırsatı beklemekte olan kahraman askerimizin şevk-i harbine timsal olan resmi, bugünkü mesud müjdeler vesilesiyle derc ediyoruz. Bu haber-i meserret şuyu’ bulunca şehrimiz câbece (yer yer) donatılmış ve geceleyin minareler kandillerle tenvir edilmiştir. Çanakkale’den Zafer Sesleri Çanakkale’den ne şanlı, ne sevinçli, ne ulvî zafer sesleri geldi. Dünkü tebliğ-i resmîyi, zabtı kâbil olmayacak bir ibtihac-ı meserretle (sevinç dolu) okuduk. Oh!... İşte nihayet denize döküldüler. Anafartalarda ve Arıburnu’nda artık hiçbir düşman neferi kalmamış, bu mıntıkalarda kıtaatımız kâmilen sahile kadar ilerlemiş ve düşmandan bir çok ganâim (ganimetler), cephane, çadır, top elde edilmiş. Bir deniz tayyaresi denize düşürülerek pilot ve rasadî (gözcü) esir alınmış. Seddülbahir cihetindeki düşman taarruzu pek parlak muvaffakiyetle reddolunarak akim bırakılmış. … … Yaşayın Türk Kahramanları! Anafartalar’da, Arıburnu’nda ve Seddülbahir’de düşmanlarımızın geçen Ağustos’taki vaziyetleri haritada gösterildiği gibiydi. Cenab-ı Hakk’ın inayetiyle bugün denize döküldüklerini görüyoruz. İkdam, 13 Safer 1334, 8 Kanunuevvel 1331, 21 Kanunuevvel/Aralık 1915, s.1. Çanakkale’den Zafer Sesleri “Şanlı Çanakkale haritası.” 202 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 203 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Belge Özeti: Bir Alman gazetecinin, Gelibolu savaş alanında İtilaf Devletleri kuvvetleri ile Osmanlı kuvvetleri arasında meydana gelen ve Yüzbaşı Hüseyin Ali’nin şehit olduğu olaylara ait gözlemleri. Osmanlı Ordu-yı Hümâyûnu Başkumandanlığı Vekâleti Şube: 2 Numara: 16183 Harb Matbûât Karargâhı’ndan alınmışdır. Hatt-ı harbde dolaşan bir Alman muhabiri tarafından yazılan: “Gelibolu tepeleri üzerinden atla gidiyorum. Etraf samt u sükûn içinde... Uzaklarda bir müezzin akşam ezanı okuyor. Vadilerden gelen beyaz ve şeffaf bir sis, din ve vatan uğrunda fedâ-yı can eden kahramanların necîb ve sâf ruhlarıyla birlikde semâya, semt-i câvidâna doğru yükseliyor. İşte Çanakkale kahramanları böylece yükseliyorlar! O gün pek sıcakdı. Orada, yüz metre uzakda İngiliz siperleri bulunuyor ve tüfek kabzalarından kavîce kavramış yüzlerce kahraman askerler, bunlara karşı hâzır duruyorlar. Öbür tarafda her şey âlûde-i sükûn. Yalnız, o menhûs tel örgü mâni’aları güneş ziyâsından parıldıyor. Yüzbaşı Hüseyin Ali kendi avcı siperleri içinde dolaşıyor. Etraf, o kadar sâkin, o kadar latif ve rahat ki... Avcı hatları ilerlemeye başladı... Taarruz kızışıyor... “İleri, Allah yardım ediyor! Allah verecek. Ali’ye dürt, Mehmed ileri! Haydin hep birlikde!.. İleri!.. Abdullah dermanın kalmadı mı? Yaralandın mı yoksa?.. Düşman siperleri işte şurada!.. Şimdi onu alırız... Allah!.. İsabet etdi!” Öbürleri daima ilerlemekde... Yeni kitleler geliyor, öne geçenler daima çoğalıyor. Kurşunlar, yağmur gibi yağıyor, şarapneller öterek patlıyor. “Asker!.. Çabuk!.. Siper kazın!.. Çabuk cephane getirin!.. Kurşunları buraya dök!.. Sükûnetle nişan al!.. Daha ileriye... Mâni’ayı dolaşıp siperlere girmeli. Haydi çocuklar, hücum!.. Hücum!..” Siperler içine girdik. “Son düşmanları tard ediniz!.. Dur, Mehmed! Ali bana yardıma gel!.. Benim karşımda da çok var!.. Sabret!.. Geliyorum!..” Göğüs göğüse geliniyor. Bir tarafdan yeni askerler sel gibi ilerliyor, daima yeniler geliyor... Şarapneller havada patlıyor... Düşman burada yılıp kaçıyor. “Pekâlâ, bırakma!” Diğer[i] merakda... “Onlar o kadar çok ki! Zararı yok!.. Sebat et!.. İşitiyor musun? Sebat!..” 204 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI “Kaçanlara ateş edin!.. Ahmed!.. Siperi bir kişilik daha genişlet!.. Siz de kazınız, siperler derince olsun. Kum torbalarını öbür tarafdan koyunuz.” “Çabuk çocuklar, çabuk! Vakit yok!.. Düşman mukabil taarruza başlıyor. Cephane buraya!.. Koş! Yoksa kurşunla vurulacaksın!.. Koş!..” Düşmanı ateş karşılıyor ve artık yaklaşamıyor. Askerler kazma, kürekle geliyorlar. Siperler derinleştirildi ve gerideki safla irtibat te’sis olundu. Ölüler yatıyor, mecrûhlar inliyorlar ve güneş artık gurûb ediyordu. Yüzbaşı Hüseyin Ali, zabt edilen düşman siperinden ağır ağır getiriliyor. Bir kurşun alnına isabet etmiş. Nazarları, âteşîn ve zafer sevinçleriyle lem’adâr. Orada tâ memleketin cenûb taraflarında beyaz ve küçük bir şehirde onun için ağlayan sevgilisi. Onu şimdi şanlı ve nişânlı görünce kim bilir ne kadar sevinecekdir! Ben Gelibolu tepeleri üzerinde atla gidiyorum. Ortalık o kadar sükun ve sükût içinde ki!..” 3 Eylül sene [1]331 / [16 Eylül 1915] Seyfi BOA, HR. MA, 1143/31 DEVLET ARŞIVLERI BAŞKANLIĞI ARŞİVİ 205 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Belge Özeti: Osmanlı ordusunun kahramanlık ve mertliği hakkında bazı İngiliz subaylarının beyanatına dair Amerika gazetecilerinden William G. Sheperd tarafından kaleme alınan ve Gazette de Hollande’da neşredilen makalenin tercümesi. Hariciye Nazırı Devletli Halil Beyefendi Hazretlerine 4540 207 Osmanlı Ordusunun harekât-ı necîbânesi hakkında bazı İngiliz zâbitânının beyânâtına dair Devletli Efendim Hazretleri Osmanlı Ordusu’nun boğazlarda ibrâz ettiği bî-misil şecâat ve kahramanlığa zamîmeten en küçük vekâyi’de bile izhâr edegeldiği me’ser-i insaniyet, medeniyet ve merdânegîye karşı beyân-ı iştiyâk ve takdirden men’-i nefs edemeyen İngiliz zâbitânının bazı ifadât-ı mühimmesini hâvî Amerika gazetecilerinden Mösyö William G. Sheperd tarafından yazılıp Hollanda’da münteşir Neuve Rotterdamsche Courant gazetesinin 15 Kânûn-ı Evvel sene [1]915 tarihli nüshasında aynen ve Gazette de Hollande’da “The Gentlemanly Turk” sernâmesi tahtında meâlen derc ve nakledilen makale-i mahsusa câlib-i nazar-ı dikkat görülmüş olmakla tercümesi üç nüsha olarak takdim-i huzur-ı sâmîleri kılınmışdır. Ol bâbda emr u fermân hazret-i men lehü’l-emrindir. Fî 18 Kânûn-ı Evvel sene 1915 / [18 Aralık 1915] Lahey Sefiri (İmza) BOA, HR. SYS, 2416/37 206 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI DEVLET ARŞIVLERI BAŞKANLIĞI ARŞİVİ 207 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Belge Özeti: Türklerin cephelerdeki müttefik askerlerin yaralarını sarıp ekmek ve su verdikleri, esir düşenlere iyi davrandıklarına dair. Osmanlı Ordu-yı Hümâyûnu Başkumandanlığı Vekâleti Şube: 2 Numara: 13180 Matbûât Müdüriyet-i Umumiyesi’ne Reuter Telgraf Ajansı Çanakkale muhâbirinden âtîdeki telgrafnâmeyi almışdır: Türkler pek merdâne ve necîbâne bir tarzda harb eylemekdedirler. Bunlardan biri şedîd bir ateş altında olduğu halde askerlerimizden birinin yarasını sarmak lutf-ı necîbânesinde, diğer bir Türk neferi dahi mecrûh bir Avustralyalı neferin yanına bir şişe su bırakmak hareket-i insâniyetkârânesinde bulunmuşdur. Mert Türk neferlerinden bir diğeri de İngiliz siperlerinden uzak bir mevkide yaralı düşüp saatlerce aç ve bî-tâb kalmış olan bir İngiliz neferine ekmek vermek ulüvv-i cenâbını göstermişdir. Türklerle müsâdemede bulunan İngiliz asâkirinin hemen kâffesi Türkler tarafından İngiliz üserâsına pek ziyade hüsn-i muamelede bulunulduğunu beyânda yek-zebândırlar. 7 Temmuz [1]331 / [20 Temmuz 1915] İstihbârât Şube Müdürü Seyfi BOA, HR. MA, 1135/96 208 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI DEVLET ARŞIVLERI BAŞKANLIĞI ARŞİVİ 209 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Alman gazetesinin gözüyle Çanakkale’de Türkler Gazetenin birinci sayfasında yüzgeçleri Türk hilalinin uçlarına saplanmış, Büyük Britanya’yı temsil eden küçük bir deniz aslanı yer alıyor. Karikatür, 1915’te Çanakkale seferinde İngilizlerin Türkiye tarafından yenilgisine atıfta bulunuyor. Kriegszeit Künstlerflugblätter, Vol. 1, No. 34, 7 April 1915 210 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRKLER İNGİLİZLERİ GERİ PÜSKÜRTTÜ Suvla’daki Mevzi Berlin’den resmî olarak dağıtılan ve dün Telsiz Basını tarafından alınan telsiz haberlerinde aşağıdaki ifadeler yer almaktadır: Gelibolu Karargâhı 22 Ağustos İngiliz kuvvetleri bugün Tuz Gölü’nün güneydoğu kıyısından çok uzak olmayan ve Türk siperlerinin sadece 40 metre kadar uzağında dar bir sırtı tutmaktadır. 21’inde öğleden sonra saat 3’te İngilizler buradaki durumu iyileştirmek için şiddetli bir girişimde bulundular ancak donanma toplarının müthiş ateşine ve iyi sürdürülen birkaç piyade hücumuna rağmen başarısız oldular. Bu arada şu ana kadar işgal edilen toprakların askeri değeri çok azdı, hedef Çanakkale Boğazı kalelerine yapılacak bir saldırıydı. İngiliz siperlerinin çoğu, yüksekliği ortalama 180 metreyi (600 feet) bulan alçak dağ eteklerinde yer almakta olup, mevcut ve olası diğer operasyonlar için Türklere her türlü avantajı sağlamaktadır. The Times, 28 Ağustos 1915 211 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Enteresan bir röportaj “Türk askeri mertçe ve erkekçe dövüşür.” Birinci Cihan Harbinde Türkiye’ye düşman askeri olarak giremiyen, fakat dün şehrimizi turist olarak gezen iki eski İngiliz subayı neler anlatıyorlar? Yazan: Abdi İPEKÇİ Yeni İstanbul, 12 Ekim 1950, s. 2. Abdi İpekçi’nin Eski İngiliz Subayı ile Çanakkale Üzerine Röportajı 212 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 213 TÜRK BASININDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ 214 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Bölüm 215 ADIM ADIM SAVAŞA DOĞRU HARİTALARDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Gelibolu Yarımadası haritası (Osmanlıca). 216 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI HARİTA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARŞİVİ Büyük Kemikli bölgesi (Suvla koyu) haritası. Arıburnu, Kanlı Sırt bölgeleri haritası. 217 HARİTALARDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ HARİTA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARŞİVİ HARİTA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARŞİVİ Gelibolu Yarımadası haritası (Osmanlıca). HARİTA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARŞİVİ 218 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI M. Zeno Diemer (1867-1939) tarafından yapılmış “Çanakkale ve Gelibolu Yarımadası Haritası”. 19. Nârâ Burnu; 20. Kal’a-i Sultaniye; 21. Dardanos; 22. Suvla Körfezi; 23. Arıburnu; 24. Maydos; 25. Seddül- bahir; 26-Kumkal’a, 27-Aşil Mabedi (Akhilleus Tümülüsü); 28-Truva; 29-Okunamadı. 30-İmroz Adası; 31-Helles Burnu; 32-Menderes Nehri; 33-Taşvan Adaları; 34-Limni; 35-Adalar Denizi Çanakkale 1-Karadeniz; 2-Çatalca; 3-Boğaziçi; 4-Dersaadet; 5-Ayastefanos; 6- Adalar; 7-Tekfurdağı (Tekirdağı); 8-Marmara Denizi; 9-Evreşe “Kadıköyü”; 10-Şar- köy; 11-Marmara Adaları; 12-Saroz; 13-Bolayır; 14-Gelibolu; 15-Lapseki; 16- Şab Dağı; 17-Saros Körfezi; 18-Anafar- talar. HARİTA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARŞİVİ 219 HARİTALARDA ÇANAKKALE MUHAREBELERİ Bölüm MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Esir Düşen Osmanlı Askerlerinin Mektupları Asker Ailelerinin Mektupları Başkumandan Vekili Enver Paşa’dan Şehit Düşen Askerlerin Ailelerine Gönderilen Mektup Esir Alınan İtilaf Devletleri Askerlerinin ve Ailelerinin Mektupları Esir Düşen Osmanlı Askerlerinin Mektupları Belge Özeti: Çanakkale Kumkale’de Fransızlar’a esir düşen Abbas Oğlu Ali’nin ailesi için tahki- kat talebi. Huzûra 8-10 Kânûn-ı evvel 1332 Beyefendi Hazretleri, Bendeniz İzmit sancağı Adapazar karyesinin Eresilli Dîvânı’nın Nasıflar köyünde Abbas oğlu Ali’yim. Seferberlik bidâyetinde askere alınarak Çanakkale civârında Kumkale’ye sevk olunarak orada bir müddet vazîfe-i askeriyemizi îfâ ve şanlı va- tanımızın müdâfa‘ası esnâsında tâli‘-i şeâmet ve ma‘kûsum sînesi olarak Fransız- lar tarafından esir edildim. Esâretimin bidâyetinden beri yani yirmi ayı mütecâviz göndermekte olduğum mektûblara bir cevâb alamıyorum. Lütfen âile ve çocukla- rımın hayât ve memâtından bir nebzecik ma‘lûmât i‘tâsına delâlet buyurmanızı istirhâm eylerim. İzmit sancağı Adapazar karyesi Eresilli Divânı’nın Nasıflar köyü ahâlîsinden Ab- bas oğlu Ali 2369 numeroda mukayyed Fransa-Beziers şehrinde 1938 17 Kânûn-ı sânî 1332 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI: 222 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 680/80.1 223 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Arıburnu Muharebesinde esir düşen ve Selanik’te esir tutulan Nazilli’nin Kuyucak nahiyesinin Ortakçı karyesinde Civar Oğullarından Hacı Mustafa oğlu Mehmed Onbaşı’nın ailesi için tahkikat talebi. Bihî Nazilli Kazası Kaim-makamlığına İzzetlü Efendim Hazretleri Âcizleri üç yüz otuzbir senesi 14 Nisanında Çanakkale civarında Arıburnu muharebesine iştirak edip 15 Haziran 331 tarihinde Zığınderesinden tali‘-i harb esir düştüm. Hayat-ı esaretimden altı yedi mâh sonra validemden iki def‘a olarak mektûb almış idim. Mezkûr müddetten bu âna kadar bir daha mektûb ahz edemediğimden son derece me‘yus ve mükedderim mektûbumun vusulünde validemin ve hanımımın hayât ve memâtlarına dair bir ma‘lûmat vermenizi zât-ı âli-i cenâb-ı kumandanlarından recâ ve istirham eylerim efendim ol babda Fi Haziran sene 334 Onbirinci Trablusgarb fırkasının nizamiye 33. Alay 2. Tabur 1. Bölük’den Nazilli’nin Kuyucak nahiyesinin Ortakçı karyesinde Civar oğullarından Hacı Mustafa Oğlu Mehmed Onbaşı Selânik vilayeti Katrin(?) kazası civarında Üsera-yı Osmaniye karargâhında 5027 numerolu Hacı Mustafa oğlu Mehmed Onbaşı 224 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 909/276 225 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale ve Kafkas Muharebelerinde savaştıktan sonra esir düşüp Hindistan Meiktila Kampına götürülen İmam Vekili Umman Hilmi Efendi’nin ailesi için tahkikat talebi. Bihî Der-sa‘âdette Hilâl-i Ahmer Cemiyeti Riyâset-i Âlîsine Numero 9454 Adresimiz Hindistan Meiktila Karârgâhı Üserâ-yı Osmâniye Alay 41/3 İmam vekili Osmân Hilmi Mâ'ruzâtımdır. Çâkerleri Kastamonu vilayetinde Sinop sancâğında Gerze kazâsının Yamacık karyesinden olup seferberlik ibtidâsından itibâren fi 1 Ağustos sene 330 târîhiyle taht-ı silaha davetle icâbet eyledim. Çanakkale ve Kafkas Muhârebelerinde can siperâne çalıştık ve bu kere Irak Muhârebesinde hasbelkader esir edildim. Hânemde mevcûd dört nefer evlâd bir âilem olup bunların benden başka hâmîleri olmadığı gibi hiçbir vâridâta dahi mâlik değillerdir. Bu efrâd-ı âilem hükûmetimizin zîr cenâh-ı ma‘delet ve himâyesinde şimdiye kadar hiçbir sıkıntı çekmediklerine eminim. Fakat bir def‘a da muhtâc-ı muâvenet olan âilem efradının mahallini riyâset-i aliyyelerine bildirmeyi ve mahallin bu’diyyeti hesabıyla hatırdan çıkartılmaması için hukûmet-i seniyyemize tevassut buyurmanızı ve emsâlim misüllü nafakalarının i‘tâsı hususunda cem‘iyet-i muhteremenizin delalet buyurmasını recâ eyler ve bi’l-vesîle te‘yîd-i ubûdiyet eylerim. fi 2 Temmuz sene 335 Alay 41, Tabur 3, İmam Vekili Osmân Hilmi T36651 23 Teşrini evvel 1335 226 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 1033/272 227 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Savaşı'nda esir düşüp Fransa'ya götürülen Zadin oğlu Matyus'un ailesi için yaptığı tahkikat talebi. Bihî Der-sa’âdet Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti Riyâset-i Âlîyesine Efendim, Bendeleri, Burusa vilâyetinin Yenişehir kazâsının Marmaracık karyesi ahâlîsinden ve Ermeni milletinden Zadin oğlu Matyus olup, Çanakkale Seddülbahir ilk müdâfâ dâr’ül-harbinde vatan uğrunda tâli’-i ma‘kûsum dolayısıyla mecrûh olarak Fransızlar tarafından esîr edildim. On yedi aydan beri hâneme göndermekte olduğum mektûblara bir cevâb alamadığımdan dolayı son derece müte’essirim. Lûtfen ve merhameten hayât ve memâtı meçhûl bulunan âilemden bendelerini haberdâr etmenizi vatan nâmına arz ve istirhâm eylerim. Fi 7 Eylül sene 332 Fransa’nın Korsika adasının Bastiya kazâsında üserâ-yı Osmâniyeden Fırka:7, Alay:19, Tabur 1, Bölük 4’den Marmaracıklı Zadin oğlu Matyus, tevellüdü 1257. 1577 30 Eylül 1332 228 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 677/192 229 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Savaşı'nda esir düşüp Fransa'ya götürülen Agopyan oğlu Hrabet'in ailesi için yaptığı tahkikat talebi. Bihî Der-sa’âdet Hilâl-i Ahmer Cem’iyyeti Riyâset-i Âliyesine Efendim Bendeleri Bursa vilayetinin Yenişehir kazâsının Çayır ğayr-ı müslim mahallesi ahâlisinden ve Ermeni milletinden olub müteveffâ kunduracı Agopyan Oğlu Hırabet olup Çanakkale seydi’l-bahr ilk müdâfa‘ a-i dâru’l-harbinde vatan uğrunda tâli’-i ma’kûsum dolayısıyla Fıransızlar tarafından esîr edildim. On yedi aydan berü hâneme göndermekte olduğum mektûblara bir cevâb alamadığımdan dolayı son derece müteessirim. Lütfen ve merhameten hayât ve memâtı meçhûl bulunan a’ilemden bendelerinin haberdâr edilmekliğim husûsunu vatan nâmına recâ ve istirhâm eylerim. Fî 6 Eylül sene 332 Fıransa’nın Korsika adasında Bastia kazâsında Üserâ-yı Osmâniye’den 7. fırka, 19. alay, 2. tabur, 6. bölükte müteveffâ kunduracı Agopyan Oğlu Hırabet Numerosu 2600 1578 numeroda mukayyeddir. 30 Eylül 1332 Numero 2600  230 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 677/193.1 231 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Harbi'nde İngilizler tarafından esir edilerek Malta'ya sevk edilen Durmuş Osman'ın oğlunun ailesi için yaptığı tahkikat talebi. Bihî Hilâl-i Ahmer Cem’iyyeti Riyâset-i Aliyyesine Re’is Bey Efendi Hazretleri Bendeleri Kayseri Sancâğının Mâlâ Hâcı karyesi ahâlisinden Değirmenci Oğullarından Osman’ın oğluyum. Yedi mâh mukaddem Çanakkale harbinde İngilizler tarafına esîr edilerek Malta’ya sevk edildim. Pederime bunca mektûblar yazdım. Cevâb alamadım. Merâk ve endîşe içinde kaldım. Pederimin hâl ve ahvâlinden taharrî ederek bana haber göndermek için pek çok tanıdıklarıma yazdım. Onlardan da cevâb alamadım. Pek mükedder oldum. Bu husûsun icrâsı cem’iyyet-i muhteremenizden başka recâ ve istirhâm edilecek kimsem yoktur. Mezkûr pederimin hakkında icâb eden tahkîkātın icrâsıyla netîceden taraf-ı bende-gânıma iş’ârı ve şâyet hâl-i hayâtta ise vesâtet-i aliyyeleriyle mektûb göndermesinin kendisine tenbihle emir buyurulması meşhud-ı enâm olan himmet-i bi-pâyânlarından istirhâm eylerim. Ol-bâbda emr u fermân hazret men lehü’l-emrindir. 1 Teşrîn-i sâni 1332 Malta Üserâ-yı Harbiye taburundan, ikinci inşâat istihkâm taburu bölük:3’ün onbaşısından 1941 numerolu Durmuş Osman 22 Teşrîn-i sânî 1332 1797 232 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 684/166 233 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Seddülbahir'de esir düşüp Fransa'ya götürülen Halil bin İbrahim'in ailesi için yaptığı tahkikat talebi. Bihî Huzûra 23 Teşrîn-i evvel sene 1332 Yevm-i Pazar Beyefendi Hazretleri Bendeniz Edirne Vilâyeti dâhilinde Sultan Selim Caddesinde Değirmen Sokağında Eyriçe’li Hacı İbrahim Efendi’nin hânesinde misâfireten ikāmet etmekteyim. Seferberlik bidâyetinden askere alınarak Çanakkale civarında Seddü’l-bahir’e sevk olunarak orada bir müddet vazîfe-i askeriyemizi îfâ ve şanlı vatanımızın müdâfa‘ası esnâsında tâli‘-i şeâmet ve ma‘kûsem seyyiesi olarak Fransızlar tarafından esîr edildim. Esâretimin bidâyetinden şimdiye kadar göndermekte olduğum mektûblara bir cevâb alamıyorum. Lütfen âile ve çocuklarımın hayât ve memâtlarından bir nebzecik ma’lûmât ’tâsına delâlet buyurmanızı istirhâm eylerim. Ol bâbda irâde efendimindir. Fransa’nın Bezime[Beziers] şehrinde Üserây-ı Osmâniyeden Eyriçe muhâcirlerinden 2403 numerolu Halil bin Ömer 234 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 688/75 235 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale'de Kumkale'de esir alınıp Fransa'ya götürülen Zihni bin Ahmed'in Sivas'taki ailesi için yaptığı tahkikat talebi. Bihî Huzûra 30-8-1332 Teşrîn-i Sânî Ma‘rûz-ı bendeleridir, Bendeleri Sivas vilâyetinin Şebinkarahisar sancağının Suşehri Kazasının Davir Karyesi’nin Kınalı oğlu Zihni’yim. Seferberlik bidâyetinde askere toplanarak Çanakkale’de Kumkale’ye sevk olunarak vazife-i askeriyem esnasında tâl’î-i şe’âmet ve ma’kûsem Fransızlara esîr etti. On sekiz ayı mütecâviz bir zamandan beri ve ailemden hiçbir ma‘lûmât i’tâsına muvaffak olamadım. Müdâfaa-i vataniyye namına ailemden bir nebzecik ma‘lûmât i’tâsını recâ ederim. Ol bâbda ferman hazreti men lehü’l-emrindir. Sivas vilayetinin Şebinkarahisar sancağı Suşehri Kazasının Davir Karyesi ahalisinden Zihni bin Ahmet Adresi: Fransa’da Heru Vilâyetinde Beziye şehri Üserâ-yı Osmaniye’den 2891 numerolu Zihni. 542 30 Kasım 1916 1886 22 Kanun-u Evvel 1332 236 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 688/315 237 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Savaşı'nda esir düşen Mehmed oğlu Küçük Ali'nin Sivas'ta bulunan ailesi için yaptığı tahkikat talebi. Bihî Der-Sa’âdet Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyeti Üserâ Komisyonu Riyâset-i Aliyyesine 969 numeroda mukayyeddir. Divriği Kazâsına 3 Eylül 1333 Ma’rûz-ı Bendeleridir Âcizleri Sivas vilâyetinin Divriği kazâsının Zımara nâhiyesine tâbi‘ Kârsıcık karyesinde Dumanoğullarından Mehmed Oğlu Küçük Ali olub Çanakkale cebhesinde Ondördüncü Alayın Üçüncü Taburun Dokuzuncu Bölüğün Üçüncü Takımında bulunarak 25 Temmuz Sene 331 de esîr olarak ve şu mürûr eden iki sene içerüsinde peder ve vâlidem ve akrabâ-yı ta‘âllukâtımın hayât ve memâtlarından bir haber alamadım. Lütfen merhameten peder ve âilemin sıhhat haberlerini âcizlerine bildirilmek üzere lâzımgelenlere emir buyurulması bâbında fermân. Fî 6 Ramazân-ı Şerif Sene 335 Ondördüncü Alayın Üçüncü Taburu Dokuzuncu Bölüğünden Mehmed oğlu Küçük Ali [İmza] Küçük Ali Kıbrıs Adasında Üserâ-yı Osmâniye karargâhında birinci telde onyedinci takımda 2378 numerolu Mehmed oğlu Küçük Ali 238 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 775/203 239 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale'de Fransızlara esir düşüp Beziers'e götürülen Osman oğlu Mustafa Hüseyin'in ailesi için yaptığı tahkikat talebi. Bihî Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti Riyâset-i Âliyyesine Efendim hazretleri, 9774 numeroda mukayyeddir. Esîre teblîğ edildi. 31 Teşrîn-i evvel 1333 Suâl Cide kazâsı 17 Eylül 1333 Âcizleri Kastamonu vilâyetinin Cide kazâsı Aksümaday karyesi ahâlisinden olup seferberlik dolayısıyla taht-ı silâha da‘vet olunarak hıdemât-ı askeriyem ile mükellef olmakta iken tâli‘-i şenâetim neticesi olarak Çanakkale muhârebesinde Fransa hükûmeti tarafından esîr edildim. El-ân Fransa’nın Beziers şehrinde Üserâyı-Osmaniyye Deposunda ikāmet etmekteyim. Yirmi yedi aydan beri vâlidem ve biraderim ve efrâd-ı aile müte‘addid mektûblar göndermiş isem de ma ‘a’l-insâf şimdiye kadar cevâb olarak hiçbir mektûblarını alamadığım gibi hayât ve memâtlarından dahî ma‘lûmâtım bu kadar. Lütfen ve merhameten vatan nâmına vâlidem ve efrad-ı âilemin hayât ve memâtlarına dâir bir ufacık ma‘lûmât lütûf buyurmanızı recâ ve istirhâm eylerim efendim. Ol bâbda Fî 5 Temmuz 1333 Adresim Fransa’da Beziers şehrinde üserâ-yı Osmâniyyeden 2131 numerolu Cide kazâsının Aksümaday Karyesinden Osman Usta oğlu Mustafa Hüseyin tarafından. 240 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 775/362 241 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Muharebesi'nde İngilizlere esir düşüp Kıbrıs adasına götürülen Ali Osman oğlu Mehmed Onbaşı'nın ailesi için yaptığı tahkikat talebi. Bihî Efendim hazretleri Bendeniz Bursa Vilâyetinin Karacabey Kazâsının Tavşanlı Mahallesinde Bursalı kebabcı Ali Osman Ağanın mahdûmuyum bundan iki sene mukaddem hasb-el kader Çanakkale muhârebesinden İngilizlere esîr düştüm. Bu müddet zarfında mezkûr mahallede ikāmet eden pederim Ali Osman Ağa'ya müte‘addîd mektûblar yazmış isem de me‘at teessüf şimdiye kadar hiçbirisine bir cevâb alamadım. Bu ise benim son derece merâkımı mû‘cib oluyor. İnsaniyyet nâmına teşkil eden cemi‘yyet-i hayriyyenizden iş bu pederin hayât ve memâtına dâir tahkīkāt edüp taraf-ı âcizîye ma‘lûmât i‘tâ edilmesini recâ ve istirhâm ederim efendim. Fi 2 Şubat 1332 Kazânızın Tavşanlı Mahallesinden Ali Osmân oğlu Mehmed Onbaşı Adresim: Kıbrıs Adası esârethânesinde iki numerolu üserâ koğuşunda, altıncı takımda, 2035 numerosunda Karacabeyli Mehmed Onbaşı biraderim Hakkı'dan dahî bir ma‘lûmât veriniz recâ ederim efendim. 242 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 778/265 243 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Muharebesi'nde esir düşen Dönmeoğulları'ndan Hüseyin oğlu Ali'nin ailesi için yaptığı tahkikat talebi. Bihî Osmanlı Hilâl-ı Ahmer Cem’iyyeti Cânib-i Âlîsine Efendim Hazretleri Kal’a-i Sultâniye sancağının Ezine kazâsının Üsküç karyesinde Dönmeoğullarından Hüseyin oğlu Ali’yim. İki sene evvel Çanakkale’de dûçâr-ı esâret olduktan iki üç ay sonra taraf-ı memleketten bir kıt’a mektûb almağa muvaffak olabildim ise de ondan sonra hâne-i pederden hiç ma’lûmât almağa muvaffak olamadım. Bunun için lütfen tahkīkāt-ı lâzimede bulunarak kapılmış olduğum merâk ve endişeye hâtime vermenizi cem’iyyet-i muhteremenizin lütf u âtıfetinden istirhâm eyler ve ihtirâmât-ı [lekeli] takdîm ile kesb-i mefhâret eylerim efendim. Fî 23 Haziran sene 333 Ezine kazâsının Üsküç karyesinden Dönmeoğullarından Hüseyin oğlu Ali 1695 244 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 789/76 245 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Savaşında 5. Kolorduda Kilis'li Hacı Mehmet Tevfik oğlu Mahmud Sami efendi için yapılan tahkikat talebi Bihî Huzur-ı Sâmîlerine İzzetlü Efendim Hazretleri Çanakkale Grubu 23/10/332 (1)332 Bey Efendi Hazretleri! Cem’iyyeti muhteremenizin vatan mukaddesimize karşı yapmış olduğu insaniyetkârane hizmet o kadar çoktur ki ta’dât ile bitmez tükenmez zannederim. Şu harb hâ’ilde cem’iyyet muhteremeniz binlerce â’ileleri oğullarından, babalarından ve bunların sıhhat ve afiyetlerinden haberdâr etmekle memnûn etmiştir. İşte bendenizin de edeceği mürâca’at bu kabilden olduğundan her hâlde bir cevâb irsâl buyararak mutma’in edileceğimden ümit varım. Beşinci Kolorduy-i hümâyuna mensup Onbeşinci Fırkanın Kırkbeşinci Alayının Birinci Taburunun Birinci Bölüğünde müstahdem ihtiyât zâbit namzedi Halep vilâyetinin Kilis kazâsından Hacı Mehmet Tevfik oğlu Mahmud Sami efendi 25- 2-(1)331 de Maltepeden bir mektûp göndermiş ve bundan mâ’adâ şu âna kadar hiç bir haberi gelmemiştir. Şimdiye kadar mûmâileyhin hakkında bir çok taharriyât icrâ edilmiş isede doğru bir cevâp alınamadığından cem’iyyet-i muhteremenize mürâca’ata karar verdim. Ümit ederimki yakın bir âtîde doğru bir cevâp irsâl buyurur ve bîkes vâlide ve hemşîreleri memnûn edersiniz. Bâkî Cenab-ı Allah Cem’iyyetinizi her bir umûrunda muvâffak buyursun. Bende Mehmet Salih Adresi: Çanakkale Cenûb Grubu 42 Fırka 65 Alay 1 Tabur 2 Bölük Zâbit vekili Halepli Salih. 5468 Numeroda mukayyitdir. Cevap Yazıldı 31/10/(13)32 246 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 665/230 247 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale'de İngilizler'e esir düşen Karacabeyli Osman'ın ailesi için yaptığı tahkikat talebi. Bihî Efendim Hazretleri, Bendeniz Bursa vilâyetine tâbi’ Karacabey kazâsının Hotanlı karyesinden Bekiroğullarından Osmanım. Bundan yirmi ay evvel hasbe’l-kader Çanakkale muhârebesinde İngilizlere esîr düştüm ve bu müddet zarfında mezkûr köyde ikāmet eden birader ve dayılarımın âilelerine müteaddid mektûblar yazdı isem de ma’at-teessüf şimdiye kadar hiçbirisine bir cevâb alamadım. Bu ise benim son derece merâkımı mûcib oluyor. İnsâniyet nâmına teşekkül eden cem’iyyet-i hayriyenizden işbu âilelerin hayât ve memâtlarının tahkīkîyle taraf-ı âciziye mâ’lûmat i’tâ edilmesini recâ ve istirhâm eylerim efendim. Fî 15 Kânun-ı Evvel sene 332 Adresim Kıbrıs Adası esârethânesinde 30. Takımda 2056 numrosunda Karacabeyli Osman Jandarma Kumandanına Fî 30 minhü 799 248 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 936/42 249 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale ve Kafkasya'da savaştıktan sonra İngilizler'e esir düşüp Hindistan'a götürülen İmam Vekili Osman Hilmi'nin ailesi için tahkikat talebi. Der-sa’âdet Hilali Ahmer Cemiyeti Riyaset-i Aliyesine Ma’rûzâtımdır Acizleri Kastamonu vilayetinin Sinop sancağının Gerze kazasının Yamacık karyesinden Siraclı oğullarındanım bidayet-i seferberlikte 1 Ağusutos sene 330 târihîyle taht-ı silâha davetle icâbet eyledim. Çanakkale ve Kafkasya Muharebeler azm-i metanetle çalışdık. Ve Irak cephe-i harbinde hasbel-kader esir edildim. Hanemde mevcûd dört nefer evladımla bir âilemin benden başka hamileri olmadığı gibi bir varidata dahi mâlik değiller idi bunlar muhterem hükûmetimizin mu’âvenetince zîr cenâh mu’adelet-i himâyesinde zan ediyor isem de bu sûretle bir beyannâme ahz eylediğim gibi hayât ve memâtlarından haber alamadım ma’ hâzâ bundan dört buçuk mâh-ı mukaddem tevasut-ı âlînizin himmetine rağmen Hilali Ahmere yine yazmış isem de yine cevap ahz edemedim lütfen ve merhameten bu husûsda her vecihle lâzım gelen mu’âmele-i âlînizin icrâsını istirhâm eylerim... Teşrîn-i evvel sene 335 Hindistan Mektila Karârgâhı Üsera-yı Osmaniyeden 41. Alay, 3. Tabur, İmam Vekili Osman Hilmi T38325 3 Şubat 1336 250 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 1019/97 251 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Mısır Seydibeşir'de Esir M. Celaleddin'in ailesi için tahkikat talebi. Osmânlı Hilâl-i Ahmer Cem’iyyeti Üserâ Komisyonu Riyâset-i Aliyyesine Ma’rûzdur, Fî 3 Eylül sene (1)334 târîhli ma’rûzâtımın ikinci bir diğer sûretidir. Pederim Kol Ağası Abbâs Efendi bendeniz küçük iken vefât etmiştir. Vâlidemi hiç tanımıyorum. Büyük birâderim Mülâzım-ı Evvel Abdûlbâki Efendi Çanakkale Harbi’nde şehîd olmuştur. Dünyâda bir tek hemşiremden başka bir kimsem kalmamıştır. Millet-i Necîbe-i Osmâniye’ye mensûbiyyetle mütesellî ve mübâhî olmaktayım. Sâlifü’l- arz hemşîrem Yâşar Hânım Isparta’da Orak Mahallesi’nde 36 numerolu hânede küçük bir kız çocuğuyla ikāmet ediyor. Zevci Mâl Müdirliğinden mütekāid Halim Efendi’dir. Hemşîremden aldığım mektûblarda ahvâl-i hâzıra-i harbiye dolayısıyla ve tabîiyyü’l-vukû’ olan galâ-yı es’âr cihetiyle fevka’l-âde müzâyakaya dûçâr oldukları dahi zevci mûmâ ileyh Halîm Efendi emr-i iâşelerinden izhâr-ı acz ederek Kastamonu’da akribâsı nezdine gittiği bir lisân-ı sûzişle iş’âr edilmiş ve şu sûret-i iş’âr bütün müfekkeremi tahrîş ve iz’âc etmiştir. Hemşîrem zâbit kızı, şehîd hemşîresi bulunması ve bendenizin hâl-i esâret-i bedbahtânem hasebiyle ibrâz-ı muâvenetin müstahsîl ve gayr-ı mümkün olması hidemât-ı meşkûreleri müsellem ve meşhûd olan komisyon-ı âlîlerine mürâcaata mecbûr etmiştir. (1)332 senesi Martından i’tibâren tedâhülde bir çok maâşâtım vardır. Bâ’dehû esmânı fiyât-ı mîrîsi mûcebince tarafımdan te’diye ve tesviye olunmak üzere hemşîreme mâhiye miktâr-ı münâsib erzak i’tâsı için tavassut ve delâlet-i aliyyeleri erzân buyurulur ve netîce-i mesâile bendenize de emr-i iş’âr olunursa memnûniyet ve şükrânıma had ve pâyân olmaz. Cenâb-ı Hak her husûsta sizi muvaffak bi’l-hayr buyursun efendim. Fî 15 Eylül sene 1918 Hicâz Fırkası yâver harbliğinde müstahdem Alây 128, Tabur 1, Bölük 1, Mülâzım-ı Sânîsi olup elyevm İskenderiye: Seydibeşir’de Zâbitân Üserâ Karârgâhında 517 numeroda mukayyed Mülâzım-ı Sânî Bende M. Celâleddîn Numeroda mukayyed Liste 42 Sahîfe 2 Sıra 14692 T 32121 252 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 1024/354 253 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Lapsekili Halil oğlu İsmail'in ailesi için tahkikat talebi. Bihî Huzûr-ı Âlînize Pederimin adresi: Çanakkale sancâğında Lapseki kasabasında Cum’a Mahallesi’nde Kara Kurt Halîl oğlu İsmâil’dir. Fazîletlü Efendim Hazretleri, Âcizleri Çanakkale sancâğında Lapseki kasabası ahâlisinden 314 tevellüdle efrâddan olup şu silk-i halîle-i askerîyeye dühûlümden bu âna kadar peder ve vâlidemin hayât ve memâtlarından hiçbir haber alamadığımdan me’yûs bir hâlde bulunuyorum. Ve şimdi ise bir seneyi mütecâviz hâl-i esârette bulunuyorum. Buradan peder ve vâlideme ve sâir akribâlarıma her ne kadar mektûb gönderir isem de hiçbir cevâb alamadığımda merâk ve endîşem son derece de tezâyüd etmiştir. Artık siz beyimin lütuf ve hamiyetinize güvenerek şu arîzamı takdîme mücâseret ediyorum. Eğer ki bu husûsta ebeveynimin hayât memâtından bir haber iş’âr edecek olursanız siz beyimin ile’l-ebed minnetdârı ve duâcısı olacağımı beyân ile lütfunuza intizâr ediyorum. Efendim ol-bâbda emir u fermân efendim hazretinindir. Fî 10 Teşrîn-i Sânî sene (1)335 Adresim Selânik’te Üserâ-yı Osmâniye Karârgâhında Marş Piyer kampanında 29. takımda 17953 numerolu Lapsekili İsmail oğlu Ali bendeleri T 37782 Kânûn-i Evvel 1335 254 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 1021/91 255 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale, Galiçya ve Filistin'de savaşıp İngilizler'e esir düşüp Mısır'a götürülen Ömer oğlu Abdurrahman'ın yardım talebi. Bihî Dersaadet Hilal-i Ahmer Cemiyeti Riyaseti Aliyyesine Maruzatımdır. Seyyâre küçük zabıt ikinci talebesinden 3 nisan sene 331 nişanlılarından olup dört seneye Karib ordunun ondokuzuncu fırka yetmiş ikinci alay birinci tabur birinci bölüğüyle Çanakkale, Galiçya ve Filistin cephelerinde bilfiil îfâyı vazife eylemekte iken hasbe-l kader bu defa esir düştüm. Bir senedir Mısr-ı Cedid Helio Polis üserâ karargâhında Küçük Zâbit kampında bulunup [58554 ] numaroda mukayyedim. Ordumuz eskiden esir olan küçük zabıtanına bir miktar havale göndermekte ve bununla mûma ileyhanın kain maîşetine medar olmaktadır. Bendeleri muhtac-ı merhamet, şâyan muavenet bir haldeyim. Ordumuzun kıymetli bir ferdi kıdemli bir emekdarıyım. Arkadaşlarımın müstefid bulundukları bu lutfa bendeleri de mazhar olmak arzusundayım. Lutf-u mahsuslarının diriğ buyurulmayacağına ümitvar bulunduğumu arz ve istirhâm ederim efendim hazretleri. Fi 25 Ağustos, sene 35 Mısr-ı Cedid Helio Polis Osmanlı üserâ karargâhında (57554) numaroda küçük zâbitan kampında Amasya Sancağının Mecidözü kazâsının Cami kebir Mahallesinden Ömer oğlu Abdullah 312 Ayrıca ailesine de yazılmıştır. Fî 9 Teşrîn-i evvel, sene 919 256 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 1024/86.1 257 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale'de esir düşüp Mısır'a götürülen İsmail oğlu Cafer'in ailesi için tahkikat talebi. Bihî Huzûr-ı Âlîlerinize Muhterem Bey Efendiler, Âcizleri bundan dört sene mukaddem Çanakkal‘e seddülbahir harp hattında tâli‘nâ sâzım beni esârete sevk etti. Esâret-i bidâyetimden beri pederime adedi mechûl bir çok def‘alar mektûb tahrîr ettim isede hayât ve memâtlarına dâir bir cevâb almadım. Pederim ise Yunanistan Hükûmetinin Yanya vilâyetinin Reşadiye sancâğının Salıca karyesinde sâkin Molla Zenbil oğlu İbrahim Ağa olup hayâtta olup olmadığına dâir cevâbına muntazırım ve ellerinizden öperim. Fi 29 temmuz sene 919 Adresi Mısır el Kâhire maVâdi Tora birinci telde 4254 numeroda mukayyed İbrahim oğlu İsma‘il Ca‘fer tarafındandır. Yunan salîb-i Ahmer’inden suâl olundu. 16 eylül 1335 T 35882 258 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 1031/244.1 259 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Asker Ailelerinin Mektupları Belge Özeti: Çanakkale Ezine Hastanesi’nde tedavi altına alındığından beri kendisinden haber alınamayan Hüseyin oğlu Abdülgani için yapılan tahkikat talebi. Bihî Der-sa’âdet’te Hilâl-i Ahmer Cem’iyyeti Riyâsetine Kardeşim altmış birinci fıkraya mensûb yüz seksen sekizinci alayda müstahdem iken Çanakkale’de Ezine Hastahânesi’nde taht-ı tedâvîde bulunur idi. Hayli müddetten berü kendüsünden mektûb alamadığım gibi hayât ve memâtından dahi ma’lûmât alamadığımızdan dolayı mahzûn ve me’yus kaldık. Lütfen birâderimin hayât ve memâtından ma’lûmât verecek olur iseniz ile’l-ebed medyûn-i şükrân kalacağımı arz eylerim. Fî 23 Teşrîn-i evvel 923 Çanakkale Ezine Hastahânesi’nde taht-ı tedâvîde fırka 61, alay 188 Hasan oğlu Abdülgani Dede Sayda Sayda’da Marangoz Edib ibn-i Hasan Dede Üserâya 7/11/39 Çeviriniz MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI: 260 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 281/89 261 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Çanakkale Muharebelerinde Asker Ailelerinin Mektupları Belge Özeti: Haleb’de İngilizlere esir düşen askerin ailesinin tahkikat talebi. Bihî Huzur-ı Âlîlerine Muhterem Hânım Efendi, Ben elli beş altmış yaşında bir ihtiyar köylüyüm vatan ve memleketin selâmeti uğrunda yegâne ümîd-i hayatım 358 tevellüdlü bir erkek evlâdım var idi. Bu evlâdım Balkan muhârebesine gitti Çanakkale muhârebesine gitti velhâsıl köyüne gelmemek üzere bütün muhârebelere girdi bir kere harb-i umûmîde fırkasıyla Bağdat cephesine giderken İzmit’e gelmişlerdi oraya gittim işte evlâdımı orada gördüm. Ondan sonra bu güne kadar hiç görmedim. Gönderdiği bir tanecik mektûbunu da evlâdımı bulmaklığınız içün size gönderiyorum. İşittim ki sizler ğâib olanları buluyormuşunuz. Allah aşkına hânım efendi ben ihtiyar köylüyü de sevindirmek on bir senedir çıkıp gelmeyen bir danecik oğlumu bana bulunuz mektubunu getiriniz her ne masraf olursa ben size gönedereyim. Ben ihtiyâr oldum. Bütün çiftim çubuğum kaldı ölürsem ocağım sönecek oğlum yanımda olsaydı da bu memlekete askerlik etse idi gözüm arkada kalmaz hiç olmamış mezarı Türk toprağı olurdu da ben de öldüğünü kaldığını bilirdim. İşte size şu mektubumu bir efendiye yazdırdım ve gönderdim. Artık madem ki siz böyle hayırlı işler yapıyorsunuz. Bu benim oğlumu da bulun. Oğlum Haleb’ de İngilizlere esîr düştüğünü öğrendim ondan ötesini öğrenmedim. Yalnız İngilizler baba yiğit kuvvetli askerleri seçmişler bir tarafa göndermişler diye işittim. Artık evvel Allah sonra da sizden bu işi bekliyorum. Hânım Efendi selâm ederim. Fî 28 Mart sene (1)339 Bu ayrılan baba yiğit askerler 800 kişi imiş böylece ma’lûmunuz olsun. Bir dâne evlât babası altmış yaşında Sâka Oğlu Mehmed Ağa Adresim: Geyve kazâsına tâbi’ Hırka karyesinde Hâcı Sâka Oğlu Mehmed Ağa diye yazınız Bu işin olub olmayacağını acele bu tarafa beyân edesiniz gözlerim yolda kuşun kanadında bekliyorum evlâdlarım. 262 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 559/31.1 TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 559/31 263 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Arıburnu Hisarkale mevkiinde harp esnasında kaybolan Çolakoğullarından Mahmut Oğlu İbrahim Çavuş için yapılan tahkikat talebi. Bihî 5. Ordu, 15. Kolordu, 3. Fırka 39. Alay, 3. Tabur, 12. Bölük, 16. Manga Şile’nin Akçakese karyesinden Çolakoğullarından Mahmud oğlu İbrâhim Çavuş Numrosu 1298 Bâlâda ismi ve künyesi muharrer nefer-i merkūm fî 1 Hazirân sene 331 târîhinde Hisar(?)kale’nin Arıburnu mevk’ilerinde harbe girmiş olduğundan merkūm on bir mâhdır hiçbir yerden hayât ve memât haberi alınamadığından esîr-i harb müddetinden beri haber alınamadığından lutf ve merhameten hayât ve memât haberinin işârı recâ olunur fî 28 Şubat sene 332 Şile’nin Akçakese karyesi imamı İmza 24767 numroda mukayyeddir Müsta‘celdir 264 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 637/364 265 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Arıburnu Mevkiinde kaybolan Emin Oğlu Hüseyin için yapılan tahkikat talebi. Bihî Huzûr-i Âsafîlerine Sandıklı’dan Fî 5 Eylül sene 333 Muhterem Efendim Hazretleri “2416” numruya kayd edildiği Fî 29 Nisan sene 333 târîhinde iş‘âr buyurulan Sandıklı’nın Cum‘a Mahallesi’nden Çanakkale’nin Arıburnu mevki‘inde fî 25 Mayıs sene 331 muhârebesinde kaybolan Haleblioğlu nâm-ı diğer Hâcı Şerîf oğlu Mehmed Emin bin Hüseyin’den el-yevm bir ma‘lûmât alınamamıştır. Şimdiye kadar vürûd eden üserâ-yı harbiye cedvellerinde mukayyed olup olmadığının lütfen tedkīkiyle emr u izbârına müsâ‘ade ve merhamet buyurulmasını kemâl-i sûzişle recâ ve niyâz ediyorum muhterem efendim hazretleri. Sandıklı’dan Halebli Hâcı Şerif oğlu Hüseyin Merbûtâtı Bihî Huzûr-ı Âsafîlerine Fi 29 Nîsân sene 333 târîhli varaka-i âlîlerinde 2416 numeroya kayıt buyurulduğu izbâr buyrulan Sandıklı’da Cum‘a Mahallesinde Halebli oğlu nâm-ı diğer Hâcı Şerif oğlu Emin bin Hüseyin Çanakkale'nin Arıburnu’nda 331 senesi Mayıs’ının yirmi beşinde kaybolmuştu. Şimdiye kadar hiçbir ma‘lûmât alınamadı ve iki def‘adır vukū‘ bulan mürâca‘ atımız cevâbsız kaldı. Her dakīka intizârdayız vürûd eden üserâ defterlerinin lütfen tetkīkiyle üserâsından olup olmadığının iş‘ârına himmet buyurulmasını recâ eder intizârda ma‘a-âlâm ve ekdârın derece-i şiddet ve iğzâbının takdîr buyurulacağına kanâ‘ at ederek kat‘î bir ma‘lûmât iktisâb edeceğimi ümîd eylerim efendimiz hazretleri. Fî 3 Teşrîn-i sânî sene 333 Merbûtât 266 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 637/369.3 TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 637/369.5 267 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Arıburnu muharebesine iştirak ettiği sırada kaybolan Ahmed bin Mehmed Ali için yapılan tahkikat talebi. Bihî Hâne 79, Kütahya’nın Pirler Mahallesinden Külhancı Oğullarından Ahmed bin Mehmed Ali Tevellüdü 304 5807 Bâlâda künyesi muharrer nefer-i merkūm Fî 6 Mayıs 1331 târîhinde Çanakkale Arıburnu Muhârebesine iştirâk etmiş, beş on gün sonra daha fazla Girit Muhârebesine iştirâk ederek ba‘de mâ-hayât ve memâtı haber alınamamıştır. İşte efendim Nefer-i merkūmun tevellüdü ile mahalli ikāmesi ve târîh-i gaybûyeti bâlâda arz olunmuş. Bâkī olacak mu‘âmele-i mürüvvetlerine havâle kılınmış. Bu vesîle ile de ayrıca da‘vât-ı ma‘rûza-i âcizâneme mazhar olacağını arz eylerim efendim. Fî 7 Şubat sene 332 Kütahya’nın Meydan Mahallesi’nden Saadeddin Câmi‘-i Şerîfleri [yırtık] Kaltakçızade Hasan Fevzi 5707 cevâb yazıldı. 14.12.332 268 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 665/377 269 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale muharebeleri esnasında kaybolan Sadık Efendi için ailesinin tahkikat talebi. Bihî Osmânlı Hilâl-i Ahmer Cem‘iyeti Riyâset-i Cânib-i Âlîsine Hâdim-i vatan ve millet muhterem sîmâlar, Zevcim Çorlu kasabasının Muhyiddîn Mahallesinden Abdullah oğlu Sadık’la birâderi seferberliğin bidâyetinde her iki kardaş hizmet-i vazîfelerine koşdular. Büyüğü Çanakkale’de rütbeten şehâdeti ihrâz eyledi. Zevcim Sâdık ise nizâmiye Onbirinci Alayın İkinci Taburunun Yedinci Bölüğünde Yirmibirinci Haymesinde ber-hayât kalıp Çanakkale’de pekçok muhârebatda bulunup nihâyet cebîn düşmanı vatanın o can damarından tard etdikten sonra vatanın diğer mahallindeki düşmanları dahî def‘e gitmiş idi. İşte ol-vakitden beri seneler geçdiği halde zevcimden hiçbir haber alınamadı. Uzun müddet imtidâd eden habersizlik netîcesi cümlemizi kararsızlığa dağdâr-ı teessüf ediyor. Hergün bir ümîdle yaşıyor inkisârıyla kedûretimiz tezâyüd ediyor. Şayed zevcim de o misil mertebe-i kudsiye-i şehâdete mazhar oldu ise emr-i Hakk’ı mukadder olduğumuzdan ümîdden sarf-ı nazarla cümle şühedâ ile beraber zevcime de duâ-hân olalım. Yeter ki kadir ve kıymetini şimdi takdîr edebildiğimiz vatanımız pâyidar, milletimiz mes‘ud olsun da varsın binlerce Sâdık fedâ olsun bâkî vatan ve milletin saâdet ve selâmeti vird-i zebânımız olduğunun arzıyla vatanın hücra(ücra) köşelerinde tâ bedîd olan zevcim Sâdıktan her ne olur ise de samîmî bir haberin vurûduna şiddetle muntezırız. Fî 15 Temmuz Sene 333 Çorlu Nâhiyesinin Muhyiddîn Mahallesinde kayıp merkûm zevcesi Fâtıma Sâdık Efendi zevcesi Adresi: Çorlu Ahz-ı Asker Şu´besi mukayyidi Edirne’de Alî Rızâ Efendi vâsıtasıyla câriyenize 7624 numeroda mukayyeddir C: 31 Temmuz 1333 270 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 780/156 271 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale'de esir düştükten sonra kendisinden haber alınamayan Hüseyin Ağanın mahdûmu Cemal için ailesinin tahkikat talebi. Bihî Huzûr-ı Âlîlerine Hilâl-i Ahmer Müdîr-i Âlîlerine ............. Efendi bendeleri. Üç seneden berü dâr-ı dünyâda bir dânecik olan kardaşımdan hiçbir mektûb almadığım için çok merâkta bulunuyorum. Sizlere ise kaç def‘a mektûb ile tahrîr eylemesi için ricâ ettim hiçbir cevâb almadığımdan pek müteessir bulunuyorum. Çünki esârette insan âilesinin hayâtından haber almaz ise son derece müteessir bulunuyor. Ricâ ederim birâderim hakkından bendenizi haberdâr ediniz. Bu istirhâmımı siz âlî câniblerinden son derece ricâ ederim. 1 Teşrîn-i Evvel sene 1918 Cemal Efendi’nin hemşîresi Zeyneb Birâderim Çanakkale harbinde iken üç sene mukaddem bir mektûbunu almış idim. Şimdi nerde olduğunu hiç bilmiyorum. Hanemizin Adresi Dersa‘âdette Kasımpaşa’da Sakız Ağacında merhum Buzcu Hüseyin Ağanın mahdûmu Cemal diye tahrîr oluna. 272 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 1018/54.1 273 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Hicâz hattında haber alınamayan Mustafa Pelivânoğlu Sun’ullah Çavuş için ailesinin tahkikat talebi. Bihî Hilâl-i Ahmer Üserâ Komisyonu Riyaset-i Celîlesine Ma’rûz-ı Cariyânemdir! Bu harb-i umûmi üzerine iki erkek evlâdımı dâru’l-harplere göndermiş, bunlardan birisinin Çanakkale’de gaybûbet-i ebediyesi üzerine, bu iftirâk-ı ezeliye boyun eğmiş idim. İkincisi ve hem de müteehhil, çocuklu olan, Kırkkilise’nin Karakaş mahallesinden müveffâ Mustafa Pehlivânoğlu Sun’ullah çavuş Fi 21 kânun-ı Evvel sene 333 târihinde gönderdiği en son mektûbunda Hicâz Hattında el-Ulâ istasyonu, ikinci kudretli cebel bataryasında bulunduğunu iş‘âr ediyordu. Bundan sonra bir daha hayat ve mematına dâir bir haber alamadım. Validesi olmaka i‘tibariyle o derece de mükedder bir halde bulunuyorum ki belki kendüsünün familyâsıyla evlâdı bile benim kadar âlâma dûçâr olmuyor. Lütfen komisyon-ı aliyyeleri bu gibi husûsât-ı haberiyeye tevessül ve asker âileleri hakkında dâimâ lûtf-ı mahsûsta bulunduklarını kemâl-i memnûniyetle işittiğimden oğlum, Merkum, Sun‘ullah çavuşun haber-i sıhhat ve vefâtı veyahûd dûçâr-ı esâret olmuş ise nerede bulunduğu hakkındaki ma‘lûmâtın taraf-ı câriyâneme iblâğ ve ibşârını gözlerimden rumuh-ı teessür dökerek ricâ eylerim olbâbta irâde hazret-i menlehul emrindir. Fi 2 Kânun-ı Evvel Sene 335 Kırkkilisenin müsellem Karakaş Mahallesinden Müteveffa Arnavut Mustafa Pehlivân zevcesi Kâniye Hanım Câriyeleri T 38110 Londradan suâl olundu sorana yazıldı. Fi 2 Kânûn-ı Evvel 1335 Yoktur. 274 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 1021/353 275 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Seddülbahir’de şehit olan Rıza Efendi Oğlu Ali Haydar’ın Şam’daki annesinin, oğlunun şehadet haberini aldıktan sonra Enver Paşa’ya gönderdiği mektup. Çanakkale’de ... Alay’ın Birinci Tabur Dördüncü Bölük Kumandanı Ali Haydar bin Rıza Efendi’nin Şam’da[ki] vâlidesi Münire Hanım, başkumandan vekili paşa hazretlerinin imzasıyla kendisine gönderilen kartdan oğlunun şehâdet haberini alınca başkumandan vekili paşa hazretlerine âtîdeki cevabı takdim eylemişdir: Bismillâhirrahmânirrahîm ve bihî nesta‘în İnnâ fetahnâ leke fethan mübînâ Nasrun minallâhi ve fethun karîb ve beşşiri'l-mü’minîn (Yâ Muhammed!) Muzaffer Ordu-yı Osmânî Başkumandan Vekil-i âlîşânı Enver Paşa hazretlerine Devletli efendim hazretleri 26 Temmuz sene 1331 tarihinde Çanakkale sahne-i harbinde Seddülbahir Kanlısırt nâm mevkiinde ihrâz-ı mertebe-i şehâdet eden ... Alay’ın Birinci Tabur Dördüncü Bölüğü Kumandanı mahdûmum Ali Haydar Efendi bin Rıza Efendi hakkında irsâl buyurulan tebşîr-nâme-i âsafâneleri vâsıl-ı dest-i ta‘zîm oldu. Bir şehid vâlidesi olmaklığımdan ve mahdumumla beraber millet-i necîbemizin intikamını alacak olan aile-i hakikîsi şanlı ordumuzun tevâlî-i muvaffakıyâtından dolayı samîm-i vicdanımla mesrûr ve müftehir olduğumu arz ve te‘âlî-i vatan uğrunda sa‘y ve ikdâmı cihanı hayretde bırakan asker evlâd ve kardaşlarımıza tezyîd-i muvaffakıyât duasını yâd ile bi’l-cümle ma‘iyyet-i celîleleri hakkındaki teveccühât-ı samîme-i hazret-i kumandanîlerine karşı medyûn bulunduğumuz ihtirâmât-ı ta‘zîmkârâneyi huzur-ı sâmî-i cenâb-ı âsafânelerine arz eylerim, fermân. Fî 9 Tesrin-i Evvel sene 1331 / [22 Ekim 1915] Merhum Ali Haydar Efendi’nin Vâlidesi Münire 276 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI DEVLET ARŞİVLERİ BAŞKANLIĞI ARŞİVİ BOA, HR. MA, 1147/67 277 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Bir Şehit Vâlidesinin Mektubu Çanakkale’de (…) Alay’ın Birinci Tabur Dördüncü Bölük Kumandanı Ali Haydar bin Rıza Efendi’nin Şam’da vâlidesi Münire Hanım, Başkumandan Vekili Paşa Hazretlerinin imzasıyla kendisine gönderilen karttan oğlunun şehadet haberini alınca, Başkumandan Vekili Paşa Hazretlerine âtîdeki cevabı takdim eylemiştir: “Bismillah……” “İnnâ fetahna leke……” “Nasrun minallah……” Muzaffer Ordu-yu Osmânî Başkumandan Vekîl-i Âlişânı Enver Paşa Hazretlerine: Devletlû Efendim Hazretleri 26 Temmuz sene 1331 tarihinde Çanakkale sahne-i harbinde Seddülbahir Kanlısırt nâm mevkiinde ihrâz-ı mertebe-i şehâdet eden (…) Alay’ın Birinci Tabur Dördüncü Bölüğü Kumandanı mahdumum Ali Haydar Efendi ibn-i Rızâ Efendi hakkında irsal buyurulan tebşirname-i âsıfâneleri vâsıl-ı dest ta’zim oldu. Bir şehid validesi olmaklığımdan ve mahdumumla beraber millet-i necibemizin intikamını alacak olan aile-i hakikisi şanlı ordumuzun tevâli-i muvaffakiyâtından dolayı samimi vicdanımla mesrur ve müftehir olduğumu arz ve teâli-i vatan uğrunda sa’y ve ikdam-ı cihanı hayrette bırakan asker evlâd ve kardaşlarımıza tezyîd-i muvaffakiyât duasını yâd ile bilcümle mâiyyet-i celileleri hakkındaki teveccühât-ı samîme-i hazret-i kumandânîlerine karşı medyun bulunduğumuz ihtirâmât-ı tâzimkârânemi huzûr-u sâmi-i cenâb-ı âsafânelerine arz eylerim ferman Fi 9 Teşrinievvel sene 331 Merhum Ali Haydar Efendi’nin Validesi Münire İKDAM – Bu muhtereme şehid validesinin en hakiki bir hiss-i hamaset ve en samimi bir hâb-ı vatanla yazılan bu mektubu ne büyük hürmet ve tâzimlere şâyestedir. Ciğerpâresinin ziyâ’ı ebedisinden mütevellid âlâm-ı derûnunu vatan ve millet duygularıyla mecz ederken kahraman ordumuz efrâd ve erkânı hakkında pek mübeccel şefkat hisleri izharına muvaffak olan bu validenin büyük kalp ve emeline arz-ı tâzim ederiz. İkdam (İkdam, 4 Muharrem 1334, 30 Teşrinz1, 12 Teşrinisani/Kasım 1915) 278 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 279 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Savaşında 5. Kolordu’da Kilis’li Hacı Mehmet Tevfik Oğlu Mahmud Sami Efendi için yapılan tahkikat talebi. Bihî Huzur-ı Sâmîlerine Çanakkale Grubu 23/10/332 (1)332 Bey Efendi Hazretleri! Cem‘iyyeti muhteremenizin vatan mukaddesimize karşı yapmış olduğu insaniyetkârane hizmet o kadar çoktur ki ta‘dât ile bitmez tükenmez zannederim. Şu harb hâ‘ilde cem‘iyyet muhteremeniz binlerce â’ileleri oğullarından, babalarından ve bunların sıhhat ve afiyetlerinden haberdâr etmekle memnûn etmiştir. İşte bendenizin de edeceği mürâca‘at bu kabilden olduğundan her hâlde bir cevâb irsâl buyararak mutma’in edileceğimden ümit varım. Beşinci Kolorduy-i hümâyuna mensup Onbeşinci Fırkanın Kırkbeşinci Alayının Birinci Taburunun Birinci Bölüğünde müstahdem ihtiyât zâbit namzedi Halep vilâyetinin Kilis kazâsından Hacı Mehmet Tevfik oğlu Mahmud Sami efendi 25- 2-(1)331 de Maltepeden bir mektûp göndermiş ve bundan mâ‘ adâ şu âna kadar hiçbir haberi gelmemiştir. Şimdiye kadar mûmâileyhin hakkında bir çok taharriyât icrâ edilmiş ise de doğru bir cevâp alınamadığından cem‘iyyet-i muhteremenize mürâca‘ata karar verdim. Ümit ederimki yakın bir âtîde doğru bir cevâp irsâl buyurur ve bîkes vâlide ve hemşîreleri memnûn edersiniz. Bâkî Cenab-ı Allah Cem‘iyyetinizi her bir umûrunda muvâffak buyursun. Bende Mehmet Salih Adresi: Çanakkale Cenûb Grubu 42 Fırka 65 Alay 1 Tabur 2 Bölük Zâbit vekili Halepli Salih. 5468 Numeroda mukayyitdir. Cevap Yazıldı 31/10/(13)32 280 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 665/230 281 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Kumkale Seddülbahir'de esir düşen Ahmet Oğlu İbrahim için yapılan tahkikat talebi. Hilâl-ı Ahmer Cem‘iyyeti Riyâset-i Huzûr-ı Âlîsine Bey Efendi Hazretleri Otuz dokuzuncu alayın Birinci Taburu Üçüncü Bölüğünde iken Kumkal‘e ve Seddülbahir darü’l-harbinde esîr gittiği arkadaşlarının ifâdesinden anlaşılan zîrde künyesi muharrer birâderim İbrahim’den bir senedir bir mektûb ve ne de bir haber alınamadığından ma‘âile son derecede merâk etmekteyiz. Binâen aleyh fî 6 Haziran sene 332 târîhli Tasvîr-i Efkâr gazetesinin esîrler hakkındaki makâlesine istinâden şu mektûbumu Hilâl-ı Ahmer Cem‘iyyet-i Hayriyyesine takdîm ediyorum. Eğer birâderim hakīkaten esîr düşmüş ise ma‘lumât verilmek üzere mektûbun içerisine bir de kart vaz‘ ediyorum. Lütfen hangi mahalde esîr bulunduğunun âcilen iş‘ârını recâ ve arz-ı istirhâm eylerim efendim. 11.4.332 2. Fırka, 39. Alay, 1. Tabur, 3. Bölük, 1. Manga Bilecik sancağının Pazarcık nâhiyesinin Ahmedler karyesinden Kuşçu oğullarından Ahmed Oğlu İbrahim. T[evellüd] 302 Adres: Pozantı civârında Birinci Bilecik Amele Taburu 3. Bölük’de Ahmedlerli Mehmed Çavuş [mühür] 282 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 666/90 283 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale’de İngilizlere Esîr Düşen Binbaşı Râgıp Beyden Haber Alamayan Ailesinin Tahkikat Talebi Bihî Hilâl-i Ahmer Cem‘iyeti Riyâset-i Aliyyesine Efendim! Bendeniz 7 Teşrîn-i Evvel 330 târîhinde harbiye birinci senesine terfî’ etmiş staj için kıt’aya çıkanlardanım. 22 Mayıs 331 târîhinde Çanakkale’de İngilizlere esîr düştüm. Evvelce Urfa’da yetmiş ikinci Alay kumandanı olup muvahharan Halep Kolordu idâre reîsliğine ta’yîn edilen amûcam Binbaşı Râgıp Bey'den müddet-i esâretim olan on altı ay esnâsında ma’lûmât alamadığım cihetle merâktayım binâen aleyh mûmâ ileyhin şimdiki adresinin tahkīkiyle kendisine âit olan mektûbun îsâline himmet buyurmanızı istirhâm ederim efendim. Fi 17 teşrîn-i evvel Sene 332 Mısır’da 36. Alay 1. Tabur 4. Bölük Üserâ-i Osmaniye Zâbitânından Zâbit Vekîli Edib 1822 30 Teşrîn-i sânî 1332 542 17. Ek. 1916 284 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 688/55 285 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale’de Sargı Mahalli’nde Görevli İken Kaybolan Mehmet Oğlu Süleyman İçin Eşinin Tahkikat Talebi Bihî Çorludan 19/10/33 Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti Riyâseti Âlîsine Muhterem Efendimiz, Zîrde künyesi muharrer zevcim Çanakkale’de Sargı Mahalli’nde rufakasıyla berâber büyük bir top mermisiyle gâ’ib oldukları rufakası tarafından gönderilen mektûbdan anlaşılıyor. Zevcimden en son olarak aldığımız mektûb târîhi ise 1 Haziran 331’dir. Buna nazaran şehîden vefât eylediği muhakkak ise de henüz resmen şu‘bemize bir ma‘lûmât verilemediğinden hâ’ib ü hâsir olarak sefîlâne yoluna bakıyoruz. Halbuki câriyeleri henüz genç bulunmak hasebiyle ve kimsesiz bulunmak cihetiyle yüz üzerine kaldım. Emr-i Hakk üzere zuhûr eyleyen tâlibler redd olunarak sefâletim günden güne tezâyüd eyliyor. Lütfen zevcimin haber-i sıhhat veya vefâtının bildirilmesiyle şu sefâlet-i cangüzârâneden tahlîsim husûsuna delâlet buyurulması istirham eylerim. Küçük Manika karyesinden Asker Süleyman’ın zevcesi Fâtıma. Adresim: Küçük Manika karyesinden Fazlı oğlu Mehmed Ağa vaâsıtasıyla Fâtıma’ya . Kolordu 2, Fırka 4, Alay 12, T(Tabur) 1, K(Bölük) 1, Takım 1’den Çorlu şu‘besinin Saray kazâsının Küçük Manika karyesinden Mehmed oğlu Süleyman Tevellüd 98 8524 numarada mukayyeddir. Listelerde mukayyed olmadığı sorana yazıldı. Fi 24 Teşrîn-i evvel sene 333 286 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 768/232 287 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Arıburnu’nda Kaybolan Oğlu İçin Babasının Tahkikat Ricası Muhterem Reîs Bey Oğlum; Sevgili vatanımızın selâmet ve sa‘âdeti için üç evlâdımı harb sâhalarına gönderdim. Biri geçen sene Çanakkale Muhârebesi’nde rütbe-i şehâdeti ihraz etti. Vâlidesi için ağlamamak... müteessir olmamak hiç kābil mi? İkinci evlâdımın kara haberi yine Arıburnu’ndan geldi... o zamanki hâlimi düşününüz. Evvelki sene yanımda bulunan üçüncüsü, sevgili vatanını seve seve müdâfa’a için Kafkas Dâru’l-Harbi’ne koştu. Birçok zamânlar hayât-memâtından haber gelmedi. Artık cinnet alâimi üzerimde görmeye başladığım zamanlar oğlumun hasbe’l-kader dûçâr-ı esâret olduğuna dâir bir mektûbu geldi. Allah’a çok du‘â ettim, lâkin on aya karîbdir ki gönderiğim mektûblara cevâb alamadım. Sevgili ve muhterem Reis Bey oğlum, ben pek ihtiyârım. Belki pek az daha yaşayacağım. Hayâtımın son ânında bergüzârım olan evlâdımın hîç olmazsa sıhhat haberini işitmek için size yalvarırım. Adresi: Rusya’da Aleksandra kasabasına tâbi’ Uzun Kilise’de Osmanlı esîrlerinden Piyâde Alay 10, Tabur 1, Bölük 2, Birinci Mangasında İnözlü Salim oğlu Abdi’dir. Sizi râhatsız ettim, ma‘zûr görüleceğime emînim. Selâm ve du‘â ederim Sevgili Oğlum Efendi’m. Fî 4/8/33 İnöz Vakıf karyesinde Salim Ağa talebesi Hâfız Numeroya rabten Adrian/Aderman (?) Efendi’ye Kophenag’dan sorulmak üzere verilmesi zımnında Emine Hanım’a. 7837 numeroda mukayeddir. C. Fî 20 minhu Cevâb yazıldı. 20 Ağustos 333 288 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 768/325 289 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Gelibolu’da Sağır Deresi Muhârebesi’nde Kaybolan Oğlu İçin Annesinin Tahkikat Talebi Bihî Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti Merkez-i Cânib-i Âlîsine Efendim; Bidâyet-i seferberlikte asker olup üç yüz otuz bir senesi hazîranın on beşinci günü Gelibolu’da Sağır Deresi Muhârebesinde gayb olduğunu tabur kumandanına ettiğim istid‘â üzerine bildirilerek o günden bu güne kadar her ne kadar vesâite mürâca‘at etmiş isem de ne mahdûmum kendüsünden ve ne de mensûb bulunduğu Geyve Şu‘besinden hiçbir ma‘lûmât alamamaktayım. Ma‘lûm âlîleri olduğu ve cihetle bir pederin bütün mesâ‘îsi yalnız evlâdının sıhhatte bulunduğu haber alınırsa anın içün herşey husûsuyla kalb-i pederi müsterîh olacağı bedîhî bulunduğundan mahdûmumun esîr veya şehîd olup olmadığını bizde makām-ı âlîlerinden anlamak üzere bu âciz varakpâreyi yâdederek efendilerimi ta‘cîz ettim. Bu bâbda kusûrumun afvını diler ve mümkün ise mahdûmum hakkında edinebilecek ma‘lûmâtı efendilerimden serî‘an intizârdayım. Mahdûmumun bulunduğu kıt‘a-i ber vech-i zîrdir. Beşinci Ordu-yu Hümâyûn Altıncı Fırkaya mensûb Nizâmiye Onaltıncı Alayın Birinci Taburunun Dördüncü Bölüğünde Üçüncü Takımında Onsekizinci Mangada Geyveli Feylosof(?) Sultan oğlu bin Vasilaki istirhâm ederim. Esîr veya şehîd olub olmadığı bildirilmesi makām-ı âlîlerinden recâ ve temennî eylerim efendim. Aderesim{ Geyve Saraçlıüstü Karyesinde Sultân oğlu Vasilaki Numeroya rabten taharrîsi zımnında Emine Hânım’a 7941 numeroda mukayyeddir 4 Eylül 1333 290 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 768/356 291 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Anafartalar Muharebesinde Kayıp Olduğu Bildirilen Kara İmâmzâde Halîl Oğlu Mehmed Çavuş İçin Ailesinin Tahkikat Talebi Bihî Muhterem efendilerim Uluborlu kazâsının Bakca mahalllesi ahâlîsinden Kara İmâmzâde Halîl oğlu Mehmed Çavuş otuz beşinci alayın birinci taburunun üçüncü bölüğünde ser- çavuş olarak târîhten üç sene akdem (lekeli olduğu için okunamadı) ve vazîfe-i mevdû‘ asıyla askere sevk olunmuş idi. Ara sıra sıhhat haberini alırken yirmi iki mâh akdem mektûbu münkatı‘ ve o sırada Çanakkale civârında Anafartalar’ da vukû‘ bulan kanlı ve şiddetli muhârebede yaralandığını arkadaşlarından gören var vefâtını gören yoktur. Bu hâlden yüzde yirmi İngiliz’e esîr gittiğini bir ümîd beslemekte isek de bu güne hayât ve memâtını haber alamadık. Burada âile ve evlâdları âh u figândayız. Lütfen ve merhameten merkûmun hayât ve memâtından Allâh ve Muhammed aşkına bi’t-taharrî haberdâr buyurmanızı recâ ve uluvv-i himmetlerinizden bekleriz. Bâkî hüsn-i âfiyetleriniz ehass-ı âmâlimdir efendilerim. Fî 18 Mayıs 333 Ed-dâî Kazâ-yı mezkûrda kâin Bülbül Alemdâr Câm‘i-i Şerîfinin imâm ve hatîbi merkûm Mehmed Çavuş’un kâin-pederi Hacı Nebîzâde Mehmed Hilmi Bölük 3 Kumandanlığına Bölüğünüz ser-çavuşu olup Anafartalar meydan-ı şehâmetinde mecrûhen gâib olan Uluborlu’lu Mehmed’in hayât ve memâtı hakkında arkadaşlarından bi’t-tahkīk netîce-i tahkīkatın ber-tafsîl inbâsı ehemmiyetle matlûbdur. Fî 17 - 6 - 333 Taburdan binbaşı imza Mehmed Sami Merkûm Anafarta’daki fî 27 temmuz sene 331 muhârebesinde mecrûh düşmüş olduğu bölük arkadaşları tarafından ifâde edilmektedir. Başka bir gûnâ ma‘lûmât alınamadığından i‘âdeten arz-ı takdîm kılınır. Fî 17 / 6 / 33 bölük 3 kumandanı mülâzim-i evvel (okunamadı) [imza ] Ali Aziz 292 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 789/27.2 293 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Anafartalar Muharebesi’nde Kayıp Olduğu Bildirilen Şahıs İçin Tahkikat Talebi Bihî Uluborlu Ahz-ı Asker Şubesi Aded 1355 Münderecât-ı tahkīkāta nazaran merkūmun Anafartalar Muhârebesi’nde gāib olduğu ve taht-ı esârete dûçâr bulunduğu anlaşılmaktadır. Merkūmun burada bulunan ebeveyn ve âilesi hayât ve memâtından ma’lûmât alamadıklarından kemâl-i ye’s ve keder içindedirler. Merkūmun nerede üserâ bulunduğunun bi’t- tahkīk âilesiyle muhâberâtlarının teshîli zımnında iş’ârına inâyet buyurulması bâbında Der-sa‘âdet Osmanlı Hilâl-i Ahmer Üserâ Komisyonu Riyâseti Cânib-i Âlîsine takdîm eylerim efendim. Uluborlu Şu’be Re’îsi Ya‘kub Fî 25 Temmuz sene 333 T 7749 294 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 789/27 295 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Muharebelerinde Esir Düşen Hüseyin Oğlu Ali İçin Ailesinin Tahkikat Talebi Kıbrıs Adası esârethânesinde birinci takımda 1695 numerolu Ezineli Hüseyin oğlu Ali velîme yazasınız. 9997 numeroda mukayyettir. Suâl: Ezine kazâsına 16 Eylül 333 296 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 789/76.1 297 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Seddülbahir’de Kaybolan Muallim Osman Çavuş İçin Ailesinin Tahkikat Talebi Bihî Mu‘allim Osmân Çavuş tevellüdü 308 Hilâl-i Ahmer Cem‘iyeti Riyâset-i Cânib-i Âlîsine Veliyy-i ni‘am efendim Silk-i celîl-i askeriyede bulunan : Beşinci kolordu on üçüncü fırka nizâmiye kırk altıncı alayın birinci taburunun ikinci bölüğünde Yenişehirli oğlum Mu‘allim Osmân Çavuş’dan Fî 16 temmuz sene 331 tarihine kadar mektûp almakta idim. Fî 27 temmuz sene 331 muhârebesinde Seddülbahir’de şehâdetine dâir künyesi hükûmetten teblîğ edilmiş ise de birkaç ay sonra arkadaşlarından me’zûnen gelmiş olan askerlerden ba‘zıları oğlumu hastahânede gördüğünü ve bir ayağını top götürmüş olduğunu söylemesi üzerine şehâdet haberinin yanlış olduğuna zâhib oldum. Vâk‘ıa künyesi gelen efrâddan ba‘zılarının çıkub geldikler vukû‘u da beni şüpheye düşürmüştür. Derhâl taburu kumândanlığına mürâca‘ât eyledim. Fakat bir cevâb alamadım. Lütfen oğlumun taburundan bit-taharrî şehîd olub olmadığının bildirilerek şu elîm intizârdan tahlîs edilmekliğim esbâbının istikmâlini arz eylerim efendim. Fî 15 Şubat sene 1334 25 Şubat 1334 Adresi: Bursa Yenişehrinde Baba Sultân mahâllesinde marangoz Edhem Usta 15 Şubat 1334 298 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 905/143.1 299 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale Muhârebesi’nde İngilizler Tarafından Esir Alınarak Mısır’a Götürülen Veysi Oğlu Ali İçin Ailesinin Tahkikat Talebi Dersaadet Hilal-i Ahmer Riyasetine sıra numerosu 70 Sevk veya keşîde vasıta merkezi: Konya tarih: 3/1/35 Devleti Osmaniye posta ve telgraf ve telefon nezâreti Hükûmet telgraf muhârebâtınandan dolayı bir günâ mes’ûliyet kabu etmez mahrec: Burdur numara: 9123 kelime/grup: 112 tarih: 23 saat /dakika : 4 öğleden evvel / sonra Evlâdım 303 Tevellütlü Konya velayetinde merbût Burdur şu’besinin câmi’-i kebîr mahallesinden Veys oğullarından ihtiyât mülâzım-ı sâni Hüseyin Avni Çanakkale Muhârebesinde İngilizler tarafından esir edilmiştir. Haziran sene 34 tarihinde kendüsünden son alınan mektupda Seydibeşir üserâ zâbıtân karârgâhında numara 46 da olduğu anlaşılmıştır. Ma’lûliyyetleri hasebiyle buraya vürûd eden bazı rüfekâsından alınan ma’lûmâta nazaran üserâ mübâdelesinde der-sa’âdete gelmek üzere Seydibeşirden hareket ettikleri ve Marsilya’ya kadar geldikleri istihbâr kılınmış ise de altı mâhdan beri ber-hayât olduğuna ve nerede bulunduğuna dâir bir günâ ma’lûmât alınamadığından mukaddem âlîleri vesâtatiyle tedkîk ve taharrisiyle sıhhatinden ve hâl-i hâzır irâdesinden ma’lûmât buyurulmasıel-yevm Seydibeşirdedir. ve ‘avdet edenler meyânında bulunmadığına dâir t: 31836 fî 3 kânûn-i sânî sene 35 (1) Evvel veya sonra ta’birlerinden biri Îcâbına göre çizilmiş olacaktır. Burdur’un câmi’-i kebîr mahallesinden Veys oğlu Ali C(cevap): yazıldı. 6/1/35 300 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 1020/290 301 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale’de Batan Denizaltıda Görevli Mehmet Şükrü İçin Ailesinin Tahkikat Talebi Bihî Fransız sefârethânesi me’mûrluğu cânib-i vâlâsına Ma’rûz-ı câriyeleridir; Oğlum Mehmed Şükrü Efendi oğlu Bursalı Ahmed Hamdi Efendi Barbaros Zırhlısında çarkcı mülâzım-ı evveli iken 330 senesi temmuzunun yirmi yedinci günü Çanakkale’sinde Barbaros Zırhlısının gark olmasına mebnî ol tarîhden beri oğlumun hayât ve memâtından haber alamadığımız cihetle perîşân bir hâlde kaldık. Lütfen üserâ-yı Osmanî meyânında olup olmadığının lâzım gelenlerden tahkîkāt icrâsıyla bizleri şu perîşâniyetten halâs buyrulmasını istirhâm eylerim ol bâbda. Fî 13 Kânûn-ı Sânî sene 335 Balat’da Eğri’de Hacı İlyas mahallesinin Mumhâne caddesinde (1) numerolu hânede sâkine Hadice Bâlâda mevzû’ mühür mahallemizin Mumhâne caddesinde (1) numerolu hânede sâkine Ahmed Hamdi efendi vâlidesi Hadice hânımın mührü olduğu Fî 13 Kânûn-ı Sânî 335 Hey’et-i ihtiyâriye a‘zâları (Mühürlerde okunanlar) İbrahim İhsân Mehmed Ra’fet bin Fâik Eğrikapu Hacı İlyâs mahallesi muhtarı Edhem oğlu Saîd 302 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 1037/109 303 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Gelibolu Kirte Muharebesinde Esir Düşen Necip Oğlu Mahmud Rasim İçin Ailesinin Tahkikat Talebi Der-sa‘ âdet’te Üserâ Komisyonu Riyâset-i Cânib-i Âlîsine Muhâbere Sa‘ âdetlü Efendim Hazretleri, Taht-ı esârette bulunan evlâd-ı vatanın merkez muhâberesini zât-ı âlî-i vatan- perverîleri bulunduğu cihetle hasbeten lillâh ber-vech-i zîr arz olunacak adresin ism ve şöhretinin idârenizce bi’t-tedkīk bulunduğu mahallin iş‘ ârına lutuf ve inâyet buyurulacak olunur ise ile’lebed minnetdârınız olurum. Alay 56 Tabur 1 Bölük 3 muvazzaf vekîli iken 331 senesi Gelibolu’da Kirte Muhârebesinde gāib El-Azîz’in İcâdiye Mahallesinden Necib oğlu Mahmud Rasim Efendi’dir. Eğrikapu Hacı İlyâs mahallesi muhtarı Edhem oğlu Saîd 304 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞİVİ 1035/306 305 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Başkumandan Vekili Enver Paşa’dan Kahraman Şehit Teğmen Enver’in Ailesine Taziye Mektubu Çanakkale Cephesi’nde 14. Alay 1. Tabur 1. Bölük’te görev yaparken 1 Mayıs 1915’te şehit olan İbrahim Hakkı oğlu Teğmen Enver Efendi’nin anne ve babasına Enver Paşa’nın imzasıyla iletilen başsağlığı mektubu. Enver Paşa’nın stampa imzasını taşıyan bu matbu mektuplar, cephede şehit düşen askerlerin ailelerine gönderilmişti. Osmanlı Ordu-yu Hümâyûnu 14. Alay 1. Tabur 1. Bölük Mahdumunuz Mülazım-ı Sani, Enver Efendi bin İbrahim Hakkı 14 Nisan [1]331 tarihinde Kabatepe’de Bir Osmanlı askerine yakışan kahramanlık ve fedakârlıkla şehid oldu. Dîn-i Celîl-i İslam’ın ve mukaddes vatanın müdafaası uğrunda hayatını feda edenlerin arkalarında bıraktıklarına düşen vazife ye’s ve fütûr değil fahr ve sürûrdur. Bütün arkadaşları gibi merhumun da kıymetli hâtırası yalnız sizin değil daha büyük ailesi olan ordunun kalbinde ebediyen saklı kalacağına ve intikamının düşmanlarımızdan alınacağına emin ve bununla mutlu olunuz. Muhterem şehidin bütün yakınları ve sevenleri için Allah’tan ecr ve sabır tazarru’ ederek beyân-ı hürmet eylerim. Başkumandan Vekili Enver Başkumandan Vekili Enver Paşa’dan Şehit Düşen Askerlerin Ailelerine Gönderilen Mektup MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI: 306 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 307 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Esir Alınan İtilaf Devletleri Askerlerinin ve Ailelerinin Mektupları Belge Özeti: Batırılan E-15 isimli İngiliz denizaltısının mürettebatından olup yaralı olarak esir edilen Thomas O’Niell’e İngiltere’deki anne ve babası tarafından yazılan mektupta, hastanede kendisine iyi davranılmasından dolayı Türk subay ve hastabakıcılarına teşekkürü. Osmanlı Ordu-yı Hümâyûnu Başkumandanlığı Vekâleti Şube: 2 Numara: 13742 Matbûât Müdüriyet-i Umumiyesi’ne Âtîdeki mektubun Harb Matbûât Karargâhı vâsıtasıyla gazetelerle neşretdirilmesini rica ederim: Mağrûk (batmış) E-15 numaralı tahtelbahir mürettebâtından Thomas O’Niell’e Manchester’dan peder ve vâlidesi tarafından gönderilen mektubun tercümesidir. Aziz oğlum, Göndermiş olduğunuz mektubu aldık. Mazhar olduğunuz esbâb-ı istirahatdan dolayı ne derece memnun olduğumuzu ta’rîf ve izahdan âcizim. Siz ve E-15’e mensub arkadaşlarınızın İngiltere’de daha ziyadesine nâil olamayacağınız vechile zâbitân efendilerle hastabakıcılardan görmüş olduğunuz hüsn-i muamele ve insâniyet-perverâneden dolayı memnuniyet ve bahtiyarlığımızı beyân ederiz. Nelli de bizim gibi bu zâbitân efendilerle hastabakıcılara ne yolda arz-ı şükrân edebileceğinde mütehayyerdir. Size sigara ve çikolata gönderiyoruz. Bunların vusûlünü iş’âr ediniz ki daha gönderelim. Zira zâbitân efendilerle hastabakıcıların gönderilen sigara ve çukolatalardan edeceğiniz ikrâmı kabul etmeleri bizi son derece mesrûr ve bahtiyar edecekdir. Nelli gayet müsterihdir. Fakat kendisine mektub yazacak hale gelmenize sabırsızlıkla muntazırdır. Yüzünüzün iyileşmekde olduğundan ziyadesiyle mes’ûd olduğumuz gibi bu mektubun vusûlüne kadar kolunuzun da şifâ-yâb olmuş olduğunu ümid ve temennî ederiz. Bütün akrabâ ve ehibbânız kendilerinin size hatırlatılmalarını rica etdiler. Ebeveyniniz zâbitân efendilerle hastabakıcılara hissiyât-ı minnet-dârânelerini arz ederler. İngiltere’de bile daha ziyadesine nâil olamayacağınız sûretde tedavi edildiğinizi ve esbâb-ı istirahatınızın te’min olunduğunu mu’lin mektubunuz bizim için cidden pek kıymetdârdır. Mektubuma artık nihayet veriyorum. Geceniz hayır olsun ve Cenâb-ı Hak sizi takdîs etsin. Sizi seven peder ve valideniz Mösyö ve Madam O’Niell 18 Temmuz sene [1]331 / [31 Temmuz 1915] İstihbârât Şubesi Müdürü nâmına Edib MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI: 308 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI BOA, HR. MA, 1136/5 DEVLET ARŞIVLERI BAŞKANLIĞI ARŞİVİ 309 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Belge Özeti: Çanakkale’de 30 Nisan 1915’te Osmanlı kuvvetleri tarafından batırılan AE-2 denizaltısının esir edilen kaptanı Bahriye Kıdemli Yüzbaşı Staker’in Malta’daki bir dostuna gönderdiği durumunun iyi olup kendisine güzel muamelede bulunulduğunu bildirdiği mektubu. Osmanlı Ordu-yı Hümâyûnu Başkumandanlığı Vekâleti Şube: 2 Numara: 14513 Matbûât Müdüriyet-i Umumiyesi’ne Londra’da münteşir Times gazetesinin fî 29 Temmuz sene [1]915 tarihli nüshası Reuter Ajansı’nın İngiliz gazetelerine verdiği âtîdeki tebliği muhtevî olup aynen tercüme edilmiş olmakla cerâidle nesri rica olunur: “Çanakkale’de 30 Nisan sene [1]915 tarihinde Türkler tarafından batırılan AE-2 tahtelbahirinin süvarisi olup Hükûmet-i Osmaniyye nezdinde esir bulunan Bahriye Kıdemli Yüzbaşı Staker tarafından Malta’da bulunan bir dostuna gönderilen mektubun tercümesidir. Rahatım pek yerinde, ummadığımız derecede hüsn-i muamele görmekdeyiz. Bundan dolayı kat‘iyyen merak ve endişe etmeyiniz. Arkadaşlarımız ile birlikde ülfet etmeğe ve onlar ile beraber yevmî idman yapmağa müsaade olunmak pek büyük lütufkârlıkdır. Burada altı Rus, iki Fransız, iki Avustralyalı ve altı da İngiliz beraber bulunmakdayız." Fî 2 Ağustos sene [1]331 / [15 Ağustos 1915] Karargâh-ı Umumî İstihbârât Şubesi Müdürü Erkân-ı Harb Binbaşı Seyfi BOA, HR. MA, 1139/27 310 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI DEVLET ARŞIVLERI BAŞKANLIĞI ARŞİVİ 311 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Esirlere ne muamele yapıyoruz? Harb matbuat karargâhından: Efrencî (miladi) 11 Eylül tarihli Morning Post gazetesi âtîdeki fıkrayı neşrediyor: “Avrupa düvel-i muhasıması harp esirlerini açlıktan ölmeye ve bir çok mahrumiyetlere maruz olmaya mahkum ederek onlara bed muamelede devam etmekte oldukları halde Türklerin eline esir düşen İngiliz zabitleri bunlardan asla şikayet etmemektedirler. Gazetemiz muharrirlerinden birine Anadolu’da küçük bir şehirde esir-i harb olarak ikamet eden yeğeninden gelen mektup âtî neşredilmek üzere bize tevdi edilmiştir: “Şehrin en güzel hanelerinde birinde pek hoş bir surette ikamet etmekteyiz. Türk zabitleri bize nezaket ve hürmetle mumele etmektedirler. Ben hemrütbem olan Türk zabitlerinin aldığı maaşı alıyorum. Bu maaş bilcümle ihtiyacatıma maa ziyade kifayet etmektedir. Üçü Avustralyalı olmak üzere sekiz İngiliz zabiti ve altı tahtelbahir zabiti ile birlikte ikamet etmekteyim. Bunlardan maada iki Fransız zabiti ile oniki Rus zabiti bizimle beraberdir. Bahçıvanlıkla meşgul oluyorduk. Lakin birden bire bir çekirge hücumuna maruz kaldık. Çekirgeler domateslerimizden maada herşeyi yiyip mahvettiler. Ne güzel kavunlarımız, salatalıklarımız, baklalarımız ilh., vardı. Şimendifer hattı üzerinde kain olan şehrimizin iklimi pek hoştur. Gündüzler sıcak oluyorsa da geceler serindir.” İkdam İkdam, 18 Zilkade 1333, 14 Eylül 1331, 27 Eylül 1915 312 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 313 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI İkdam Londra’da münteşir Times gazetesinin 29 Temmuz 1915 tarihli nüshasında Reuters Ajansı’nın İngiliz gazetelerine verdiği âtîdeki (aşağıdaki) telgraf görülmüştür: Çanakkale’de 30 Nisan 1915 tarihinde Türkler tarafından batırılan AE-2 tahtelbahirinin süvarisi olup Hükûmet-i Osmaniye nezdinde esir bulunan Bahriye Kıdemli Yüzbaşı Satokren tarafından Malta’da bulunan bir dostuna gönderilen mektubun tercümesidir: “Rahatım pek yerinde, umduğumuz derecede hüsn-ü muamele görmekteyiz. Bundan dolayı kat’iyyen merak ve endişe etmeyiniz. Arkadaşlarımız ile birlikte ülfet etmeye ve onlar ile beraber boks, idman yapmaya müsaade olmak pek büyük lütufkârlıktır. Burada altı Rus, iki Fransız, iki Avustralyalı ve altı da İngiliz beraber bulunmaktayız.” İkdam, 6 Şevval 1333, 4 Ağustos 1331, 17 Ağustos 1915 314 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 315 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Magrûk (batmış) E-15 numaralı tahtelbahir mürettebatından Thomas Uniel’e Manchester’dan peder ve validesi tarafından gönderilen mektubun tercümesidir: Aziz Oğlum, Göndermiş olduğunuz mektubu aldık. Mazhar olduğunuz esbab-ı istirahatten dolayı ne derece memnun olduğumuzu tarif ve izahtan acizim. Siz ve E-15’e mensup arkadaşlarınızın İngiltere’de daha ziyadesine nail olamayacağınız veçhile zabitan efendilerle hastabakıcılardan görmüş olduğunuz hüsnü muamele ve insinayetperverâneden dolayı memnuniyet ve bahtiyarlığımızı beyan ederiz. Nelly de bizim gibi bu zabitan efendilerle ve hastabakıcılara ne yolda arz-ı şükran edebileceğinde mütehayyırdır (hayret içindedir). Size sigara ve çikolata gönderiyoruz. Bunların vüsûlüne (ulaştığına) işar ediniz ki daha gönderelim. Zira zabitan efendilerle hastabakıcıların gönderilen sigara ve çikolatalardan edeceğiniz ikramı kabul etmeleri bizi son derece mesrur ve bahtiyar edecektir. Nelly gayet müsterihtir. Fakat kendisine mektup yazacak hale gelmenize sabırsızlıkla muntazırdır. Yüzünüzün iyileşmekte olduğundan ziyadesiyle mesud olduğumuz gibi bu mektubun vüsûlüne kadar kolunuzun da şifâyâb olmuş olduğunu ümid ve temenni ederiz. Bugün akraba ve ehibbanız kendilerinin size hatırlatılmalarını rica ettiler. Ebeveyniniz zabitan efendilerle hastabakıcılara hissiyat-ı minnettaranelerini arz ederler. İngiltere’de bile daha ziyadesine nail olamayacağınız surette tedavi edildiğinizi ve esbab-ı istirahatinizin temin olunduğunu yazdığınız mektubunuz bizim için cidden pek kıymettardır. Mektuba artık nihayet veriyorum. Geceniz hayır olsun ve Cenab-ı Hakk sizi takdis etsin. Sizi seven peder ve valideniz Mösyö ve Madam Uniel İkdam (İkdam, 20 Ramazan 1333, 20 Temmuz 1331, 2 Ağustos 1915) 316 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 317 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI Esirler ne söylüyorlar? Harb matbuat karargâhından: Mülazımısani William Georg Stewart Fox şu suretle idare-i kelam ediyor: 12 Ağustos sene [1]915’te Anafartalar’da Karakol Dağı eteğinde tekmil levazım avcıya yayılmış olduğu halde miralayımız gelerek saat tam dörtte ilerlememizi emretti. Fakat nokta-i nazarımızın ne olduğunu söylemedi. Kumandam altında bulunan takım ile ilerledim. Türk ateşi o derece kesif idi ki maiyetimde bulunanlar kamilen mahv ve helak oldular. Çavuş ile ben kaldım. İlerlememizi söyledim. Yüz yarda kadar daha ilerledik. Çavuş vuruldu, düştü. Ben yine aldırmayarak yalnız başıma yürüdüm. Otuz yarda yürüdükten sonra ben de vuruldum. Çok kan zayi ettiğimden kendimi güç hal ile topladım. Ayakta durmaya uğraştım. Bilmem ne kadar bir mesafe yürümüşüm. Düşüp kaldım. Kendime geldiğim zaman semada yıldızlar parlıyordu. Yine kendimden geçtim. Bittekrar kendime geldiğim zaman zaptetmeye uğraştığım Türk siperinin içinde ve etrafımda şefik ve rahim yüzlü Türk evlatlarını gördüm. Bana su ve yiyecek verdiler ve omuzlarında taşıyarak müdavat-ı evveliye mevkiine götürdüler. Bu ulüvv-ü cenabane muamelenin ve bundan buraya gelinceye kadar gördüğüm muamele-i insaniyetkarânenin hakikaten medyun-u şükranıyım. Bunu burada söylediğim gibi vatanıma dönmek nasip olursa orada da bî-muhaba (korkmadan) söyleyeceğimi namusumla temin ederim. Nefer William Cahun’un İfadesi 2 Eylül 1915’te Tuzla civarında sol cenah müntehamızda Karakol Dağı’na olan hücumda ben de omuzumda erzak taşırken nasıl oldu bilmem, kendimi Türklerin elinde esir gördüm. 8 Ağustos sene [1]915’te şibh-i cezire (yarımada) üzerinde Suvla karibinde karaya çıktık. Benim vazifem ölüleri gömmekti. Karaya ayak bastığımızdan yarım saat sonra Miralay Saymen’i gömdüm. Çok zayiat verdik ve bu harp bize pek pahalıya mal oldu. İkdam İkdam, 18 Zilkade 1333, 14 Eylül 1331, 27 Eylül 1915 318 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 319 MEKTUPLARLA ÇANAKKALE DESTANI 320 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Bölüm 321 ADIM ADIM SAVAŞA DOĞRU ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE HİLAL-İ AHMER CEMİYETİ 21 Haziran 1916 Joseph Molines Sirmin adlı zuhaf 12 Temmuz 1915’te Çanakkale Boğazı’nda Seddülbahir’de kayboldu. Kendisinden herhangi bir haber alamadığım için nazik ilginizi rica ediyorum. Bana herhangi bir bilgi verebilirseniz minnettar olurum. Hastanelerinizde, karargahlarınızda veya savaş esiri kamplarınızın birinde bulunuyor olabilir mi? Bana cevap verebilmeniz umuduyla, saygılarımı iletiyorum. Söz konusu asker 4. zuhaf, 29. Doğu G. Tabur Kampındaydı. Bayan Molines Sirmin Cezayir Kızılay Arşivinden / Kayıp Düşman Askeri Hakkında 322 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞIVI 323 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE HİLÂL-İ AHMER CEMİYETİ Osmanlı Hilal-i Ahmer Cemiyeti Hanımlar Merkez-i Umumi’sinde faaliyet: Muhnik (boğucu) gazlara karşı ağızlık ve burunluk imali. Harb-i Umumi 1331 TÜRK KIZILAY ARŞIVI Hanımlar Merkezi çalışmaları. TÜRK KIZILAY ARŞIVI 324 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Birinci Dünya Savaşı’nda hastabakıcı hanımlar. TÜRK KIZILAY ARŞIVI Cephede yaralanan Mehmetçiklerimizin yaraları sarılırken ANADOLU AJANSI ARŞIVI 325 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE HİLÂL-İ AHMER CEMİYETİ Bâb-ı Âlî Dahiliye Nezâreti Şifre Kalemi 136 Mahreci: Edirne Mecrûhlarımızın istirâhatlerini te’minen Hilâl-i Ahmer teşkilatı bi’l-icrâ ahaliden iki yüz yatak cem’ ve münasib hâneler tahliye edilerek hastahâne tesisi ve mec- rûhîn için beş yüz kâse tedârik ve çorba tevzî’ edildiği ve mevcud gayr-ı kâfî geldi- ği beyânıyla bir an evvel doktor ve pansumancı ve Hilâl-i Ahmer’den bir şubenin i’zâmı ve mecrûhîni Gelibolu ve Biga’da tesis olunacak hastahânelere nakil için Şir- ket-i Hayriye vapurlarından daha iki tanesinin tahsisi esbâbının istikmâli Eceabad Kaymakamlığı’ndan ehemmiyetle taleb olunduğu ma’rûzdur. Fî 15 Nisan sene [1]331 / [28 Nisan 1915] Vali Adil ** 326 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞIVI 327 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE HİLÂL-İ AHMER CEMİYETİ Dahiliye Nezâreti Edirne Vilâyeti’ne C[evab]: 15 Nisan sene [1]331. Hilâl-i Ahmer Kâtib-i Umumîsi Adnan Bey’le görüş- düm. Kendileri cihet-i askeriyeden vâki’ olan iş’âr üzerine her türlü muâvenete müsâra’at etmekde olduklarını ve binâenaleyh Eceabad kaymakamının ve sâir me- murîn-i Mülkiye’nin kumandanlar ve Harbiye Nezâreti vâsıtasıyla Hilâl-i Ahmer’e müracaat eylemelerini ifade buyurdular. Fazla olarak nezd-i âlîlerinde mevcud beş bin lira ile pek müsta’cel mevâdd için lâzım gelen teşebbüsâtda bulunabileceğini ilâve eylediler, efendim. 16 Nisan [1]331 / [29 Nisan 1915] Belge Özeti: Yaralıların tedavi ve diğer ihtiyaçlarının sağlanması için Hilâl-i Ahmer Cemiyetin- ce hastane kurulduğu, yaralıların hastanelere nakli için vapur istendiği, kayma- kam vb. mülkî memurların yaralılarla ilgili yardım taleplerinin kumandanlar ve Harbiye Nezâreti vasıtasıyla Hilâl-i Ahmer Cemiyeti’ne bildirilmesi. BOA, DH. KMS, 32/8 328 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞIVI 329 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE HİLÂL-İ AHMER CEMİYETİ Osmanlı Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nin yardım kartpostalı: “Vatana Muhabbet, Yaralılara Muavenet.” GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 330 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Çanakkale’de yüzüne kurşun isabet edip Osmanlı Hilal-i Ahmer Cemiyeti Beyoğlu Hastahanesi’nde tedavi gören Ispartalı Hüseyin oğlu Osman’a ait hasta tabelası. TÜRK KIZILAY ARŞIVI 331 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE HİLÂL-İ AHMER CEMİYETİ Belge Özeti: Bir Tabip Muavini tarafından, Osmanlı Hilâl-i Ahmer (Kızılay) Cemiyeti Üsküdar Zeynep Kâmil Hastanesi’nden alınan ve cins ve miktarları yazılı olan çeşitli ecza ve tıbbi malzemenin listesi. 26 Mayıs 1915 Osmânlı Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti Üsküdar’da Zeyneb Kâmil Hastahânesi İhrâcı lâzım gelir. Fî 13 Mayıs sene [1]331. (İmza). Fî 13 Mayıs sene [1]331. İşbu listede muharrer edviyeyi Eczâ Şu‘besi’nden ahz eyledim. Fî 13 Mayıs sene [1]331. Zeyneb Kâmil Hastahânesi’nde Tabîb Mu‘âvini (İmza) İ‘tâsı Tensîb Edilen Mikdâr Taleb Edilen mikdâr Esâmî-i Eşyâ Mülâhazât 60 aded Tarlatan sargı 774 10 aded Termometro 1098 5 düzine Emniyet iğnesi 1058 15 metro Tuval sire İncesinden. 591 5 kilo O (Eau) oksijene 359 20 aded Lukoplaster 1399 250 150 gram Tüb elastik, en incesinden drenaj için 1106 500 gram İyod 329 2 çift Eldiven lastik 1059 2 kilo Benzin 332 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞIVI 333 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE HİLÂL-İ AHMER CEMİYETİ Belge Özeti: İngilizlerin Çanakkale’de domdom kurşunu kullandığı ortaya çıktığından, bu durumun medeniyet âlemi ve dost veya tarafsız devletler nezdinde ispatı için yaralıların yara resimleri ile yaralılardan çıkarılan ve domdom kurşunu olduğun- dan emin olunan kurşun parçalarının derhal toplattırılarak Sıhhiye Dairesine yollanmasına ve bu hususta Hilâl-i Ahmer (Kızılay) hastanelerine tamim gönderilme- sine dair Harbiye Nezaretinden Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyetine gönderilen yazı. Harbiyye Nezâreti Sıhhiye Merkez İstihbârât Kalemi Osmânlı Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti Riyâset-i Aliyyesine 16/6/[1]331 2047 “Çanakkale’de İngilizlerin domdom kurşunu isti‘mâl eylediği tahakkuk etmekle bunu âlem-i medeniyet nazarında ve dost veya bî-taraf devletler nezdin- de isbât için gayr-i kâbil-i redd ü cerh delâil ve vesâike ihtiyâc-ı şedîd olduğundan muhtelif hastahânelere gelip de radyografiye edilmiş mecrûhînden birçoklarının yara resimleri ve diğer birçok yaralardan çıkarılmış ve domdom olduğunda aslâ şübhe edilmeyen kurşun parçalarının serî‘an toplatdırılarak Sıhhiye Dâiresine irsâli Sahrâ Sıhhiye Müfettiş-i Umûmîliğinin emri iktizâsındandır.” İşbu ta‘mîmin Hilâl-i Ahmer’e merbût hastahânelere emir ve teblîği mütemennâdır. (Mühür) Sıhhiye Merkez İstihbârât Kalemi Ta‘mîm. [Tahrirat Kalemi Kaşesi:] Osmânlı Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti Tahrîrât Kalemi 002705 19 Ağustos 1331. Cevâb Târîhi: Ta‘mîm edildi. Fî 19 minh. Hıfzı. 334 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞIVI 335 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE HİLÂL-İ AHMER CEMİYETİ Belge Özeti: Vapurla gönderilen eczanın ulaştığına dair [Çanakkale’deki] Beşinci Menzil, Darül- harp (savaş bölgesi) Çayhane Başmemuru Kenan tarafından İstanbul’daki Hilâl-i Ahmer (Kızılay) Başkanlığı’na gönderilen telgraf. 5 Ekim 1915 [Telgraf] Deraliyye Hilâl-i Ahmer Riyâsetine Tarih: 22 [Eylül 1331] Mahrec: Beşinci Menzil Numara: 16628 Altmış üç numaralı vapurla gönderilen eczâ vâsıl olmuşdur. Fî 22 Eylül [1]331 Dârülharb Çayhânesi Serme’mûru Kenan 336 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞIVI 337 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE HİLÂL-İ AHMER CEMİYETİ Belge Özeti: Hilâl-i Ahmer (Kızılay) Şarköy Hastanesi’nin, Baştabip Talha Yusuf tarafından hazırlanan krokisi. 338 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞIVI 523/15 339 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE HİLÂL-İ AHMER CEMİYETİ Uluslararası Kızılhaç Komitesi Uluslararası Savaş Mahkûmları Ajansı ULUSLARARASI KIZILHAÇ KOMİTESİ ULUSLARARASI SAVAŞ MAHKÛMLARI AJANSI Cenevre, 18 Mayıs 1915 Kızılay Kuruluşu Osmanlı İSTANBUL ------------------------------------ Sayın Yetkili, Mümkün olduğunca düzenli bir şekilde bize sefer birliğine ait Fransız ve İngiliz esirlerin listesini ve mümkünse kimliklerini tespit edebildiğiniz hayatını kaybet- miş olan Fransız ve İngilizlerin listesini de gönderirseniz müteşekkir oluruz. Bu, Türk cephesine yönelik taleplere cevap vermemizi ve almaya başladığımız başvu- ruları yanıtlamamızı sağlayacaktır. En kalbi ve derin saygılarımızla. ULUSLARARASI KIZILHAÇ KOMİTESİ ULUSLARARASI SAVAŞ MAHKÛMLARI AJANSI (mühür imza) (mühür) 18 Mayıs 1915 340 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞIVI 568/96 341 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE HİLÂL-İ AHMER CEMİYETİ 342 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Bölüm 343 ADIM ADIM SAVAŞA DOĞRU ÇANAKKALE DESTANI’NDA MİLLET DAYANIŞMASI Amasya Hanımlarının Faaliyeti, Yeni Bir Mücahidenin Darül’l-Harbe Azimeti Amasya, 10 Şubat (M. A.) – (Muhabirimizden) Amasya Müdafa-i Milliye Cemiyeti’nin himayesi tahtında teşkil eden Müdafa-i Milliye Hanımlar Şubesi ke- mal-i fa’aliyetle çalışmaktadır. Şube azası iki gün zarfında bin yedi yüz küsur kuruş ile külliyetli eşya toplayarak Cemiyet-i mezkureye teslim etmişlerdir. Amasya’nın Vermiş mahallesinden Havva Hatun namındaki mücahide evvelisi gün darül’l-harbe müteveccihen hareket etmiştir. Tanin, 11 Rebiülahir 1333, 13 Şubat 1330, 26 Şubat 1915, s. 1. Tanin 344 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 345 ÇANAKKALE DESTANI’NDA MİLLET DAYANIŞMASI Belge Özeti: Çanakkale’de yaralanan ve hasta olan askere dağıtılmak üzere Hilâl-i Ahmer (Kızılay) Cemiyeti Hanımlar Heyeti tarafından hazırlanan keseler içindeki şekerlemelerin dağıtılmasından dolayı askerlerin şükran duygularını dile getirip selam gönderdiklerine ve Doktor Talha Yusuf Bey’in başkanlığında oluşturulan Gelibolu Hilâl-i Ahmer Hastanesi sıhhiye heyetinin iki yüz yataklık hastane için gerekli olan malzemelerle birlikte Gelibolu’ya hareket ettiklerine dair Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyeti tarafından hazırlanan basın bildirisi. 221/13 29 Mart sene [1]331 (…) Gazetesi Müdüriyet-i Aliyyesine Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti Hânımlar Hey’et-i Merkeziyesi tarafından Çanakkale’deki kahramân müdâfi‘lerden mecrûh ve hasta olanlara tevzî‘ edilmek üzere zarîf bir sûretde ihzâr edilen kesemiz derûnunda şekerden? limonların Çanakkale Hilâl-i Ahmer Hey’et-i Merkeziyesi tarafından tevzî‘ edilmiş olduğunu mübeyyin bu kerre Hey’et-i mezkûreden vürûd eden teşekkürnâmede; “Gâzîlerimizi, mecûhlarımızı unutmayan şefkatli hemşîrelerimizin şu sûretle ibrâz-ı ulviyyet eylemeleri askerimizin kalbinde derin bir hiss-i şükrân uyandırmış ve cem‘iyyet-i muhtereme â‘zâsı hemşîrelerimize selâmlar ithâf eylemiş olduklarını aynı hisiyâta tercümân olarak arz eyleriz.” denilmekdedir. (Mühür) Osmânlı Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti (…) Gazetesi Müdüriyet-i Aliyyesine Hilâl-i Ahmer’in Fa‘âliyet-i Cedîdesi Tıp Fakültesi mu‘allim mu‘âvinlerinden Doktor Talha Yusuf Beyefendi’nin taht-ı riyâsetinde olarak teşkîl edilen Gelibolu Hilâl-i Ahmer Hastahânesi Hey’et-i Sıhhiyesi iki yüz yataklık hastahâne levâzımını müstashiben ve Gelibolu’ya müteveccihen dün hareket etmişdir. 346 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞIVI 193/329 347 ÇANAKKALE DESTANI’NDA MİLLET DAYANIŞMASI Belge Özeti: Çanakkale yaralı ve şehitlerine yardım amacıyla Hamburg’da kurulu Komite tarafından Osmanlı İmparatorluğu’nun Berlin Sefareti vasıtasıyla yollanan çekin gönderildiğine ve söz konusu çek için makbuz düzenlenmesi talebine dair Hariciye Nezareti Muhasebe Şubesince Hilâl-i Ahmer (Kızılay) Başkanlığına gönderilen yazı 12 Aralık 1916 Bâb-ı Âlî Hâriciye Nezâreti Muhâsebe Şu‘besi Aded-i Umûmî: 3896 Aded-i Husûsî: 496 Melfûf: 1 Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti Merkez-i Umûmîsi Riyâseti Vekâlet-i Aliyyesine Çanakkale mecrûhîn ve şühedâsına mu‘âvenetde bulunmak maksadıyla ve Hamburg Başşehbenderliği ma‘rifetiyle Hamburg’da müteşekkil Komite tarafından tevdî‘ edilen doksan dört lira-yı Osmânî otuz altı guruş on iki parayı nâtık bir kıt‘a çek Berlin Sefâret-i Seniyyesi’nden bi’l-vürûd leffen tesyâr kılınmış olmağla makbûzunun irsâli recâ ve bi’l-vesîle te’yîd-i ihtirâm olunur efendim. Fî 29 Teşrînisânî sene [1]332 Muhâsebe Müdîri (İmza) Muhâsebe’ye. [Tahrirat Kalemi Kaşesi:] Osmânlı Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti Merkez-i Umûmîsi, Tahrîrât Kalemi 004179 29 Teşrînisânî 1332. Cevâb Târîhi: 30/9/[13]32. Makbûzunun leffiyle?. 384 numaralı ma‘rûza melfûfdur. Kaleme takdîm. Fî 29/9/ [13]32 Kızılay, 398-262 348 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞIVI 349 ÇANAKKALE DESTANI’NDA MİLLET DAYANIŞMASI Belge Özeti: Çanakkale yaralı ve şehitlerine yardım amacıyla Hamburg’da kurulu Komite tarafından Osmanlı İmparatorluğu’nun Berlin Sefareti vasıtasıyla yollanan çekin gönderildiğine ve söz konusu çek için makbuz düzenlenip gönderilmesi isteğine dair Hariciye Nezareti Umur-ı İdariye Müdüriyetince Hilâl-i Ahmer (Kızılay) Başkanlığına gönderilen yazı (Yazının sonundaki muamele kaydından; gönderilen zarfın içerisinde Hilâl-i Ahmer ile ilgisi olmayan evrak bulunması sebebiyle zarf ve içindekilerin çek de dâhil olmak üzere aynen iade edildiği anlaşılmaktadır.) Bâb-ı Âlî Hâriciye Nezâreti Umûr-ı İdâriye Müdüriyet-i Umûmiyesi Umûr-ı İdâriye Kalemi Aded: 89480-239 Hilâl-i Ahmer Cem‘iyyeti Riyâset-i Sâniyesine Hülâsa: İ‘âne irsâline dâir. Melfûf: 1 Sa‘âdetlü Efendim Hazretleri Çanakkale mecrûhîn ve şühedâsına mu‘âvenetde bulunmak üzere Hamburg’da teşekkül eden komite tarafından cem‘ olunup mahall-i mezkûr Başşehbenderi Ferid Bey tarafından Sefâret-i Seniyyeye irsâl olunan doksan dört lira-yı Osmânî otuz altı guruş on iki parayı hâvî çekin evrâk-ı müteferri‘asıyla birlikde mazrûfen ve mahtûmen gönderildiği Berlin Sefâret-i Seniyyesinden iş‘âr edilmiş olduğundan mazrûf-ı mezkûr leffen taraf-ı âlîlerine tesyîr kılındı. Muktezî makbûzların tanzîm ve irsâline himmet buyurulması bâbında irâde efendim hazretlerinindir. Fî 31 Teşrîn-i Evvel sene [1]332 Hâriciye Nazırı nâmına Umûr-ı İdâriye Müdür-i Umûmîsi (İmza) Muhâsebe’ye. Mazrûf muhteviyâtı miyânında Cem‘iyyetimize âid olmayan diğer evrâk görüldü- ğünden hey’et-i mecmû‘u, çek dahi dâhil olduğu hâlde aynen iâde edilmişdir ve bu bâbda cevâb yazılmışdır. Fî 31/8/[13]32. (İmza). Kızılay, 398/282 350 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI TÜRK KIZILAY ARŞIVI 351 ÇANAKKALE DESTANI’NDA MİLLET DAYANIŞMASI 352 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Bölüm 353 ADIM ADIM SAVAŞA DOĞRU ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR Çanakkale Destanı 24-25 Mayıs 1331 [6-7 Haziran 1915] gecesi Arıburnu’nda merkez cephesinde şehit düşen (Ömer oğlu Mustafa / Boyabat) tarafından tertip olunup merhumun üzerinde bulunan destandır: 1 Üç yüz otuz. Sözüm Hakk’ın kelamı Padişah’ın geldi büyük selamı Enver Bey’in düşman kırmak meramı Bugün bizden vatan razı olacak Nefer şehit ordu gazi olacak 2 Euzu Besmele çektim çıkarken Köye baktım şöyle yüksek bir yerden Karargâha koştum üç gün de erken Bugün bizden vatan razı olacak Nefer şehit ordu gazi olacak 3 Kumandan emrini verdi bir gece Anadollulardan layıktır nice Yiğitler şehadet şerbeti içe Bugün bizden vatan razı olacak Nefer şehit ordu gazi olacak 4 Rumeli toprağı yoğrulmuş kanla Ün alınır ancak verilen canla Herkesin yüreği çarpıyor şanla Bugün bizden vatan razı olacak Nefer şehit ordu gazi olacak 5 Kurşunlar atıldı düşmana karşı, Şehitler buldular göklerde arşı, Gaziler döktüler hep sevinç yaşı, Bugün bizden vatan razı olacak Nefer şehit, ordu gazi olacak. 6 Düşmanın gür sesli büyük topları, Delik deşik etti toprağı yârı, Korkak Frenklerin yokmuş hiç ârı, Bugün bizden vatan razı olacak, Nefer şehit, ordu gazi olacak. 7 İngilizler Frenge dostmuş diyorlar, Bir kötü kötüye elbette uyar, Onlara bu meydan gelecek pek dar, Bugün bizden vatan razı olacak, Nefer şehit, ordu gazi olacak. 8 Çanakkale’yi siz sandınız boştur, Davulun sesi de uzaktan hoştur, Saptığınız bu yol, bir dik yokuştur, Bugün bizden vatan razı olacak, Nefer şehit, ordu gazi olacak. 9 Arıburnu! Hani topların nerde? Gazilik arzusu var hangi serde? Şehitlik göktedir, gazilik yerde, Bugün bizden vatan razı olacak, Nefer şehit, ordu gazi olacak. 10 Ben yorgun değilim, içim bir tufan. Müselmandan var mı savaştan kaçan? Türk’tür dünyaya albayrak açan, Bugün bizden vatan razı olacak, Nefer şehit, ordu gazi olacak. 11 Arıburnu haydi toplar gürlesin, Ey düşman kaçma, tavşan mı nesin? Bir hücumda hemen kesildi sesin. Bugün bizden vatan razı olacak, Nefer şehit, ordu gazi olacak. 12 Zırhlıların gitti deniz dibine İlk hücumdan sonra, ya bu kaçış ne Kaç, durma girerse fırsat eline. Bugün bizden vatan razı olacak, Nefer şehit, ordu gazi olacak. 13 Çanakkale’yi hiç verir mi Türkler? İstanbul’umuzu alacak bir er, Var mıdır dünyada, nerde o asker? Bugün bizden vatan razı olacak, Nefer şehit, ordu gazi olacak. 14 Boyabatlı Ömer oğlu Mustafa, Yazdı bu destanı girerken safa, Muradı gitmektir arşı tavafa, Bugün bizden vatan razı olacak, Nefer şehit, ordu gazi olacak. Yeni Mecmua, 5-18 Mart Çanakkale Nüsha-i Fevkalade, 1331 (R), 1915 (M); 1915’de Çanakkale’de Türk, Millî Müdafaa Vekâleti, Ankara, 1957, s. 48. 354 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 355 ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR Makam-ı Hilafet-i Muazzamanın Kapılarını İslam’ın En Büyük Düşmanlarının Akûrâne Savletlerine Karşı Kemâl-i Celâdet ile Muhafaza Eden Kahramanların Zîşan ve Asalet Kumandanı Osmanlı hamaset ve kahramanlığının baştanbaşa, emsalsiz bir misali olan Çanak- kale müdafaası ve bittahsis 5 Mart muzafferiyeti, Osmanı tarihine, yeni ve kıymet- tar bir sahife-i şan ve şeref ilave eylemiştir. Darü’l-Hilâfenin kapılarını zorlamak isteyen İngiliz ve Fransız filosu, Boğazda kahraman müdafilerin âhenin azim ve iradeleri karşısında her vakit muvaffakiyetsizliğe maruz kalmış, bütün hücumları, bilhassa 5 Mart’taki şiddetli taarruzu da bu demir kadar metîn hatt-ı müdafaaya çarparak kırılıp mahvolmuştur. Bu parlak müdafaayı ve tarihimize yeni şerefler ihda eden güzide muvaffakiyetleri, şüphesiz ki, herşeyden evvel Boğaz’ın cesur ve fedâkâr müdafiilerine medyunuz. Müdafaa eyledikleri “Hilafet Kapılarından” düşmanı tard ve tedmir eylemek için, kumandanlarından en son neferlerine kadar göğüslerini siper ederek, isar-ı hun ve hayat eyleyen ve nihayet “5 Mart” muzafferiyetini ihraz eden şeci’ ve dilaver mü- dafiler, bu âsâr-ı muvaffakiyet ve besaletleri ile, aynı zamanda mazi-i karibin ve Çanakkale Boğazı’nın cesur ve kahraman kumandanı Mirliva Cevad Paşa. “Bu resim müşarünileyhin dört sene evvel çıkarttığı bir fotoğrafından müstensihdir.” Dâru’l-Hilâfe Çanakkale Kumandanı Cevad Paşa’ın âhiren Çanakkale’de gazetemiz için suret-i mahsusada çıkarılan en yeni resimleri. 356 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI bilhassa Balkanlar harb-ı elîminin ordu ve millet nâsiyesine gönderdiği siyah le- keleri birer birer siliyor ve şerefleri, yalnız kendilerine değil, bütün orduya ait olan ve bütün milleti hisseyâb eden şanlı zaferler iktisab eyliyorlar. Darü’l-Hilâfenin kapılarında bu kadar yüksek ve güzide bir liyakatle bekçilik edenler, şüphe yok ki, Osmanlılık ile beraber makam-ı muallâ-yı Hilâfet’e rabt ve bend-i kulûb etmiş olan 300 milyonluk âlem-i İslam’ın kalbinde derin ve ebedi bir mevki-i şükran ve minnetdariye kesb-i istihkâk eylemişlerdir. Dünkü nüshamızda, 5 Mart muharebesinin mağlub ve firari bir kumandanı olan İngiliz Amirali “Karden’in (Sir Sackville Hamilton Carden)” resmini derc eylemiş- tik. Bugün de aynı muharebenin galip ve muzaffer kumandanı Mirliva Cevad Pa- şa’nın muhtelif iki resmini kâri’lerimize takdim eyliyor ve Çanakkale müdafileri için, bu fırsattan da istifade ile yeni yeni şan ve şerefler ve parlak parlak muzafferi- yet ve muvaffakiyetler temenni ediyoruz. Tasfir-i Efkar, 5 Nisan 1915, s. 1. 357 ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR “Kabe ve Ravza hürmetine: Kıble-i İslam pîşgâhındaki cemaat-i kübra…” “Yâ Rab! Kabe ve Ravza hürmetine müslümanları mansur eyle.” Kahraman Mehmed Çavuş “Cihân titrer sebât-ı pây-ı erbâb-ı metânetden!” [— Namık Kemal, Hürriyet Kasîdesi] Çanakkale Boğazını neticesiz bombardıman eden düşman Seddülbahir ve Kum- kale civarını silah-ı Osmaniye’den hâlî sanmış olacak ki; oralara asker çıkarmağa çalışmış; fakat her iki noktada yüze yakın telef vererek hasarane kayıklarına ka- çışmışlardır. Topraklarını müdafaa eden bizim aslanlar arasında Mehmed Çavuş isminde bir yiğit bu müsademede birkaç yerinden yaralandığı halde sürünerek takımını idare etmiş. Elindeki silahı fert-i istimalden dolayı bozulunca: Düşmanı, tsaşla kovalamıştır. En büyük silah zaten sebattır. Mutainimiz ki bu eseri şecaat bizce çok emsal bulacaktır. Yaşasın kahraman müdafilerimiz… Donanma, No: 84, 21 Rebiülâhir 1333 / 23 Şubat 1330 / 8 Mart 1915. 358 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 359 ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR “Seddülbahir” Kahramanı Düşmanın Çanakkale’ye vukubulan hücumlarından biri esnasında “Seddülba- hir”e çıkarmak istediği askerlere karşı müdafaada gösterdiği şecaat ve besalet-i cansiperane ile nâmı şöhretgir âfâk-ı Osmaniye olan Mustafa oğlu Mehmet Çavuş firaş (yatak) tedavisinde. “Bu resimlerin her ikisi de ‘Tasfir-i Efkar’ için suret-i mahsusada alınmıştır.” Düşman filosu, bir müddet Çanakkale’deki medhal bataryalarımıza mütemadi surette ateş ettikten sonra, geçen Şubat’ın 19’unda, bu şiddetli bombardımandan sonra sahilde hiç asker barınamayacağına zâhib olmuş, ve “Seddülbahir”le “Kumkale” civarına asker çı- karmaya teşebbüs etmişti. Üç büyük sandal ile “Seddülbahir” mevkii civarına çıkan alt- mış kadar düşman askeri, yedi torpido, beş zırhlı, bir kuruvazörden mürekkep olan düş- man filosunun ateşleri himayesinde ilerle- mek teşebbüsünde bulunuyordu. Düşmana pek yakın bir mevkide nısf takıma kumanda eden Mustafa oğlu Mehmed Çavuş, düşma- nın ilerlemesine karşı ses çıkarmamış ve fakat daha ziyade sabır edemeyerek, ve kendisi gibi düşmanın üzerine atılmak isteyen kumanda- sındaki efradı daha fazla tevkife muktedir ola- mayarak onlarla beraber bir süngü hücumu ile düşmana arslanlar gibi saldırmış, muzma- hil (perişan) olan düşmanı, silah, süngü ile te- peledikten sonra nihayet mecruh olarak yere düştüğü ve silahının bozulduğu zamanda, kanayan cerihalarına kulak asmamış, taş ve toprakla düşman askerlerine karşı savletinde devam etmişti. “Sinesindeki madalya, ibrâz ettiği şecaatten dolayı i’ta kılınan harb madalyasıdır.” Mustafa oğlu Muhammed Çavuş’un ifâkat-yab (şifa bulan, iyileşen) olarak kıt’asına iltihak eyledikten sonra alınan en yeni resmi. 360 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Kahraman Mehmed Çavuş, kumandasındaki dilaverlerle birlikte ihraz eylediği bu parlak muvaffakiyetten sonra, cerihalarının tedavisi için birkaç gün hastahaneye yatırılmıştı. Bu kahraman taht-ı tedavide bulunduğu esnada, Çanakkale istihkâ- matını ziyaret ve teftiş etmiş olan Başkumandan Vekili Enver Paşa, Mehmet Çavuş ile dilaver rüfekasını taht-ı tedavide bulunduğu hastahaneye de uğramış, “Seddül- bahir” kahramalarını ayrı ayrı tebrik eylediği gibi, Mehmet Çavuş’un sine-i iftiha- rına da, istihkak kesb eylemiş olan bir harp madalyası ta’lik eylemişti. Birkaç gün evvelki bir telgrafnamesinde Mehmet Çavuş’un tamamıyla iade-i afiyet eylediğini bildiren Çanakkale muhabirimiz, âhiren yukarıdaki resimleri de göndermiştir ki, bunları kari’lerimizen intizar-ı iftiharına vaz’ etmekle biz de müftehir ve mübahi olur, ve “Seddülbahir”in dilaver kahramanını, gerek şecaat ve besaletinden ve ge- rekse iade-i afiyetle hizmet-i vataniyesine devam etmek üzere kıtasına avdet ve iltihaka muvaffak olmasından dolayı tebrik ederiz. Tarihimizin şan ve şerefle menakıbını kaydettiği Kara Mehmed’lerin hafidleri olan Mehmedler Darü’l-Hilafenin kapılarını bu kadar güzide ve yüksek bir kahraman- lıkla sinelerini siper ederek müdafaada ber devam oldukça, düşmanlarımızın her teşebbüslerinde, mağlub ve münhezim olacaklarından zerre kadar şüphe etme- meğe hakkımız vardır. Tasfir-i Efkar, 1 Nisan 1915, s. 1. 361 ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR Ateş Dehan Toplarımız Saha-i Harbe Giderken — Boğaz Müdafilerine — Kahramanlar.. İnsanlar doğar, yaşar, ölür. Ölenlerin çoğu unutulur. İsmi unutulmayan, kendi öl- müş iken adı, sanı yaşayanlar milletine, vatanına, insanlara iyilik edenler; büyük- lük gösterenlerdir. Bugün müdafaasıyla meşgul olduğunuz kalelerin önündeki düşman, yirmi beş milyon Osmanlının üç yüz milyon İslam’ın düşmanıdır. Siz o düşmanlara karşı ne kadar canşikâf olursanız… Tarihte isminiz o kadar parlak yazılacaktır. Şehitleriniz, gazileriniz milletimizin büyükleri arasında sayılacaktır. Hem kendinizi a’lâ, hem milletinizi tahlis etmiş oluyorsunuz. Güllelerinizin hedefi düşman kalbi, gözü, canı olsun… — Gazanız Mübarek Ola! — Donanma, No: 86, 9 Cemaziyelevvel 1333 / 12 Mart 1331 / 25 Mart 1915 362 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 363 ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR Çanakkale istihkâmından 215 kıyye1 ağırlığındaki mermiyi sırtında taşıyan güçlü bir kahraman nefer: Mehmed oğlu Seyid. Ordumuzda harp aşkından bir örnek. 1 215 kıyye = 275,2 kg. Harp Mecmuası, Yıl: 1, Sayı: 2, Safer 1334 / Kanunuevvel 1331 [10 Aralık 1915]. 364 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 365 ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR Onüç Yaşında İki Harb Nişanı Kazanan Bir Anadolu Yavrusu Çanakkale cephe-i harbinde altı ay müddetle bulunarak düşman siperlerine bom- ba atmak suretiyle ibraz-ı şecaat ve gayret eden ve bu kahramanlığına mükâfâten Osmanlı Harb Nişanı ve Alman Demir Salîp (Demir Haç) Nişanıyla taltif olunan henüz (13) yaşında İzmir’de (Salihli) karyesi ahalisinden Mustafa oğlu Mehmed ve sinesinde taşıdığı iki nişane-i celâdet ve hamaset. Kari’lerimize, henüz sinni pek küçük olan ve fakat yaşına nisbetle cidden şâyân-ı takdir ve tezkir kahramanlıklar göstererek Osmanlıların fıtraten ne büyük hasa- il-i cengâverâne ile muttasıf bulunduklarını isbat eyleyen bir Anadolu yavrusunun resmini takdim ediyoruz. Henüz (13)’üncü sâl-i hayatını idrak etmiş olan bu küçük kahraman, İzmir mülhakatından “Salihli” karyesinde Kahveci Mustafa Ağa’nın oğlu olup altı ay aydan beri Çanakkale cephesinde bulunarak gündük yaralılara bakarak hizmet eylemek, geceleri de düşman siperlerine bomba atarak İngiliz ve Fransızlara zayiat verdirmeye muvaffak olmak suretiyle bugün küçük sinesinde bir taraftan Osmanlı Harb Madalyası’nın gülgûn nişâne-i iftiharını ve diğer taraf- tan da Alman Demir Salibi Nişanı’nın siyah kurdelesini taşımaya ihraz-ı liyakat et- miştir. Sevimli siması, kuşade ve pûrgurûr nâsiyesi ile hakikaten pek gözlü, metin kalbli bir çocuk olduğunu isbat eden Mustafa Oğlu Mehmed’in bizzat kendi nak- lettiği menkıbe-i cenk ve gazası şayan-ı dikkat olduğu cihetle dinlediklerimizi biz de kari’lerimize anlataraka kendilerine bu küçük harb adamını tanıtmak istedik. Mustafa oğlu Mehmed bundan sekiz ay kadar evvel taht-ı silaha davet edilen efrad arasında hiç kimseye sezdirmeksizin karışmış ve Çanakkale darülharbine azimet eylemiştir. Küçük kahraman, evvela (Seddülbahir)de ve badehu (Kirte) koyunda altı ay müd- detle gündürleri mecruhların tedavisine muavenet, geceleri de düşman mevzileri- ne bomba endaht ederek ifa-yı hizmet ve vazife eylemiştir. Mustafa oğlu Mehmed Mayıs’ın (24)üncü günü düşman siperine attığı bir bombanın (2) zabit ile (1) neferi telef ettiğini re’yü’l-ayn gördüğünü beyan etmektedir. Beşinci Ordu Kumandanı (Liman Von Sanders) Paşa (Soğanlıdere)yi teftiş ettiği esnada bu küçük Anadolu kahramanını görmüş ve bizzat kendi eli ile sinesine De- mir Salib Nişanı’nı takmıştır. Mustafa Oğlu Mehmed’e yaralıların tedavisindeki hidematına mükafaten, mensup bulunduğu fırka sertebabetinin inhası üzerine Osmanlı Harb Madalyası da veril- miştir. Etvar ve akvalinden gayet zeki ve müstaid olduğu anlaşılan ve karyesinde yalnız ibtidai mektebine iki sene devam etmiş bulunan bu küçük kahraman diğer harp ceplerinde bulunarak yeniden ihraz-ı şân-ı gaza eylemek arzusunda ise de tahsiline devam eylemesi gerek kendisi ve gerekse memleket için daha nafi adde- dilerek mekatib-i resmîyeden birine kaydı hükûmetçe tensib olunmuş ve icra-yı icabı derdett bulunmuştur. Bu müdhiş ve hûnîn harpte İslamiyet’in şânını a’lâ, va- tanın hakk-ı hayatını siyanet için lâ yuâd ve lâ yuhsâ fedakârlıklar gösteren büyük küçük binler kahramanlar arasında isimlerine ara sıra muttali’ olabildiklerimiz er- bab-ı celâdet ve liyâkati kâri’lerimize tanıttırmayı ve suretle vatanı kurtararak biz- lerin huzur ve selametimizi kanları bahasına temin edenlere karşı vazife-i imtinan ve şükr etmemizi ifa eylemeyi ikdâm-ı vezâif addettiğimiz cihetle, küçük Mustafa Oğlu Mehmed’e de gazetemizin bu sütununu tahsis eylemeyi muvafık gördük. 366 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Tasvir-i Efkâr, 2 Rebiülevvel 1334 / 29 Kanunuevvel 1331 / 8 Kanunusâni 1916 367 ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR “Bilder von meiner Dardanellenfahrt (Çanakkale Gezimden Kareler)” Şair Von Karl Vollmoeller, Çanakkale Boğazı savunmasına yaptığı yolculuktan bize bazı fotoğraflar ve çizimler gönderdi, bunları burada yayınlıyoruz. Dr. Vollmoeller, Türk ordusundaki en genç astsubayı şu şekilde tarif etmektedir: Alman makineli tüfek birliğinin lideri bağırıyor: “Ali! Ali!” Çadırın arkasındaki karanlıktan garip, şekilsiz bir hayalet çıkıyor, kendini biraz sil- keliyor, hazır ola geçiyor ve selam veriyor. Yıldızlı gökyüzünün belirsiz aydınlığında ve çadır duvarında parıldayan bir fene- rin daha da belirsiz ışığında, yarı karanlıkta önümüzde duran şeyin aslında ne ol- duğu hakkında bir fikir edinmek kolay değil. İlk izlenim: Üniformalı bir kız. Kah- verengi pamuklu kumaştan yapılmış kocaman, miğfere benzeyen “Enveriye”nin –Türk sahra askerinin yeni başlığı– altında durgun küçük bir kızın yüzü parlıyor. Vücudun geri kalanı, kaba yünlü kumaştan yapılmış çok büyük bir sahra ünifor- ması içinde kayboluyor. “Beyler, bu Ali Reşad Çavuş, yiğit Osmanlı ordusunun en genç astsubayı. Ali, bana Almanca öğrendiğini gös- ter. Alman askeri ne diyor?” İnce parmaklı kızın uzun üniforma içindeki eli kaska geri döner. Yeni kalınlaş- maya başlayan bir ses mı- rıldanıyor: “Bayım......” “Aferin Ali, şimdi buradaki beylere senin nasıl astsu- bay olduğunu anlatacağız. Beyefendiler bütün iyi Türk askerlerine Almanya’dan güzel hediyeler getirdiler. İşte sana da bir paket. (Ya- nında yere bırakır.) Beyler Almanya’ya dönüp Alman İmparatoru’nu gördükle- rinde mutlaka ona bunları anlatacaklardır.” “Bayım...” Macera dolu hikâyesi Dr. Vollmoeller tarafından aktarılan, Türk ordusunun en genç astsubayı, 15 yaşındaki Ali Reşad. 368 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 369 ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR “Hikâye, nasıl anlattığınıza bağlı olarak hem uzun hem de kısa. Kısaca anlatalım. Ali’nin babası Balkan Savaşı’nda bir Makedon alayında yüzbaşıydı ve Kumanovo yakınlarında öldürülmüştü. Annesi ve kız kardeşleri Sırplar tarafından katledildi. Çocuk kaçtı, kaçan bir grubu takip etti, Trakya’ya doğru yol aldı ve on üç yaşında bir çocuğun bir bölükte kalabileceği gibi askerlerin arasında kaldı: Lokmalarla bes- lendi, bir köşede uyudu ve uşak olarak hizmet etti. Böylece burada bizim cephemi- ze kadar geldi. Henüz on beş yaşındaydı ve erkeksi içgüdüleri hissediyordu. Savaş- mak istiyordu. Birisi ona bir asker pantolonu verdi ve bir gün onun da bir süngüsü oldu. Sahip olmadığı tek şey silahtı. Büyük adamların onlara ihtiyacı vardı. Daha sonra Ali tek başına el bombası buldu. İlk kez nasıl aldığını bilmiyorum. Gece yarısı müthiş bir gürültü ile silahlar patladı ve sabah Ali Reşad bir Pirinç dürbünü ve Browning tabancasıyla geri döndü. Sonuç olarak bu konuda her zaman özel bir yeteneği vardı. İngiliz subaylarının hareketlerini iyi öğrendi. El bombası her za- man subaylara isabet ediyordu. Hedefini iyi seçiyordu. Yanımda biri yüksek sesle “Barış zamanında, hapishanede ya da yetimhanede” diye düşünüyor ve sonra tamamen sessizleşiyor. Ali’nin solgun kız yüzüne bakı- yorum. Siyah, huzursuz gözlerde, ince ağzın etrafında anlatılamaz bir ciddiyet ve utanç ifadesi yatıyor. “Ali’nin yeteneğinin düzenli hale getirilmesi gerekiyordu ve o artık tüm saldırılar- da gönüllü el bombası atıcıların arasına gönderildi. Saldırılarımız sırasında neler olduğunu gördünüz. Ali bir kahraman haline geldi. Siperden ilk koşan, düşmanın tel engellerini zorlayan veya bombasını kesin bir etkiyle ilk yerleştiren kişi oydu. Dr. Vollmoeller, Gelibolu’ya gitmek üzere bindiği askeri gemideki silahlardan birini incelerken. 370 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Nisan ayındaki bir fırtınanın ardından onu her iki bacağından da korkunç yaralar- la ve akciğerinden bir kurşunla hastaneye getirdiler. Onu cephe gerisindeki hasta- neye nakletmek oldukça ümitsiz görünüyordu. Ancak dört hafta sonra tekrar koş- maya başladı. Bu arada, onu birkaç kez daha, zayıf çocuğun vücudundan, en son da sol kolunun üst kısmından vurdular. Ama birkaç gün sonra cepheye geri döndü ve bu sabah yine iyi durumdaydı. “Değil mi Ali Reşad? “Bayım...” Küçük çocuksu sesiyle üniformanın altında tüm baygın vücudu bir araya getirir. Yanılıyor muyum, yoksa sesi biraz daha güvensiz mi çıkıyor? Gezinen, koyu göz- leri yarı evcilleştirilmiş bir hayvanın sorgulayan, şüpheli bakışına sahip ve bakışı bir yüzden diğerine doğru hareket ediyor. Sol elinin ince, uzun parmakları, geniş kıyafetinin altında seğiriyor. “Geçen hafta Enver cepheye geldiğinde, çocuk kendisine tanıtıldı ve Harbiye Nazırı ve General onu hemen astsubaylığa terfi ettirdi.” Üsteğmen hediye paketini alıyor ve ona uzatıyor: “Al Ali, Almanların büyük im- paratorundan bir hediye. Marş marş, geriye dön!” Ali paketi sol kolunun altına alıyor ve hazır ol vaziyetinde durup selam veriyor. Parlak, koyu gözleri bir an gu- rurla parlıyor, ama sonra donuk, neredeyse korku dolu, dik bir bakış atıyor ve ince dudaklarında bir seğirme meydana geliyor. Gidip gitmemek konusunda ka- rar veremiyor. Bir an derin, bakan göz bebeklerinde Strumiza’daki yanan Türk köyünün görüntüsünü ve katil Sırp ordularını gördüm... Birdenbire son saldırı- nın tüm dehşetini hatırladım. Düşman topçularının aralıksız yayılım ateşini ve toprakların altına gömülmüş ve parçalanmış insan bedenlerini bir kez daha gör- düm. Hayalimde sol elimle hâlâ parlayan sıcak bir makineli tüfeğin çeliğine do- kunuyorum... Bu ölüm getiren çocuk gülünç derecede bol erkek kıyafetleri içinde hâlâ orada duruyor ve gözlerinde dünyanın tüm dehşeti görülüyor. Gece rüzgârı hafifçe yön değiştiriyor ve yakındaki hendekten gelen sıcak, tarifsiz, korkunç çü- rüme kokusuyla bize dokunuyor. Karl Vollmöller, “Bilder von Meiner Dardanellenfahrt / (Çanakkale Gezimden Kareler)”, Berliner Illüstrirte Zeitung, 22 Ağustos 1915, s. 465-466. 371 ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR “Sağ kolumu kaybettim ziyanı yok, pekala sol kolumla da iş görebilirim diyen Bombacı Kadir oğlu Mehmet Çavuş.” (Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı Arşivi.) 372 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Çanakkale Cephesinde tam teçhizatlı Türk piyadesi. 373 ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR Nusret Mayın Gemisi. 374 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 375 ÇANAKKALE DESTANI KAHRAMANLARINA DAİR Bölüm ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE MUSTAFA KEMAL Yeni Mecmua, Cilt: 5, Sayı: 5, 5-18 Mart Çanakkale Nüsha-i Fevkalâde, s. 89. Çanakkale Muharebesi kumandanlarından Mustafa Kemal. 378 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Arıburnu muharebatında ikinci veya üçüncü günü alınmış Beşinci Fırka Kumandanı Mustafa Kemal Bey ile erkân-ı harbiye reisi … Bey'in resimleridir. (Resim muharebenin en şiddetli bir zamanında alınmıştır.) GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 379 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE MUSTAFA KEMAL Anzak. Çanakkale’de harbetmiş bir Avustralyalı’nın Gazi Hz.’ne mektubu. Hakimiyet-i Milliye, 22 Nisan 1934, s. 1-2 ; Ayın Tarihi, No: 5, Yıl: 1934, s. 22-24.. 380 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 381 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE MUSTAFA KEMAL 19. Fırka Kumandanı Yarbay Mustafa Kemal Bey imzalı 33. Alay Kumandan- lığı’na tayin kılınmış olan Binbaşı Vahid Bey’in Sol Cenah Mıntıkası Kuman- danlık muavini olarak atandığını bildirir emir. 21/2/31 [M: 4 Mayıs 1915] Sol Cenah Mıntıkası Kumandanlığı'na 33. Alay Kumandanlığına tayin kılınmış olan Binbaşı Vahid Bey, 33. Alay aksamı toplanıncaya kadar Sol Cenah Mıntıkası Kumandanlık Muavini vazifesini ifa etmek üzere gönderilmiştir. 19 Fırka Kumandanı Kaymakam M.Kemal 382 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 383 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE MUSTAFA KEMAL 19. Fırka Kumandanı Yarbay Mustafa Kemal Bey imzalı Sol Cenah Kuman- danlığı’ndan kıtanın tertibatını gösterir kroki talep ettiği emir. Sol Cenah Kumandanlığı'na Acele Saat 10 dakika 55 Mıntıkanızdaki kıtanın muharebe hattı üzerinde kurulması ve tertibatını gösterir krokinin hemen şimdi gönderilmesi talep edilmektedir. 22 Nisan 331 (5 Mayıs 1915) Fırka Kumandanı Kaymakam Mustafa Kemal 384 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 385 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE MUSTAFA KEMAL 19. Fırka Kumandanı Yarbay Mustafa Kemal Bey imzalı 27. Alay Kumandanlı- ğı’ndan 14. Alay’ın himaye edilmesini istediği emir. 16/3/331(M: 29 Mayıs 1915) Saat 6 dakika 50 27. Alay Kumandanlığı'na Acele Beşinci Fırka Kumandanlığı'nın gönderdiği rapor aynen eklenmiştir. Her türlü fedakârlığı yaparak sol cenahınız karşısında bulunan ve 14. Alay’ı zarara uğratan düşman siperlerine hücum ederek zapt etmeniz önemlidir. 19. Fırka Kumandanı Kaymakam M.Kemal 386 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 387 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE MUSTAFA KEMAL Mustafa Kemal, Çanakkale’de savaşan komutanlarla beraber, 1915. 388 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Mustafa Kemal, Çanakkale’de savaşan Üçüncü Kolordu Erkânı ile, 1915. 389 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE MUSTAFA KEMAL Harbiye Nezâreti Muâmelât-ı Zâtiye Müdüriyeti 2/5804 Ma‘rûz-ı çâker-i kemîneleridir ki On Altıncı Kolordu Kumandanı Miralay Mustafa Kemal Bey’in hidemât-ı hasenesine binâen tebdîlen üçüncü rütbeden Osmanî Nişan-ı Âlîsiyle ve Irak Grubu Kumandanı Miralay Halil Bey’in muharebâtdaki yararlığına binâen Muharebe Gümüş Liyakat ve İmtiyaz Madalyalarıyla taltiflerinin icrâsına dair nüshateyn irâde-i seniyye lâyihası leffen takdim kılınmış olmakla iktizâsının îfâsıyla neticesinin emir ve inbâ buyurulması bâbında emr u fermân hazret-i veliyyü’l-emrindir. Fî 24 Rebîülevvel sene [1]334 ve fî 17 Kânûn-ı Sânî sene [1]331 / [30 Ocak 1916] Başkumandan Vekili ve Harbiye Nâzırı Enver 390 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 391 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE MUSTAFA KEMAL Belge Özeti: Yaptığı Üstün Hizmetlerden Dolayı 16. Kolordu Kumandanı Albay Mustafa Kemal Bey’e Üçüncü Rütbeden Osmanî Nişanı verilmesine dair. Harbiye Nezâreti Muâmelât-ı Zâtiye Müdüriyeti 2405 İrâde-i Seniyye On Altıncı Kolordu Kumandanı Miralay Mustafa Kemal Bey’in hidemât-ı hasenesine binâen tebdîlen üçüncü rütbeden Osmanî Nişân-ı Âlîsiyle ve Irak Grubu Kumandanı Miralay Halil Bey’in muharebâtdaki yararlığına binâen Muharebe Gümüş Liyakat ve İmtiyâz Madalyalarıyla taltifleri icrâ kılınmışdır. İşbu irâde-i seniyyenin icrâsına Harbiye nâzırı memurdur. Fî 26 Rebîülevvel sene 1334 - Fî 19 Kânûn-ı Sânî sene 1331 / [1 Şubat 1916] Başkumandan Vekili Sadrazam ve Harbiye Nâzırı Enver Mehmed Said Mehmed Reşad BOA, İ. TAL, 1334. Ra/39 392 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 393 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE MUSTAFA KEMAL "Çanakkale'de Kireçtepe'de" Büyüklüğüne söz bulunamayan bir levha-i şehâmet Bizi yükseltmek için fedâ-yı can eden mübarek şehitler yatağı Mustafa Kemal Kireçtepe'de (Harp Mecmuası Kapağı) Harp Mecmuası 394 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Tesvir-i Efkâr Çanakkale Savaşı’nda Mustafa Kemal hakkında yayınlanan ilk haber ve fotoğraf. 395 ÇANAKKALE MUHAREBELERİNDE MUSTAFA KEMAL Bölüm MADALYA, ÖDÜLLER VE TEŞEKKÜR YAZILARI Çanakkale Müdafilerine Müdafa-i Milliye Cemiyeti’nin Hediyesi Şubat’ın altıncı günü, Çanakkale bombardımanı müdafaasında ibrâz-ı şeca- at eden alay namına Müdafa-i Milliye Cemiyetince bir hediye takdimi takrir etmiştir. Tanin Tanin, 11 Rebiülahir 1333, 13 Şubat 1330, 26 Şubat 1915, s. 1. 398 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Bahriyemize Teşekkür (Muavenet-i Milliye) torpido muhribinin menâkıb-ı şecaati dillerde geziyor. Dillere ferh verdi. Millet sevindi. Cemiyet iftihar etti. Dostları tuğyan-ı meserretten, mel’un düşmanları takdir-i ceraitten bîkarar eden bu eser-i fedâkâriyi, Donanma’nın emel-i teâlisi rehber-i harekâtı olan Donanma Cemiyeti kemâl-i iftihar ile sayfalarına nakil ve hararetle tebriklerini takdim eder. Donanma Şanlı tarihimize parlak bir sayfa: Denizlere hâkim olduğunu iddia eden mel’un İngiliz’in “Goliath” ismindeki zırhlısını cihanı mütehayyer eden bir cesaretle denizin dibine indiren (Muvenet-i Milliye) torpido muhribimiz. (Bu torpidonun milletin sâye-i hamiyetinde Donanma Cemiyeti tarafından iştirâsı ebedi sebeb-i mefharettir.) Donanma, No: 96-:44, 6 Recep 1333 / 7 Mayıs 1331 / 20 Mayıs 1915. 399 MADALYA, ÖDÜLLER VE TEŞEKKÜR YAZILARI Cepheyi Ziyaret Eden Gazeteci ve Sanatçıların Şükranı Türk aydın ve sanatçıları Çanakkale Savaşı ile çok yakından ilgilenmekteydi. Enver Paşa’nın da isteği ile 6 Temmuz 1915’te Türk yazarlarından ve sanat- çılarından bir heyet cepheye gitmişlerdi. Ordugâha gelen ve Korgeneral Esat Paşa’yı ziyaret eden heyette Mehmed Emin (Yurdakul), Enis Behiç (Koryürek), Celal Sahir (Erozan), Ahmet Ağaoğlu, Hakkı Baha (Pars), İbrahim Alaattin (Gövsa), Ali Canip (Yöntem), Ömer Seyfettin, Ahmet Yekta (Madran), Hamdul- lah Suphi (Tanrıöver), Nazmi Ziya (Güran), Yusuf Razi (Bel), Ressam İbrahim (Çallı) bulunuyordu. Kafile, 23 Temmuz 1915’te İstanbul’a döner. Edebiyat heyetindeki isimler İstanbul’a dönüşlerinde Sabah gazetesinde (24 Temmuz 1915) “Hitabe-i Şükran” başlığıyla ortak bir beyanname yayınlarlar. Bu hitabenin metni aşağıda yer almaktadır: Hitabe-i Şükran Harb Matbuat Karargâhından: Çanakkale cephe-i harbini ziyaretle bu sabah avdet eden hey’et-i edebiyenin orduya hitabe-i şükranıdır: Ey vatanın koruyucu ve kurtarıcı kahraman ordusu! Biz, memleketin düşünen ve duyan evlatları namına size geldik. Alnımızda bu millî gurur, gönlümüzde derin bir minnet ve şükran, beynimizde kutlu bir iman ile babalarınızın ölülerini mezarlarında sevinçle titreten, dost ve düşman beş dünyanın bütün halkını şaşkınlıklara düşüren, milletiniz için tarihlerde altın yapraklar hazırlayan kahramanlıklarınızı yakından görmeye geldik. Kilidini uğraşan hain elleri, toprağını çiğnemeye çabalayan nâmert ayakları kırdığınız mukaddes Hakan ve Halife Yurdundan, (480) yıl evvel Ayasofya’nın minaresinden okunan ilk ezanla tarihin bir devri kapanıp yeni bir devri başladığını dünyaya ilan eden büyük Fatih’in büyük mirası İstanbul’dan, sonra onun arkasında ona bakan sevgili Anadolu’dan size selamlar ve hürmetler getirdik. Oralarda büyük padişahımızdan en küçük adama kadar herkes sizi ve sizler gibi Kafkasya, Irak, Mısır yollarında hin-i emel ve duygu ile çarpışan arkadaşlarınızı düşünüyor, sizinle övünüyor. Belleri bükülmüş ihtiyarlar titreyen ellerini Ulu Tanrı’ya uzatarak size dua ediyorlar. Kadınlar bir ana sevgisi ve şefkatiyle yaralılarınıza bakıyorlar. Çocuklar şanlı cenklerinizin hikayelerini dinleyerek küçük yüreklerinde tohumlanan vatan aşkını ve düşman kinini yarın için besleyip büyütüyorlar. Biz geldik; muharebe meydanlarını dolaşıp yiğitliklerinizin şerefli örneklerini gördük; şimdi göğüslerimiz kabararak İstanbul’a dönüyoruz. Orada gözlerimizle gördüğümüz kahramanlıklarınızı bütün kardaşlarınıza söyleyeceğiz, son felakette yerlere eğilen alnımızı nasıl dünya tarihinde emsali görülmemiş bahadırlıklar, fedakârlıklarla göklere kaldırdığınızı anlatacağız. Sabah 400 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Ey müslümanlık ve Türklük namusunu, şerefini mübarek kanıyla yıkayan ordu! Bolayır’da Şehzade Süleyman’ın, Lala Şahin’in düşman gülleleriyle viran olmuş mezarları mağrur ve hayran sana bakıyor. Düşmanların böyle senin mertliğini alkışlıyor. Gölgesi altında arslanlar gibi dövüşerek yükselttiğin ayyıldızlı albayrak haşre kadar camilerimizin, türbelerimizin üzerinde parlasın. Şehitlerinin ruhları göklere yükselirken gazilerinin damarlarında kin ve intikam kaynasın. Ölürsen Allah’ın cenneti, kalırsan milletin minneti senindir. Sen var ol, düşmanlarımız kahrolsun. Sabah, 11 Ramazan 1333, 11 Temmuz 1331, 24 Temmuz 1915, s. 4. 401 MADALYA, ÖDÜLLER VE TEŞEKKÜR YAZILARI Harbiye Nazırı Enver Paşa merasim esnasında. Bahriyelilerimizin merasimde resm-i geçitleri. Fransız Bahriyesinin Osmanlı Filosuna Kıymetli Bir Hediyesi Donanma, No: 116-67, 10 Muharrem 1334, 5 Teşrinisani 1331, [18 Kasım 1915]. 402 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Tahtelbahrimizin yandan görünüşü. Tahtelbahrimizin yandan görünüşü. Resm-i tevsim ve Müstecib Onbaşı levhasının açılması – Hey’et-i Matbuat Müstecib Onbaşı’da – Müstecib Onbaşı Haliç sularında. 403 MADALYA, ÖDÜLLER VE TEŞEKKÜR YAZILARI Fransız Bahriyesinin Osmanlı Filosuna Kıymetli Bir Hediyesi Fransızlardan Çanakkale’de iğtinam edilerek (ganimet olarak alınarak) İstanbul’a getirilen (Turkuvaz – Firuze) tahtelbahrinin Osmanlı sancağı keşidesiyle donanmamıza idhal ve yeni bir unvan ile tevsimi merasimi 28 Teşrinievvelde Bahriye Nezaretinde icra kılınmıştır. Filomuzun birinci tahtelbahir sefinesini teşkil edecek olan ve suret-i zabt ve iğtinamı ordu ve donanmamız için hakiki bir vesileyi iftihar addedilmek lazım gelen bu güzel gemiye (Mustecib Onbaşı) unvanı verilmiştir. Bursa’nın Yenişehir kasabasından Ferhatoğlularından Necib oğlu Müstecib Onbaşı, Fransızların tahtelbahrini Çanakkale Boğazından çıkarken ilk önce gören ve ilk attığı mermileri sefinenin kulesine isabet ettirerek mühim rahneler açan topçu neferimizin ismidir. Vatan yolunda can ve kanı feda edenlerin veyahut müstesna gayret ve vazifeşinaslık âsârı gösterenlerin hizmetini bu suretle tezkir ve ta’ziz esbabını tehiyye etmek, namlarını evlad ve ahvadın enzar-ı intibah ve ibtihacına yadigâr eylemek takdir ve taltifin, teşvik ve tergibin en müessir ve şükranâmiz vesait ve avamilindendir. Merasim-i tevsimiye Harbiye Nazırı Enver Paşanın ba’dezzuhr saat iki buçuğa doğru Bahriye Nezaretine muvasalatı ile başlamıştır. Enver Paşa erkân-ı nezaret tarafından kabul edilmiş, bade Alman Amirali Suşon [Wilhelm Anton Souchon] Paşa; Suriye heyet-i edebiyyesi erkân-ı kiramı ve zuvvâr-ı saire vasıl olmuşlardır. Bahriye Nezaretinin (Camialtı) denilen meydanında, merasime iştirak eden berrî ve bahrî ümerâ ve zabitan ile makine ve gemici çırakları ve efrad-ı cedide mektebi talebesi, Bahriye İtfaiye ve Muhafaza Bölüğünden yüz kişilik bir müfreze ile Donanma-yı Hümayun efradından müretteb ikiyüz kişilik bir bölük ahz-ı mevki eylemişlerdi. (Turkuvaz) tahtelbahri, Bahriye Nezaretinin Camialtı denilen meydanında, sahile suret-i mahsusada rabt edilmiş olan bir iskeleye yanaştırılmış idi. Sefine gönderinin bâlâsında Osmanlı bayrağı şanlı şanlı temevvüç ediyordu. Sancağımızın altında ise Fransız bayrağı mağlub ve ser-nigûn duruyordu. 404 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Donanma, No: 116-67, 10 Muharrem 1334, 5 Teşrinisani 1331, [18 Kasım 1915]; Harp Mecmuası, Yıl: 1, Sayı: 2, Safer 1334 / Kanunuevvel 1331, s. 20-21. Saat iki buçukta Enver Paşa Camialtı’na gelmiş ve refakatinde Erkân-ı Harbiye-yi Bahriye Reisi Vasıf, Haliç Komodoru Remzi, Harbiye Müsteşarı Fahreddin, Merkez Kumandanı Cevad Beyler bulunduğu halde kıtaatı teftiş ve muayene eylemiştir. Merasime duâ-gû efendi tarafından kıraat edilen beliğ ve müessir bir duâ ile başlanılmış ve bu duâ orada hazır bulunan muvahhidinin kulübünde derin bir vecd ve neşât-ı ruhani husule getirmiştir. Ba’dehu Enver Paşa tahtelbahrin yanına gelerek sefinenin ismini havi olan (Müstecib Onbaşı) levhasının üzerindeki örtüyü bizzat kaldırmıştır. Bu esnada kıtaat selam durmakta ve muzika Marş-ı Sultaniyi terennüm-sâz olmakta idi. Müteakiben tahtelbahir hâzirûnun önünde bir manevra icra etmiştir. Merasim esnasında biri Bahriye Nezaretine, diğeri Yavuz zırhlısına ait iki musiki takımı tarafından askeri havalar çalınmakta idi. Merasime iştirak eden kıtaat Başkumandan Vekilinin pişe-gahında bir resim-i geçit icra etmişlerdir. Resm-i geçitten sonra Enver Paşa ile zuvvar-ı saire Bahriye Nezaretinden infikâk eylemişlerdir. Bu esnada, merasimde hazır bulunmak üzere suret-i mahsusada davet edilen matbuat erkânı ve mensubini tahtelbahri ziyaret eylemek arzusunu izhar ettiklerinden, Tersane Komodoru Firkateyn Kaptanı Remzi Beyin delaletleri ile sefineyi gezmelerine müsaade olunmuştur. 405 MADALYA, ÖDÜLLER VE TEŞEKKÜR YAZILARI Harp Mecmuası, Yıl: 1, Sayı: 2, Safer 1334 / Kanunuevvel 1331, s. 20-21. Harp Mecmuası’ndan aynı konu ile ilgili fotoğraflar “Müstecib Onbaşı Tahtelbahri Bahriye Nâzırı Vekili Enver Paşa’nın önünden geçer iken.” 406 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI “Turkuvaz”ı bize nişanlayıp maleden nişancı Müstecip Onbaşı topunun başında. Nişan sandalyesinde oturuyor.” 407 MADALYA, ÖDÜLLER VE TEŞEKKÜR YAZILARI Osmanlı Harp Madalyası Osmanlı İmparatorluğu’nun son madalyası olan Harp Madalyası, 1 Mart 1915 tarihinde kabul edilen Harp Madalyası Nizamnamesi ile I. Dünya Savaşı’nda kahramanlık ve üstün yararlılık gösterenlere Padişah tarafından verilirdi. Doğrudan üniformaya iğnelenen Madalya “Sağ göğsün dört parmak altına” takılmaktaydı. Bunun dışında Harp Madalyası, Kılıçlı İmtiyaz ve Liyakat Madalyalarının ön şartı olarak tayin edilmiştir. Madalyanın ön yüzünde beş köşeli kırmızı bir yıldız, ortasında bir hilal, hilalin içinde ise Sultan Mehmed Reşad’ın tuğrası, altında 1333 (1915) tarihi, arka yüzünde ise “Harp Madalyası- Sene-i Hicriyye 1333” ibaresi yer almaktadır. Tasarım açısından Osmanlı tarihinin en çarpıcı madalyası olarak değerlendirilmektedir. Servet-i Fünun “Harb-i hâzırda, ibraz-ı şecaat eden gazilere mahsus Harp Madalyası’nın şekli, madalyanın zemini kırmızı olup, göğüse ta’lik olunur.” “La nouvelle médaille de guerre de la Turquie.” (Türkiye’nin yeni savaş madalyası.) 408 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Servet-i Fünûn, Numara 1275, 12 Teşrinisani 1331, 17 Muharrem 1334, (25 Kasım 1915), s. 7. 409 MADALYA, ÖDÜLLER VE TEŞEKKÜR YAZILARI Bölüm TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI İngiliz’in vakit vakit gemilerden, siperden.. Yine bolca gülle, bomba savurduğu bir gündü. Hızlı hızlı geçiyordum, tehlikeli bir yerden Birden bire gözlerime büyük bir şey göründü. Böyle büyük görünen şey küçücük bir insandı, Fakat bana çok dokundu, ayaklarım bağlandı. * Ateşlerin yaladığı bu düzlükten geçenler, Güllelerin cehennemlik yağmurundan kaçarken.. Yolun biraz kenarında, tek başına bir nefer, Pervasızca bombalardan, ateşlerden, her şeyden.. Kendisine, süngüsünden bir mihrabcık kurmuştu, Sonra onun karşısında namazına durmuştu. * Ne havada ıslık çalan.. ve düştüğü yerlere, Kızgın çelik dahmelerle ölüm saçan gülleler.. Ne, semâda ifrit gibi, vızıldayan tayyâre… Ne dünyalık bir düşünce, ne bir korku, ne keder Onun demir yüreğini oynatmaktan âcizdi, Sanki toplar, şarapneller tehlikesiz.. sessizdi! * Potinleri yanındaydı… onun büyük saygısı, Kunduralı ibadeti görmüyordu muvâfık. Böyle demir bir yüreğin bütün işi kaygısı, Elbet Hakk’ın rızasına olmalıydı mutâbık. Kuru toprak üzerinde, kundurasız kılınan Bu namazın, pek uygun bir kapısıydı âsumân! * Bir çam, ona gölgesinde yapmış idi seccâde, Sanki tekbîr alıyordu, vakit vakit, top sesi.. Gözlerinin sade akı beyaz kalan yüzünde Yeni Mecmua “Çanakkale”nin Ölmez Hatıralarından: Namaz Parlıyordu o sarsılmaz imanının gölgesi. Bir Müslüman nasıl olur? Bu levhadan anladım, Hürmetlerle –yavaş yavaş– sokuldum beş on adım; * Başındaki kabalağın gölgesine gömülen Süzük gözler, dikilmişti o süngüden mihrâba Hakk’ın büyük divanında, eli bağlı, dururken Artık o, can kaygısını almıyordu hesaba. Allah Allah, bu, ne yüksek bir imandır yâ Rabbi Bir Müslüman, ne büyük bir kahramandır, yâ Rabbi! * Kahramandır, çünkü toplar etrafında patlarken Zerre kadar titremedi, namazını bozmadı. Dört yanına ateş saçan, türlü türlü âfetten, Sanki onu koruyordu bir meleğin kanadı. Onun, böyle tevekkülü bana pek çok dokandı. Yüreğimi bir şey ezdi… iki gözüm sulandı. * Ey medenî İngilizler! Daha varsa getirin İnsanları, küme küme öldürecek şeyleri.. Getirin de şu cenneti, cehenneme çevirin, Bakın onlar korkutur mu, bir Müslüman neferi? Bunu hâlâ anlamıyor ne (Hamilton)* ne (Grey)** Müslümanı korkutamaz Allah’ından başka şey. * Böyle dalgın, düşünerek geçerken ben yanından Sağa sola selâm verdi, namazını bitirdi. Sonra, biraz kımıldandı.. Ellerini –Yaradan Tanrısına duâ için– gökyüzüne çevirdi. Şimdi, artık, Allah’ına döküyordu derdini Gözlerini kapamıştı.. Unutmuştu kendini * *Çanakkale’ye saldıran İngiliz donanması komutanı General Ian Hamilton (1853-1947). **Çanakkale’de çarpışan ve bir kolu ile bir bacağının bir kısmını kaybederek Fransa’ya dönen General Henri Joseph Gouraud (Guro) (1867-1946). 412 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 413 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Tanrısına karşı, boynu bükük duran bu nefer Korku bilmez bir yiğitti.. Hürmetlerle eğildim! Duâsına, mutlak (âmîn) diyorlardı melekler. Kendimi pek fazla gördüm.. Usul usul çekildim! Ben giderken, kulağıma değdi onun sadâsı: (Allahümme salli alâ seyyidinâ...) duâsı. * Çekilmiştim; fakat hâlâ geriye Bakıyordum ne yapıyor o diye, Ben merakla, böyle durup bakarken O, doğruldu silkinerek yerinden Tanrısıyla hesâbını bitirdi Süngüsünü kılıfına geçirdi. Gidiyordu... Arkasından seslendim Dönüp baktı, cevap verdi: — Efendim Uğur ola, acelen ne hemşerim Biraz eğlen, gel cigara içelim — Yok efendi, afedersin işim var Öyle çokluk eğlenemem vakit dar — Adam sen de ne olurmuş, gel biraz Şuracıkta oturalım.. — Olamaz Sonra belki yetişemem nöbete Buradan daha epey sürer şu tepe Başka vakit görüşürüz inşallah — Selâmetle koç yiğidim eyvallah Fakat bâri, şu paketi olsun al! — Eksik olma, tütün içmem, hoşça kal! — Bir söz daha: Neredesin? — İlerde Kanlı Sırt’ın önündeki siperde.. Böyle deyip şâhin gibi süzüldü Sanki bağlı bir arslandı çözüldü * Kanlı Sırt’ın önlerinde eğlenirmiş bu arslan Fakat bilmem, bu toprağın kansız yeri neresi Düşmanlar da şâhittir ki, seller gibi çağlayan– Türk kanıyla yoğrulmuştur bütün dağı, deresi Sen de işte o fedakâr erlerdensin ey yiğit Vazifen pek mukaddestir, aman durma hadi git! * ** Adı neydi, nereliydi? Soramadım kendine Fakat onun Türk olduğu lisânından belliydi Adı Mehmed, ya Ahmed’miş anlamağa hâcet ne, Oradaki yiğitlerin hepsi de bir hâlliydi Hepsi dindar, hepsi nazik, hepsi tosun, hepsi merd Hepsinde de (düşman kini) bir onulmaz acıdır * Selâm size; ey Bursa’nın, Ankara’nın, Konya’nın.. Vatan için ölümleri şeref bilen evlâdı Emin olun, sizden akan bir damlacık al kanın Elemiyle bir milletin bütün rûhu kanadı. * Şimdi, hâlâ nerde bir görsem kabalaklı bir asker Hatırıma gelir hemen namaz kılan o nefer. Teşrînisânî 1331 Ahmed Nedim 414 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 415 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Savlet etmişdi Çanakkal’aya bahr ü berrden Ehl-i İslam’ın iki hasm-ı kavîsi birden Lâkin imdâd-ı İlâhî yetişüb ordumuza Oldu her bir neferi kal’a-i pûlâd beden Asker evlâdlarımın pîşgeh-i azminde Aczini eyledi idrâk nihayet düşmen Kadr ü haysiyyeti pâmâl olarak etti firâr Kalb-i İslam’a nüfûz eylemeğe gelmiş-iken Kapanüb secde-i şükrâna (Reşad) iyle dua Mülk-i İslam’ı Hüdâ eyleye daim me’men. Sultan Mehmed Reşad ve Kendi El Yazısıyla Kaleme Aldığı Çanakkale Zaferi ile İlgili Manzume (Manzûme-i Humayûn) *Yeni Mecmua, 18 Mart Çanakkale Nüsha-i Fevkaladesi, Sayı: 5, Cilt: 5. Yeni Mecmua 416 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 417 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Cepheden topları ejder gibi bârû-efgen Arkasından gemiler bir sürü dîv-i âhen Gökde tayyârelerinden saçarak nâr-ı fiten Savlet etmişdi Çanakkal’aya bahr ü berrden Ehl-i İslamın iki hasm-ı kavîsi birden * Kadın erkek anadan tâ süt emen yavrumuza Hepimiz cânla sarıldıkça vatan duygumuza İntizâr eyledi gafletle adû korkumuza Lakin imdâd-ı İlâhî yetişip ordumuza Oldu her bir neferi kal’a-i pûlâd-beden * Tahmis-i Manzume-i Hümâyûn* Yeni Mecmua, 18 Mart Çanakkale Nüsha-i Fevkaladesi, Sayı: 5, Cilt: 5. *Bir gazelin her beytinin önüne aynı vezinde ve anlam bütünlüğü içinde üç mısra ilâve edilerek oluşturulan beş-yedi bendlik musammatlara verilen ad. Tahmisin ilk 3 mısraı Yahya Kemal tarafından yazılmıştır. Yahya Kemal Şükür Allâha ki gördüm bu mübârek senede Kahramân ordumu serhadde muzaffer, zinde Müjde İrân ile Tûrâna ve Çîn ü Hinde Asker evlâdlarımın pîşgeh-i azminde Aczini eyledi idrâk nihâyet düşmen * Allah Allah nidâsıyla muhâcim ahrâr Tepelerden boşanıp sâika-vârî kahhâr Etdiler düşmeni bir öyle ki iclâ-yı kenâr Kadr ü haysiyyeti pâmâl olarak etdi firâr Kalb-i İslama nüfûz eylemeğe gelmiş-iken * Rûh-ı Peygâmbere tebşire giderken şüheda Millet arkanda bugün vecd ile tekbir sıra Sen de mihrab-ı hilafette cebîn-say-ı senâ Kapanıp secde-i şükrâna Reşad iyle dua Mülk-i İslam’ı Hudâ eyleye dâim me’men. 418 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 419 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Şecâtından olur lerzedâr ye’s ü hıras, Şecîalar mütefennen, metîn askerler, O bir sürü mütelâşî cebîn askerler, Nasıl huzûr-u şehîmende eylemez iflâs? Hayâle benzetilir bir hakikat-i kahhâr! Gazanferâne hücûm ve şehâmet-i dehhâş, Ziyâ’ya arzolunan sanki dîde-i huffâş, İmiş gibi kamaşıp kaçtı düşman bed-kâr Bu bir zafer ki mübârek hayâl fevkinde, Bu bir gazâ ki mukaddes mu’azzâm u mebrûr, İdüb de dost ile a’dâyı hürmete mecbûr Ağarttı vechimizi her misâl fevkinde Bütün tevâlî-i nusret diler kulûb-u emmem, O ağlayan nineler, inleyen refikaların, Gamını silecek sevgili dakikaların, Vürûduna müterekkib duâ-kânen, ebkem. O şanlı nâsıyeler sâf ve pâk ve ferhunde Ki cebhelerde bugün nâr ile ferûzândır. Gazâ-yı din ve vatan şevkinde nigâhbândır, Döner bu kıbleye hep handehâk ve ferhunde. Fahûr-ı kıymet ve mahiyyetiyle inşallah Ve yâd-ı savlet-i pür-dehşetiyle inşallah Celâletiyle ve sâfiyyetiyle inşallah Tamâm-ı nusret-i bâ-şevketiyle inşallah Nişantaşı, 10 Kanunusâni 1331 — Nigâr binti Osman Çanakkale’de Türk Ordusu Şiiri 420 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Yeni Mecmua, 18 Mart Çanakkale Nüsha-i Fevkaladesi, Sayı: 5, Cilt: 5, s. 36. 421 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Yeni Mecmua, 18 Mart Çanakkale Nüsha-i Fevkaladesi, Sayı: 5, Cilt: 5, s. 63. Allâhû Ekber Kâim O’nunla mihrab û minber Tekbir-i milli İslam’a rehber Allahû Ekberr Dinim, bu Din’dir Allah Bir’dir haktır Peygamber Millet, diyanet, devlet, hilâfet daim beraber Allâhû Ekber Allâhû Ekber Zatı Bir, ancak bin Bir’dir ismi, hep bildik ezber Dindaşımızdır kuşlar, melekler, tûbâ sanavber Allâhû Ekber Allâhû Ekber Lütfuyla olsun hal-i hazarda, yahut seferber Asker muzaffer hakanı mesrur, a’dası müdebber Allâhû Ekber derken o asker, hem bahr ü hem ber Hem eyl-i muzlim, hem mihr-i enver hem mehd ü makber Tekrar edip der: Allâhû Ekber, Allâhû Ekber Millî Tekbir Güfte: Abdülhak Hâmid Tarhan Beste: Rauf Yekta Bey Güftesi büyük şair Abdülhak Hâmid Tarhan’a ait olan Millî Tekbir, Çanakkale müdafaasını hafızalara yerleştirmek emeliyle, bestekâr Rauf Yekta Bey tarafından bestelenmiştir. 422 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 423 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Feridun Fazıl Tülbentçi tarafından kaleme alınan ve TRT Radyosu'nda seslendirilen “18 Mart Zaferi’nin Öyküsü” isimli tiyatro oyunu metni. Çanakkale Konulu Tiyatro Oyunu (TRT) GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 424 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI Mükemmel Bando, Muhteşem Bando! (Kadıköyü’nde Mısırlıoğlu Bahçesinde) Yalnız Bir Defaya Mahsus Fevkalade Sinematoğraf Çanakkale’de düşmanlarımız nasıl mağlub oldular? Ağustos’un Onaltıncı Perşembe günü akşamı alafranga saat 10’da yalnız beyefendilere mahsus. Harp döneminde sinemalarda gösterime giren ve gösterimi onaydan geçmiş olan Çanakkale sinematograf ilanı. 425 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Aşkın Sazı Donanma Açılmıştım, tarlalara dalmıştım, Bölüğümden hayli geri kalmıştım, Deli gönlü düşünceye salmıştım; Kulağıma geldi bir aşk sazı Sanki nine, sanki vatan niyazi! Koca meşe gölgesinde yalnız İki çocuk, bir ihtiyar, birkaç kız, Sanki; cihan dertlerinden kaygısız, Oturmuşlar, ihtiyarı dinlerler, Âşık çalar, sîne üryan, alnı ter! Ak saçları omuzuna dökülmüş, Sazı teli altın olmuş saç gümüş Uzun boyu dertler ile bükülmüş İnliyordu şu koşmaya dinledim, Mavzerime dayanarak inledim. Gaziler açmış bayrağı Şehid gösterir ırağı Kalkmış şahadet parmağı İnanmayan Nemrud mu’la, Türkü tutar hudud mu’la!1 Dedelerden dökmüş öğüd Binler yaşar yıkılmaz yurd, Arap, Çerkez, Laz ile Kürd Tatlı canı vermez mu’la Cennetlere girmez mu’la! Yüksek, altın dağı aşan, Nehirler üstünden coşan, Şehid olup Hakk’a uçan, Acep bizim sağlar mu’la? Nine sine dağlar mu’la? 1 Nemrud mu ola, hudud mu ola, 2 Malûm olduğu üzere asıl Türkçe “Yusuf gilin Ahmed” Yusufların Ahmed, Yusuf takımından Ahmed manasındadır. Dağlar bizim olmamış mı? Babamızdan kalmamış mı? Kılıç ile almamış mı? Cenksiz vatan veren mu’la, Irzı yola seren mu’la? Ne diyeyim be hey kardaş, Yola düştü ana, yoldaş. Kalanlara atarlar taş: Yiğit cenge gitmez mu’la? Canın feda etmez mu’la? Düşman kanı olmuş ırmak, Su bir nurdur, görünür Hakk, “Çanakkale” vurdu çakmak; Topçu bizim Mehmed mu’la Yusuf gilin Ahmed mu’la?2 Gaziler günler bu gündür, İslam kurtulur düğündür, Hem övün, hem de övündür. Dönen bizden, Türk’ten mu’la! İtikadı şarktan mu’la! Türk milleti esir değil, Türk anası kısır değil, İstek yalnız Mısır değil, Kafkas yolu uzak mu’la! Karşı durur Kazak mu’la! 20 Mart [1]331 Ali Rıza Seyfi 426 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Donanma, Sayı: 90-43, 30 Cemaziyelevvel 1333 / 9 Nisan 1331 / 22 Nisan 1915, s. 663. 427 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Açmış fem-i kahharını Derya-yı Sefîd’e İclal ü vakarıyla yatar ihtiyar aslan; Bekler yanılıp pençe-i poladına düşsün Moskof, Briton, kahbe Fransız gibi düşman Kühsar ve saharisini zanneyleme tenha İslam’a siper Türk eri her taşını bekler; Olmuş şeref-i din ile bir mecmu’ı kübra: Gazi babalar, avn-ı Hudâ, şanlı şehidler: Beş asır şeref gürleyerek ra’d-ı şükûhu Yüzlerce adüv kal’a-i seyyaresi yakmış; Sahilleri duymuş nice feryad-ı hezimet, Emvacına mağlub amiraller kanı akmış!* Bir Kal’a değil, din kapısı, cennet ocağı Envar-ı ilahi ile dolan topları sönmez, Ecdadına varis olan asker duruyorken Türk yurdu durur korkmayınız, düşman övünmez! 15 Mart [1]331 Ali Rıza Seyfi Kal’a-i Sultaniye Donanma, Sayı: 89-41, 30 Cemaziyelevvel 1333 / 2 Nisan 1331 / 15 Nisan 1915, s. 652. * Yine bir topçu Mehmed’imizin mermisiyle havaya uçan meşhur Venedik amirali. Donanma 428 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 429 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI (Çanakkale) dereleri Al kanlarla doldu taştı Türk oğlunun nârâları Akdenizi baştan aştı: Yürü, kardaş! Yürü dünya baş eğecek yer değildir Ölümden korkup kaçanlar bize lâyık er değildir Ateş yağdı toprağına Cehenneme döndü bütün. Sarıldı şân bayrağına Türk’e kavga bayram, düğün. Yürü, kardaş! Yürü dünya baş eğecek yer değildir Ölümden korkup kaçanlar bize lâyık er değildir Arıburnu, Koca Çimen Tepeleri cennet olmuş, Geri dönmez elbet giden Ölüm cana minnet olmuş Yürü, kardaş! Yürü dünya baş eğecek yer değildir Ölümden korkup kaçanlar bize lâyık er değildir Vatan diye âh edene Top, şarapnel, bomba, toplar Hak yoluna can verene Toprak bile hürmet eyler Yürü, kardaş! Yürü dünya baş eğecek yer değildir Ölümden korkup kaçanlar bize lâyık er değildir İngiliz’e, Fransız’a (Çanakkale) mezar oldu, Fırsat verdi Tanrı bize Bu yıl âlem bahar oldu Yürü, kardaş! Yürü dünya baş eğecek yer değildir Ölümden korkup kaçanlar bize lâyık er değildir Alnı yere gelmez Türk’ün Öğüt almış Oğuz Han’dan And içmiştir o gün bugün Yasa için geçer candan Yürü, kardaş! Yürü dünya baş eğecek yer değildir Ölümden korkup kaçanlar bize lâyık er değildir Ömer Fevzi Çanakkale Türküleri Ömer Fevzi, Donanma, 28 Rebiülevvel 1334, 21 Kanunusani 1331, [3 Şubat 1916], s. 1251. Donanma 430 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 431 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Karagöz Hacivat: Kikirikler ölmesine ağlaşıyorlar Karagöz. Karagöz: Vaktiyle düşüneydiler, ne yapalım Hacivat? Dipte kumu bol olsun. 432 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 433 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Ey şimdi köyünden pek çok uzakta, Ey şimdi bir yığın kara toprakta Uyanmaz uykuya dalmış olanlar, Şehitlik şanını almış olanlar! Yan yana dizilen mezarlarınız Zemîne semâvî iftihar olmuş. Dünyaya kapanan nazarlarınız Tanrı’nın mağfiret nûruyla dolmuş. Ne kadar alçak görünür bu fâni hayât, Baktıkça samîmî uzletinize. Bir anda coşarak ağlarım; heyhat!.. Günahkâr gözyaşım lâyık mı size?.. Hayır, sanmayın ki bu gözyaşlarım Kirletmek istiyor merkadinizi. Ey benim kaybolan arkadaşlarım, Ben görmek isterim bir daha sizi. Lâ’net, gözlerimde duran gölgeye; Ağlarım bu gölge silinsin diye. Ah, o gölgedir ki; hayata tapar; Gözümün nurunu sizlere kapar; Beni bir vefasız riyakâr yapar!. La’net, bu gölgenin ihtirasına! La’net bu teneffüs iptilasına! *** Ey şimdi sevgili âilesinden, Ey şimdi gençliğin her hevesinden Ayrılıp bayrağa kavuşan erler, Âh, o bayrak için ölen neferler! Yurdumun derdini dinlesem de ben, Şiirimle ebedî inlesem de ben Rebâbım sizlere inikâs etmez; Fânîlik sesini beka işitmez. Sizler ki; bilinmez isimleriniz, Bu taşsız mezarlar değil yeriniz; “Türklüğün târihi” türbeniz sizin, Kandili “hilâl”dir bu türbenizin. Düşündüm sizleri anlatabilen, Bir ilhama sahip olmak istedim. Sanat incileri sahtedir, sizden, Şiirime bir avuç toprak istedim. Bu toprak titriyen elimi yaktı; Ve beni kalbimle yalnız bıraktı. Utandım bu âciz şairliğimden. Ağlaya, ağlaya anladım ki ben: Hayalim olsaydı şeref yoldaşı, Göklerin yolunda pek yorulurdum. Ömrümde en yüksek şiiri bulurdum, Olsaydı sâniham bir mezartaşı. “Çanakkale” Şehitliğinde… Türk Yurdu, Yıl: 5, Cilt: 9, Sayı: 1, 10 Eylül 1331, [23 Eylül 1915]. 19 Ağustos 1331 Enis Behiç [Koryürek] 434 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 435 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Bildin mi bugün haddini ey düşmen-i mağrûr, Ey düşmen-i hayret-zede, ey düşmen-i makhûr, Gördün mü ki Türk ordusu isterse edermiş, Alçakları bir kat daha alçalmaya mecbûr?.. Türk ordusudur milletin evlâd-ı kirâmı, Git hâr-ü zebûn ma’bede takdîs et o nâmı. Mecrûh ü muhakkar ceberûtunla berâber Bir ömr-i zelîlin sana lâzımsa devâmı! Türk askeri askerliği tâm eyledi ızhâr Sen zulm ile kâhir, o fakat âdil-i kahhâr… Vahşîliğin olsun senin ey kuvve-i nâ-merd, İnsan sıfatından o erin tâlib-i zinhâr!... Türk ordusunun yaptığı elvâh-ı tahayyür, Gösterdiği âsâr-ı tecellî vü tefekkür, Târîhe veleh-bahş olacak âbidelerdir! Etmiş denilir mu’cizeler devri tekerrür. Türk askeri, ey memleketi kurtaran evlâd, Senden feyezân etti bu imdâd-ı Hüdâ-dâd, Sensin o bahâdır ki bugün düşmana kıldın Sînenle Çanakkal’a’yı bir kal’a-yı pûlâd!.. Sekrân, müteazzım ve muazzam iki hâil Oldu sedemâtınla senin zıll gibi zâil; Onlar görecektir seni ettikçe tahattur Bir çehre-i dehhâş ile bir pençe-i sâil. Askerle rehâ buldu bugün Dâr-ı Hilâfet, Handân-ı sürûr olmada dîdâr-ı Hilâfet. Tâ yevm-i kıyâm âlem-i İslam’ı, ne mutlu, Şâdân edecek nûr-ı nigeh dâr-ı Hilâfet! İlham-ı Nusret Servet-i Fünun 436 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Abdülhak Hâmid, Servet-i Fünûn, Numara 1284, 14 Kanunusani 1331, 21 Rebiülevvel 1334, [27 Ocak 1916], s. 119. 437 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Minnet size ey leşker-i gâzî-i müebbed, Rahmet size ey ceyş-i şehîdân-ı muhalled, Görmekde bugün sizleri milletle berâber Tebcîle sezâ Hazret-i Sultân Muhammed. Aczimle berâber seni ben, çâker-i İslam. Tebrîk ile fahr eylerim ey asker-i İslam. Ey sancağını göklere i’lâ eden ordu, Etmiş sana tevdî’ onu Peygamber-i İslam!... Çanakkale bir sâha-i pür-şeref, Cehennem fakat ondan ehven, ahfef; Mehâlikle ser-tâb-pâ, rû-bu-rû; Zemîn ü semâ, deşt ü deryâ adû. Ne rûz ü şeb anda, ne şâm ü seher Ne encüm muayyen, ne şems ü kamer Nümâyândı, ancak o hengâmda, O hengâm-ı ulviyet-encâmda, O bir kal’a-i mahsur nâr vü behâr Fakat oldu âdâya dehşet-i nisâr Dokuz ay süren bir büyük ma’reke Bizim kahramanlarca bir mudhike Ölümlerle eğlendiler, güldüler Fakat kalb-i düşmenindedir süngüler Ne rûz u şeb anda, ne Şam ve sahra Ne encüm muîn, ne şems ve kamer Nümayandı açık o hengâmda O hengâm ulviyet-i encamda Mehâbetli bir levha-i mevce-zen Ki her mevce hûn-pâş ü âteş-fiken 438 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Müşâbih gehî mâha, geh ahtere, Gehî berk-i şemşîre, gâh ejdere, Urûcunda hem-râh dâd-ı gırîv, Seri muttasıl çarha mânend-i dîv. Hubûtunda hem-darbe-i zelzele, Hayâlâta reh-ber çeh-i esfele. Ne şeydir bu?.. Târîhe ettim suâl, Sünûh etti birden hakîkî meâl: Hayâlât o hep düşmanın askeri, Ki kaçmakta her ân o günden beri; Temevvüc kılınsa zaferden nişân Livâ-ı şehinşâh-ı Osmâniyân! Ey Türk elinde bârik olan râyet-i zafer, Aşkınla bir gazanfer-i nâr oldu her nefer; Bahşende sermediyyete bir başka zîb ü fer, Olsan değer burûc ile göklerde hem-sefer. Aşkınla oldu mehlekeler melce’ü medâr Binlerce erler eyledi terk-i diyâr ü dâr; Var sende ma’neviyyete benzer bir iktidâr; Ettin likaa-yı müncemid-i mevti cezbe-dâr. Sancak yerinde, işte der asker: Benim sılam!.. Ondan ölüm gelir, ona gelmez fakat elem; Çok yerde gerçi hâdim olur seyf ile kalem, Ancak vatanla milleti temsîl eder alem Abdülhâk Hâmid 439 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Çanakkale’de: Türk Oğluna! (Donanma Mecmuası, Sayı: 112, Teşrinievvel 1915, s. 1000.) Volkan gibi gürle, kükre, duman, ateş, alev sal Karşındaki cehenneme bu heybetle atıl, dal: Bu tarafa dönemezsen onun öbür kapısı Her cennete bir yol verir… Al bayrağın namusu, Allah için bırakmamış sende hiç can kaygusu. Öyle ise şu kaynayan lavlarınla ak! Yürü! Her ne varsa canlı cansız dalga dalga çek sürü… Göz bağını çöz tali’in, kılıcınla yol göster, Vatanında saadete taraf taraf yerler ver. Bu mukaddes, bu ilahi vazifede devam et, Senin için öyle bir gün doğacak ki: âkibet Hakka karşı baş kaldıran, dünyalara sık[ğ]mayan Kendisinden dağı taşı titrer sanan o düşman, Sıkılmadan yaltaklanup ayağına düşerek: “Kıyma genç Türk! Hiç kıyar mı bir kadına bir erkek?!..” Diye senden en düşküncesine af dileyecek… –Ve belki de yaresinden henüz sıcak kan sızan– Senin asil, âlicenâb büyük kalbin, bu emân Diye dize gelen, fakat, daha seni demincek Kaplan gibi parlayıp delik deşik eylemek Hırsı ile canavarca üzerine atılan, Şimdi yorgun ve pişman şuracığa yığılan, Bu vahşiyi, bir valide şefkatiyle af eder.. Es Türk oğlu! Bu son şeref sana belki de yeter, Fakat Bırak: –Dostlar seni ak alnından öperken– O kirli düşmanların huzurunda eğilsin; Hayat gibi bir sadaka veren Türk’e hürmeten, Kapımızın önünden arka arka çıkılsın!.. İhtiyat Zabiti Namzetlerinden Serverî Donanma 440 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 441 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Dilek Dergisi İnşad Numuneleri 2 Çanakkale Hitabesi Çanakkale muzafferiyeti; Truva kahramanlarının destanlarından, Anibal’ın zafer- lerinden, Napolyon’un dâhiyane kahramanlıklarından daha şanlı, daha şerefli ve daha harika-engizdir. Çünkü Çanakkale’nin bir avuç kahramanları karşısında bütün dünyanın donan- maları, medeniyetin icat ettiği bin türlü vesait-i tahrib, yüzbinlerce fabrikaların çıkardığı bî-payan toplar, bombalar, beş kıt’anın ecnas-ı muhtelifesi bulunuyordu. Bu ateşlere, yıldırımlara, insan sürülerine karşı Türk ordusunda maddi kuvvetler- den ziyade sarsılmaz bir iman, çelikten bir celadet, ateşten bir azim, edadımızdan mevrus asil kandan başka güvenecek bir şeyimiz yoktu. İşte bu iman, bu celadet ve bu kan Anafarta ovalarında, Seddülbahir sahillerinde semadan inen yıldırımlara, tahte’l-arz dehşet-nisar ateşlere, sahillerden kopup ge- len cehennemi dalgalara karşı tarihlerin şimdiye kadar hiçbir zaman kayd etmedi- ği mukavemetler gösterdi, kahramanlıklar doğurdu, şecaatler yarattı!... Süngü süngüye, hançer hançere, boğaz boğaza dövüştüğümüz bu kan kal’asında o mütemeddin İngilizler, mütefekkir Fransızlar; Mehmed Çavuşların öz haklarını teslim ederek can çekiştire çekiştire kahr olup gittiler!.. Bu muzafferiyetler dolayısıyla Türk’ün kahraman adı; Senegallerde, zenciler mem- leketinde, Ümid Burunlarında hürmetle, havf ve dehşetle anıldı!... Cemal Gültekin 442 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI (Dilek, No: 14, 18 Kanunuevvel 1338, s. 12) 443 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI “Karagöz: gördün mü Kikirik Cenabları. Kalbimiz din ve imanla dolu! Bir hamlede üçü birden gitti; amiral kıçıkırık cenablarına bizden ilk selam olsun. Hiç şüphe etme bunun arkası da var.” Karagöz, No: 737, 26 Rebiülâhir 1333 / 28 Şubat 1330 Karagöz 444 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 445 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI “Karagöz: Koşalım Hacivat! Koşalım da temizleyelim. Yoksa böyle birer ikişer bunlar denizi dolduracaklar.” “Afacan: Baba ben de düşenleri düşünüyorum da simit dağıtıyorum. Aç olmasalar gözlerini kaplayan hırsa kapılıp hücum etmezlerdi.” Karagöz, No: 740, 4 Cemâziyelevvel 1333 / 7 Mart 1331 Karagöz 446 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 447 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI “Karagöz: Buz gibi tutar, harareti söndürür, kızgınlığı giderir, Çanakkale destisidir. Sizden evvel arkadaşlarınız gördüler, denediler. İki yüz elli okka kadardır. Para ile değil ya, birde siz tecrübe ediniz bakalım, ne olur?!!” Karagöz, No: 744, 13 Cemaziyelevvel 1333 / 16 Mart 1331 Karagöz 448 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 449 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI “Hacivat: Karagöz açlık, işte böyledir; ne yapsınlar? Karagöz: Ben de yem veriyorum ki bir daha gelip de başlarına gelecekleri görsünler… Bu sefer artık tamamıyla üstüne oturacaklar.” Karagöz, No: 745, 15 Cemaziyelevvel 1333 / 18 Mart 1331 Karagöz 450 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 451 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI “Karagöz: Aman Hacivat şu dünyayı korkutan donanmaya bak! Portakal kabuklarıyla muharebe ediyor… Hacivat: Ne yapsın Çanakkale’de başına gelen felaketten sonra şaşırdı kaldı böyle oldu. Don Kişot gibi portakalla mücadele ediyor!” Karagöz, No: 754, 6 Cemaziyelâhir 1333 / 8 Nisan 1331 Karagöz 452 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 453 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI “Karagöz: Görüyor musun Hacivat, bütün dünyayı yutar diye bağırdıkları İngiliz tahtelbahrlerini. Çanakkale’de orkinos balıklarına ne de güzel yem oluyor.” Karagöz, No: 754, 6 Cemaziyelâhir 1333 / 8 Nisan 1331 Karagöz 454 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 455 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI “Hacivat: Karagöz elinden tutmuşsun, onu öyle nereye götürüyorsun? Karagöz: Nereye olacak? Geç kaldı. O da gelsin de boyunun ölçüsünü alsın, ötekiler gibi tamirciliğe başlasın.” Karagöz, No: 794, 24 Şevval 1333 / 22 Ağustos 1331 Karagöz 456 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 457 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Ressam Cemal Bey’in 5-18 Mart Muharebesini gösterir temsili bir levhası. [Bahriye ve Berriye Erleri El Ele, Çanakkale’de…] Biz Türk eriyiz; şanlı, güzel bayrağımız var, Tarihimize nâm verecek sancağımız var; Düşman! Seni kah eyleyecek kuvvetimiz var, Dünyaları tedhiş edecek satvetimiz var; Türk’ün ezecek kuvveti var; kendi ezilmez, Dünya şunu bilsin ki: Çanakkale Geçilmez. — Necmeddin Sâhir Geçilmez 458 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 459 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI İkdam Çanakkale Müdâfi’leri Şerefine Viyana 13 Temmuz (M.A.) – Çanakkale müdâfi’lerinin şerefine 22 Temmuz’da Budapeşte’de “Nemçeti Park”ta bir müsamere icra edilecektir. Bu müsamerede “Çanakkale Yenilmez” namında bir oyun verilecektir. İkdam, 2 Ramazan 1333, 2 Temmuz 1331, 15 Temmuz 1915 460 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 461 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Farklı Bir Kaynaktan Çanakkale Marşı ve Türküleri İ stanbul Üniversitesi bünyesinde çalışma- larını sürdüren Osmanlı Dönemi Müziği Uygulama ve Araştırma Merkezi (OMAR), Osmanlı müzik tarihî eser birikimini bilimsel kriterlere göre incelemek, tasnif etmek ve oluşturulan koleksiyonu, matbu ve dijital platformlarda kolay erişilir hâle getirmek için çalışmalarını sürdürüyor. Osmanlı Dönemi Müziği Uygulama ve Araştırma Merkezi’nin, 18 Mart Çanakkale Zaferi’nin yıl dönümü münasebetiyle yayımladığı “Farklı Bir Kaynaktan Çanakkale” başlıklı 3 adet bestenin notaları ve icra kayıtları: 462 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 463 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Farklı Bir Kaynaktan Çanakkale Marşı I Aslen Yafa doğumlu olan ve 20. asır başlarında İstanbul’a gelerek müzik yayıncılığına başlayan Şamlı Selim’in geniş yayın yelpazesi içinde Risâle-i Mûsıkiye yâhud Mûsıki Gazetesi - Chant Turc veya Risâle-i Mûsıkiye yâhud Müntehib Nota Parçaları - Chant Turc başlığıyla yayımlanan küçük boy bir yaprak nota serisi vardır. Marşın nota kaydı, bu serinin 13. notasıdır. Beste: Kemani Kevser Hanım Usul: Düyek Çanakkale Marşı Edirne’den çıktım başım selamet Harbe dahil olmadan koptu kıyamet Of gençliğim eyvah Çanakkale’sinde vurdular beni Nişanlımın mendiline sardılar beni Of gençliğim eyvah İstanbul’dan çıktım başım selamet Çanakkale’ye varmadan koptu kıyamet Of gençliğim eyvah Çanakkale içini duman bürüdü Kırk altıncı fırkanın namı yürüdü Of gençliğim eyvah Çanakkale içinde bir dolu testi Analar babalar ümidi kesti Of gençliğim eyvah Kaynak: Risale-i Musikiye, No: 13, Şamlı Selim Risâle-i Mûsikiye 464 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Dinleyebilirsiniz... 465 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI Farklı Bir Kaynaktan Çanakkale Türküsü II Bilinen büyük müzik yayıncılarının yanı sıra İstanbul’da müzik yayıncılığı yapan Ali Rızâ Muzıka Mağazası adındaki kuruluşun Gıdâ-yı Rûh başlıklı, küçük boy ve “Müntehâb Şarkı ve Kantolar” ibaresiyle yayımladığı çok sayıda nota mevcuttur. Yayın tarihi belli olmayan ve her on beş günde bir neşr olunan notalar, Babıâli civarında Hakkâk Ütüciyan Matbaasında basılmıştır. Ses kaydı nota bu seri içinde 19 numarada yayımlanmıştır. Bu eserin kaydı, İÜ OMAR’da prova salonunda yapılmıştır. Kanun: Caner Can Ses: Hasan Kiriş Çanakkale Türküsü Edirne’den çıktım başım selamet Çanakkale’ye vardım koptu kıyamet Ah gençliğim eyvah Çanakkale içinde Aynalı Çarşı Anne ben gidiyorum düşmâne karşı Ah gençliğim eyvah Çanakkale içinde duman bürüdü On birinci fırka harbe yürüdü Ah gençliğim eyvah Gıda-yı Rûh, No: 19 (Ali Rıza Muzıka Mağazası) Gıda-yı Rûh 466 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Dinleyebilirsiniz... 467 TÜRK EDEBİYATI VE SANATINDA ÇANAKKALE DESTANI 468 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Farklı Bir Kaynaktan Çanakkale Türküsü III İstanbul’da müzik neşriyâtının en önemli isimlerinden olan Kudmanîzâde Şamlı İskender, kardeşlerinin arasında en uzun süre yayıncılık yapan isimdir. Yazı inkılâbından sonra da sürdürdüğü uzun yayıncılık döneminin en yaygın bilinen serisi Müntehabât başlığıyla yayımlanmış olan küçük boy yaprak notalardır. Nota bu seri içinde 741. numarada yayımlanmıştır. Kanun: Caner Can Tanbur: Mine Yener Ses: Işık Ersin – Enis Tombul Mahur Çanakkale Türküsü Güfte: Florinalı Nâzım Bey Beste: Şevket Gavsi Bey 1 Çanakkale Kâbe gibi uludur Toprakları şehitlerle doludur Kırılan hep orda düşman koludur Nakarat Türk sinesi ne metin bir cevhermiş Yüz binlerce gönüllere sipermiş 5 Esatirî kahramanlar meşhedi Aranırsa burasıdır ebedi Yüzbinlerce düşmanları mahvetti Nakarat Çanakkale anılıyor haşyetle Tarih burda anılıyor hürmetle (Kaynak: İstanbul Üniversitesi Osmanlı Dönemi Müziği Uygulama ve Araştırma Merkezi- OMAR) Müntehabât 469 ADIM ADIM SAVAŞA DOĞRU Dinleyebilirsiniz... Bölüm ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Tesvir-i Efkar, 26 Cemaziyelahir 1334, 12 Nisan 1332, 25 Nisan 1916, s. 1. Tarihimize Geçecek Şanlı Bir Harb Gününün Devr-i Senevisi Tesvîr-i Efkâr gazetesinde 25 Nisan 1915 tarihinde başlayan Kara Muharebelerin- de elde edilen zaferlerin Yıl dönümünde anıldığı makale. 25 Nisan 1916 12 Nisan [1]331 – Kanlı bir musaraanın (güreşin) pür heyecan safahatı – Askerlerimizin besalet ve fedakârlığı – İngilizler mağlub, Fransızlar münhezim – Düşman, maksadına nail olamıyor – Müdafaa-i kahramanane… Çanakkale Müdafaa-i Kahramananesine Mebde Olan Günün Devr-i Senevisi 12 Nisan 1331 Çanakkale Müdafaa-i Kahramananesini temsil eden bir Türk kahramanı Ateş Cenk ve Cidal İçinde 472 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 473 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Şanlı Bir Zafer Gününün Yıl dönümü 5-18 Mart günü 18 zırhlıdan mürekkep mağrur ve muazzam Müttefikîn Donanması “Çanakkale”nin eski topları karşısında nasıl münhezim olmuştu? Cumhuriyet, 18 Mart 1927 / 14 Ramazan 1345 474 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 475 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Çanakkale Şehitliği Bugün Ziyaret Edilecek Milliyet Gazetesi, 15 Ağustos 1930, s. 2. 476 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 477 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ 18 Mart Zaferinin Tes’idi (Kutlaması). Milliyet, 20 Mart, 1934, s. 2 478 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 479 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Çanakkale Zaferinin Yıl dönümü. Kurun, 20 Mart, 1934, s. 10 480 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 481 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Şehitler Abidesi Dikilmesi (1935) Şehitlikleri İmar Cemiyeti Kongresinin Kararları Çanakkale’de Türklüğe Lâyık Bir Abide Dikilecek Son Posta, 9 Birinci Kanun 1935. 482 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 483 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Çanakkale Zaferinin Yıl dönümü. Milliyet, 21 Mart 1935, s. 2 484 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 485 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Çanakkale Zaferinin Yıl dönümü Yurdun her tarafında kutlanıyor. Ulus, 20 Mart 1936, s. 2 486 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 487 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ 18 Mart Zaferinin Yıl dönümü Kutlandı. Cumhuriyet, 19 Mart 1937, s. 2 488 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 489 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Çanakkale Zaferi Dün Halkevinde ve Çanakkale’de Merasim Yapıldı Son Posta, 19 Mart 1937, s. 3. 490 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 491 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ 18 Mart Zaferimiz Tan, 19 Mart 1937, s. 2. 492 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 493 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Çanakkale Zaferinin Yıl dönümü Ulus, 20 Mart 1937, s. 7. 494 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 495 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ 18 Mart: Devir Yapan Bir Zaferin Yıl dönümü Son Posta, 18 Mart 1938, s. 1-2. 496 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 497 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Çanakkale Temalı Pullar Seferberlik ile birlikte cepheye giden bir askerin ailesi ile vedasını tasvir eden hatıra pulu Türk askerini siperde gösteren hatıra pulu GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 498 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Çanakkale Zaferinin 40. Yıl dönümü Çanakkale Zaferinin 40. Yıl dönümü PTT PUL MÜZESI ARŞIVI PTT PUL MÜZESI ARŞIVI 499 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Çanakkale Zaferinin 40. Yıl dönümü Çanakkale Zaferinin 40. Yıl dönümü PTT PUL MÜZESI ARŞIVI PTT PUL MÜZESI ARŞIVI 500 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Çanakkale Zaferinin 50. Yıl dönümü Çanakkale Zaferinin 50. Yıl dönümü PTT PUL MÜZESI ARŞIVI PTT PUL MÜZESI ARŞIVI 501 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Çanakkale Zaferinin 50. Yıl dönümü Çanakkale Savaşları PTT PUL MÜZESI ARŞIVI PTT PUL MÜZESI ARŞIVI 502 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI Çanakkale Savaşlarının 100. Yılı Çanakkale Savaşlarının 100. Yılı Çanakkale Savaşlarının 100. Yılı PTT PUL MÜZESI ARŞIVI PTT PUL MÜZESI ARŞIVI PTT PUL MÜZESI ARŞIVI 503 ÇANAKKALE ZAFERİ’NİN YIL DÖNÜMÜ HABERLERİ VE ETKİNLİKLERİ Bölüm FOTOĞRAFLARIN TANIKLIĞINDA GEÇMİŞTEN BUGÜNE ÇANAKKALE G elibolu Çanakkale Savaşları Tarihî Alan Başkanlığı savaş günlerinin siyah-beyaz fotoğraflarını, günümüz Çanakkale’si fotoğrafla- rıyla birleştirdi. Bu kıymetli belgesel çalışmadan birkaç kare bu bölümde yer almaktadır. Fotoğrafların Tanıklığında Geçmişten Bugüne Çanakkale GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHI ALAN BAŞKANLIĞI 506 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI 507 FOTOĞRAFLARIN TANIKLIĞINDA GEÇMİŞTEN BUGÜNE ÇANAKKALE GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 508 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 509 FOTOĞRAFLARIN TANIKLIĞINDA GEÇMİŞTEN BUGÜNE ÇANAKKALE GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 510 ŞU BOĞAZ HARBİ: TARİHİ BELGELERLE ÇANAKKALE DESTANI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI GELIBOLU ÇANAKKALE SAVAŞLARI TARIHÎ ALAN BAŞKANLIĞI ARŞIVI 511 FOTOĞRAFLARIN TANIKLIĞINDA GEÇMİŞTEN BUGÜNE ÇANAKKALE